Liên hệ

Thư pháp

Thư pháp

Thầy NHẤT HẠNH

(Nguồn trích từ trang nhà Phù sa: Phusa.net)

 Bài giảng của Thiền sư Nhất Hạnh tại Học Viện Quốc Gia Chính Trị HCM, Hà Nội ngày 18 tháng 3 năm 2005

VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO TRONG XÃ HỘI ĐƯƠNG ĐẠI

III. Trao đổi.

Đề nghị của một giáo sư trong Ban tổ chức (BTC):

Hôm nay chúng tôi xin được chủ động một chút thưa thiền sư, chúng tôi muốn hỗ trợ thiền sư trong việc tọa đàm trao đổi. Để các quý vị khán giả đây sẽ đặt ra câu hỏi, trước hết xin ý kiến thiền sư. Sẽ có hai cách, một là các vị cử tọa chủ động nêu ra từng câu hỏi và thiền sư sẽ trả lời, hai là chúng tôi  tập trung lại những câu hỏi đó và đọc lên, sau đó thiền sư lựa chọn trả lời . Xin phép thiền sư cho ý kiến.

Thiền sư Thích Nhất Hạnh : Xin tùy ý quý vị, chúng tôi sao cũng được.

Câu hỏi thứ hai : cũng xin thiền sư vui lòng cho biết một số nét rất cơ bản về  đạo tràng Làng Mai của thiền sư hiện nay, những đặt điểm và xu hướng của nó, tất nhiên vừa qua chúng tôi đã được biết rất nhiều nhưng nếu có thể xin được biết thêm.

Câu hỏi thứ tư : trong lịch sử dân tộc Việt Nam thì Phật giáo đã từng có những đóng góp đáng kể tạo nên sắc thái đặt biệt cho nền cho nền văn hóa Việt Nam. Vậy theo thiền sư  trong thời hiện đại Phật giáo có thể có những đóng góp gì cho sự phát triển của dân tộc, câu này vừa qua chúng tôi đã được nghe một chút.

Thiền sư Thích Nhất Hạnh :

v Nhu yếu tìm về gốc rể của người Tây Phương

Kính thưa liệt vị người Tây phương rất có nhu yếu tìm về gốc rễ của họ, như vậy nhu yếu đó cũng giống như nhu yếu của chúng ta là luôn luôn muốn tìm về gốc rễ. Hoa kỳ có những người có gốc Ái Nhĩ Lan, có gốc Ðức, có gốc Ý.  Khi mới qua Hoa kỳ để  lập nghiệp có thể họ chưa có nhu yếu đó, hoặc là cái nhu yếu đó chưa đủ mạnh. Nhưng cuối cùng đến thế hệ thứ hai thứ ba thì nhu yếu đó từ từ  biểu hiện ra. Và tất cả những người lập nghiệp tại Hiệp chủng quốc Hoa Kỳ đều có chí hướng muốn tìm về gốc rễ của mình ở Âu Châu rất là rõ. Tuy  họ không có an trí một bàn thờ tổ tiên ở nhà của họ, nhưng  trong nhiều nhà ho vẽ ra cái cây để cho họ thấy cái chi của mình nó tới từ những cái nhánh nào.

Và thiền sinh mỗi khi tới Làng Mai thì được thực tập cụ thể hơn. Chúng tôi thiết lập một bàn thờ tổ tiên cộng đồng. Đến ngày thờ cúng tổ tiên thì cái bài vị rất là vĩ đại, có những tờ giấy được cắt thành hình trái tim, hoặc hình trái cam và mỗi người viết xuống đó tên họ vị tổ tiên của mình mà mình muốn tiếp xúc. Tất cả các thiền sinh đều dán bài vị của những người đó lên trên bàn thờ và chúng tôi cũng làm cỗ. Những người Hòa Lan thì họ tổ chức với nhau để làm ra những món ăn đặc biệt Hòa Lan để dâng lên bàn thờ tổ tiên. Những người Pháp thì họp lại với nhau để làm ra món ăn đặt biệt Pháp để dâng lên bàn thờ tổ tiên cộng đồng. Sự thực tập ở chổ này không phải là khi đặt món cúng lên bàn rồi thắp hương mới là thực tập. Thực tập là ngồi lại bàn với nhau  những món nào mới là quốc hồn quốc túy của nước mình, rồi cùng đi chợ mua những yếu tố để về làm những  món đó. Khi ngồi bàn với nhau như vậy thì đã là thực tập rồi và khi đi chợ có niềm vui  huynh đệ, đến khi về thì các ông các bà Hòa Lan họp nhau để làm. Trong khi nấu  thì mình đang tiếp xúc với tổ tiên với truyền thống của mình rồi. Vì vậy không khí rất là vui giống như  không khí ngày hội. Ngày thờ cúng tổ tiên tổ chức tại đạo tràng Làng Mai là  như vậy.

Đến giờ phút thỉnh chuông và thắp hương thì mọi người đều ngồi thiền trước để cho tâm tư lắng đọng. Khi  dâng hương xong, chúng tôi đọc lời khấn nguyện tổ tiên. Chúng tôi đọc bằng nhiều thứ tiếng, nhưng mà chúng tôi không đọc hết các thứ tiếng được, cho nên chúng tôi chỉ đọc tiếng Ý, tiếng Ðức, tiếng Pháp, tiếng Anh tiếng Việt, chừng sáu bảy thứ tiếng thôi. Và chúng tôi có cảm tưởng rằng tuy là từ 40 nước tới với nhau, nhưng chúng tôi đích thực là một gia đình, một gia đình tâm linh. Đức Phật Thích Ca là một tổ tiên tâm linh của mình và các thầy Ca Diếp A Nan cũng là tổ tiên tâm linh của mình.  Khi các thiền sinh Tây phương về Việt Nam để tham quan những ngôi chùa xưa ở miền Bắc, miền Trung hay miền Nam thì họ cũng có cảm tưởng họ là con cháu trở về với quê cha đất tổ, tuy rằng tổ đây là tức là tổ tiên tâm linh.

Tôi không biết sau này người Tây phương sẽ thờ cúng tổ tiên dưới hình thức nào nhưng tôi có thể nói rằng tiếp xúc với Phật giáo, họ thấy rằng sự thực tập : ba cái lạy, năm cái lạy, thờ cúng tổ tiên giúp cho họ thiết lập lại được quan hệ với tổ tiên huyết thống, với tổ tiên tâm linh. Và giúp cho họ lấy đi cái cảm giác bơ vơ lạc lỏng phóng thể và phục hồi lại được sức khỏe tinh thần của họ.

Điều này rất quan trọng và đây là một đóng góp lớn của Làng Mai, của văn hóa Việt Nam cho thế giới Tây Phương. Sự thực tập tiếp xúc với tổ tiên, giúp cho con người lạc lỏng truyền thông lại được với tổ tiên, nói chuyện lại được với tổ tiên trong đời sống hằng ngày  là điều rất  quan trọng.

v Thiền là sự sống

Thiền là văn hóa, là sự sống. Khi chúng ta đưa tâm trở về với thân để có mặt đích thực trong giây phút hiện tại, đó là thiền. Và nếu chúng ta quen, thì một hơi thở vào cũng đủ để giúp cho tâm trở về với thân và có mặt ngay trong giây phút hiện tại. Chúng ta biết rằng thương yêu có nghĩa là có mặt cho người mình thương yêu. Nếu anh không có mặt thì làm sao anh thương yêu được. Vì vậy điều kiện tiên quyết của sự thương yêu là mình phải có mặt cho người yêu. Và cái món quà quý nhất mình có thể tặng cho người yêu của mình là sự có mặt của mình, chứ không phải là một món quà mua ở siêu thị.

Sự có mặt của mình phải có phẩm chất, phải tươi mát, phải ngọt ngào và vì vậy cho nên phải làm thế nào để mình thật sự có mặt. Và sự có mặt của mình nó tươi mát nó ngọt ngào đó là thiền. Nếu mình có những cau có những giận hờn những buồn tủi, sự có mặt đó thực sự không có phẩm chất. Cho nên mình phải thực tập thiền đi, thiền ngồi để tiếp xúc với những mầu nhiệm của đất trời, để phục hồi lại sự tươi mát, sự nhẹ nhàng, sự ngọt ngào của mình và mình tặng cái đó cho người mình yêu, điều này quan trọng nhất.  Nếu quý vị  đích thực thương yêu ai thì quý vị nên nhớ là tặng phẩm quý nhất mà mình có thể tặng cho người mình thương là sự có mặt của mình. Em ơi em có biết rằng anh đang có mặt đích thực cho em ở đây không ?

“Anh đang thật sự có mặt cho em”  là một câu thần chú, và đáp ứng tự nhiên sẽ là : anh ơi em biết rằng anh  đang sống bên em, em rất là hạnh phúc.

Thiền trước hết là sự có mặt, sự có mặt đích thực của mình và sự có mặt của phẩm chất mình hiến tặng cho người yêu, người yêu đó có thể là bố mình, mẹ mình, vợ mình, chồng mình hay là con mình.

Thứ nhứt sự có mặt của mình ngọt ngào tươi mát, thứ hai khi mình có mặt thực sự rồi thì mình có thể nhận diện được sự có mặt của người yêu thương, có nghĩa là công nhận sự có mặt của người kia. Nếu quý vị lái xe mà chìm đắm trong những suy tư, lo toan và hoàn toàn quên người ngồi bên cạnh quý vị, quý vị đã loại người đó ra khỏi vùng chú ý của mình, và người đó không có cảm giác được thương yêu.  Cho nên thương yêu là công nhận sự có mặt của người yêu người mình thương bên cạnh mình. Bố ơi con biết rằng bố đang còn sống  với  con, con hạnh phúc quá. Đó là công nhận sự có mặt của người thương. Em ơi anh biết rằng em đang có mặt đó bên  anh và điều này làm cho anh rất có hạnh phúc. Đó là công nhận sự có mặt của người mình yêu thì những điều này đâu có tốn tiền, nhưng  nó đem lại hạnh phúc rất là lớn.

Hiến tặng sự có mặt của mình cho người yêu, công nhận sự có mặt của người yêu như là một phẩm vật quý giá cho mình đó là thiền ,quý vị có thể làm được. Và khi  người mình thương có những khó khăn ,có những đau khổ thì mình nói rằng:  Em ơi anh biết rằng em đang có những khó khăn khổ đau vì vậy  anh đang có mặt ở bên em đây,câu nói rất là an ủi ,thì đó là thiền.

Thiền nghĩa là trước hết phải có mặt và sự có mặt của mình  có thể là một  phẩm vật quý giá để hiến tặng và thiền là công nhận sự có mặt của người kia. Khi công nhận như vậy, người kia rất có hạnh phúc và mình cũng rất có hạnh phúc.

Nhiều khi tôi đang đi thiền giữa một đêm trăng, tôi ngẩng đầu lên thấy trăng sao vằng vặc tôi mĩm cười  và nói chuyện với trăng sao : Cám ơn trăng có mặt đó cho tôi, cám ơn sao có mặt đó cho tôi, tôi rất là hạnh phúc. Mình công nhận sự có mặt của trăng sao, thì trăng sao có hạnh phúc rồi thì mình cũng có hạnh phúc. Người kia có thể là người yêu của mình, là cha của mình, là mẹ của mình là ý trung nhân của mình. Nhưng người kia cũng là một bình minh sáng chói hay là một vầng trăng tròn hay là những ngôi sao sáng trên bầu trời. Đó là những mầu nhiệm của sự sống, khi mình thực sự có mặt rồi thì mình công nhận sự có mặt của kẻ kia, kẻ kia có thể là người thương của mình, kẻ kia có thể là những mầu nhiệm của sự sống, như là trúc biếc hoa vàng, trời xanh mây tím. Và thiền tức là sống sâu sắc ngay trong giây phút hiện tại. Nếu mình đi thêm một bước nữa thì mình thấy thiền là khả năng nhận diện những nỗi khổ niềm đau. Nhìn sâu vào để thấy gốc rễ của nó và dùng trí tuệ vô thường, vô ngã, tương tức để chuyển hóa những  nỗi khổ niềm đau đó, thì gọi là thiền. Năng lượng chúng ta sử dụng trong thiền gồm có ba thứ : Niệm, Ðịnh, Tuệ.

ta đã tới. Nếu chúng ta muốn buớc mau hơn nữa thì khi thở vào ta bước hai bước ta nói đã về đã về, và khi thở ra ta bước hai bước ta nói đã tới đã tới. Về đâu ? tới đâu ? về với giây phút hiện tại, tới với giây phút hiện tại. Tại vì giây phút hiện tại là địa chỉ của sự sống đích thực, quá khứ đã đi qua, tương lai chưa tới, sự sống chỉ có mặt đích thực trong giây phút hiện tại. Nếu chúng ta bỏ giây phút hiện tại thì chúng ta đánh mất cái uớc hẹn, lỡ hẹn với sự sống. Chúng ta có ước hẹn với sự sống trong giây phút hiện tại và chỉ trong giây phút hiện tại mới thực sự có sự sống thôi đó là Tuệ giác đạo Phật.

Nếu chúng ta để cho tâm ta bị quá khứ lôi kéo, bị tương lai lôi kéo thì ta không còn an trú được trong giây phút hiện tại nữa. Vì vậy chúng ta không  thực sự sống. Cho nên thiền có nghĩa là buông bỏ quá khứ, buông bỏ những lo lắng về tương lai, trở về và sống sâu sắc trong giây phút hiện tại. Mỗi hơi thở, mỗi bước chân, mỗi nụ cười, mỗi ánh mắt đều giúp cho chúng ta sống sâu sắc với giờ phút đó và  đem lại hạnh phúc cho ta, cho những người chung quanh ta. Đây là một sự tập luyện chỉ trong vài ngày là chúng ta thấy được hiệu quả và niềm vui của sự thực tập.

Đó gọi là thiền duyệt, thiền duyệt là niềm vui của thiền định. Ngồi cũng hạnh phúc, đi cũng hạnh phúc đứng cũng hạnh phúc, thở cũng hạnh phúc, ăn cơm cũng hạnh phúc, uống trà cũng hạnh phúc, chải răng cũng hạnh phúc, đi tiểu cũng hạnh phúc. Trong khi chúng ta chải răng chúng ta chải như thế nào để có sự vững chãi thảnh thơi. Trong khi chúng ta đi tiểu chúng ta đừng có vội vàng, đi tiểu là một phần của sự sống, chúng ta phải có sự thoãi mái, sự thảnh thơi và hạnh phúc trong khi chúng ta đi tiểu đi cầu. Chính vua Trần Thái Tông đã nói như vậy, không phải chỉ đọc kinh với ngồi thiền mới là Phật Pháp, đi tiểu đi cầu giặt áo đều là Phật Pháp cả. Đó là những lời của vua Trần Thái Tông, cho nên sự thực tập thiền nó xảy ra trong bất cứ giờ phút nào của sự sống. Bất cứ ở đâu khi mà chúng ta bước những bước trên vỉa hè hoặc là siêu thị hoặc là phi trường, chúng ta có thể bước những bước chân thảnh thơi, bước như những con người tự do không để cho qua khứ  lôi kéo, không để cho tương lai làm cho e ngại. Bước từng bước thảnh thơi tiếp xúc với những mầu nhiệm của sự sống, thì bước ở phi trường cũng là thiền, bước ở bờ sông cũng là thiền đứng chờ đến phiên mình đi vào cũng là thiền, không có mất giây phút nào hết.

v Đi như một dòng sông

Truyền thống Trúc Lâm Yên Tử là một truyền thống có khuynh hướng tổng hợp. Trước khi có phái Trúc Lâm Yên Tử thì chúng ta có những phái thiền khác như là phái Tì Ni Ða Lưu Chi, phái Tăng Hội, phái Vô Ngôn Thông, phái Thảo Ðường, rồi có phái Lâm Tế rồi bắt đầu có phái Tảo Ðộng. Nhưng  tất cả đều xuôi vào một dòng sông và trở thành ra thiền phái Yên Tử, và ngày đó chúng ta có một vị quốc sư có tên rất hay Nhất Tông Quốc Sư. Nhất tông nghĩa là một tông phái thôi, đó thật sự là Phật giáo thống nhất trong nội dung chứ không phải trong hình thức. Tại vì chúng ta có khuynh hướng muốn đi với nhau như một dòng sông mà không có xé lẻ, không có đi riêng ra. Khi đi được với nhau như một dòng sông thì chúng ta sẽ mạnh như một cái thực tại.

Phương châm của chúng tôi tại Làng Mai là phải đi như một dòng sông mà khi chúng ta đã được dòng sông chấp nhận rồi thì chúng ta thấy cộng đồng là chính thân của chúng ta, thân thể của chúng ta. Chúng tôi gọi là tăng thân, tăng tức là đoàn thể, chữ tăng không có nghĩa là người xuất gia đâu, chữ tăng vốn là chữ  Sangha tiếng Phạn chỉ có nghĩa là đoàn thể thôi. Đoàn thể tổ chức tu theo đạo Phật thì gọi là tứ chúng, nó có bốn yếu tố. Tức là xuất gia nam, xuất gia nữ, tại gia nam, tại gia nữ gọi là tứ chúng. Vậy thì khi mình gia nhập vào trong  đoàn thể tu học rồi, thì đoàn thể đó trở thành hình hài của mình, tăng thân của mình.

Cũng vậy, khi mình có tình huynh đệ rồi thì người nào cũng là thân thể của mình và mình thấy được nỗi khổ niềm đau của họ chính là nỗi khổ niềm đau của mình, những khó khăn của họ là những khó khăn của mình. Khi thấy được như vậy rồi, thì sẽ không còn có cá nhân chủ nghĩa, sẽ không còn có chuyện đi tìm hạnh phúc riêng hay có những giấc mơ riêng. Cho nên Trúc Lâm Yên Tử là là một thiền phái có khuynh hướng ôm lấy tất cả mọi truyền thống và có tính cách nhập thế vào đời, chứ không phải đứng ra ngoài cuộc đời.

Chúng ta hãy tưởng tượng ông vua con tức là vua Anh Tông ngồi trên ngai vàng để trị nước và ông vua cha Trần Nhân Tông trở thành một đạo sĩ, một người xuất gia. Vào thời  vua Trần Anh Tông trị nước, thỉnh thoảng vua có mời các thầy và trong đó có chính vua Trần Nhân Tông vào cung thuyết pháp và tổ chức lễ quy y truyền giới cho các quan trong triều. Trong  thời đại đó thì vua Trần Nhân Tông đã trở thành Trúc Lâm Ðại Sĩ, là một ông thầy tu đi chân đất, không có đi xe không đi ngựa nữa. Và đi tới đâu cũng khuyến khích dân chúng tu tập theo năm giới, xây dựng tình huynh đệ và bài trừ mê tín. Vua Trần Nhân Tông với tư cách một thầy tu đã đi sang Chiêm Thành để thương thuyết để cho hai nước cộng tác với nhau, chấm dứt những tranh chấp ở biên giới. Khi làm vua thì phục vụ cho hòa bình, rồi  khi làm thầy tu cũng phục vụ cho hòa bình nữa, đó là công trạng của vua Trần Nhân Tông, mà khi tu hành được tên là Trúc Lâm Ðại Sĩ.

Chúng tôi nghĩ rằng chúng ta có những thiền phái rất là Việt Nam như là thiền phái Tăng Hội. Xin nhắc cho quý vị nhớ thiền sư Tăng Hội, cha là người miền Bắc Ấn  Ðộ di cư về miền Nam Ấn Ðộ thân phụ của thiền sư Tăng Hội đã đi qua Việt Nam với tư cách của một nhà buôn, một thương gia trẻ. Khi tới Việt Nam thì thân phụ của thiền sư Tăng Hội mới yêu chuộng đất nước đó cho nên muốn ở lại luôn ở Giao Châu và ông ta đã cưới một thiếu nữ Việt Nam làm vợ. Sau đó sinh ra chú bé Tăng Hội vì vậy thiền sư Tăng Hội sống ở đầu thế kỷ thứ ba, đã tu học thành đạt như một vị thiền sư ở Việt Nam ở thế kỷ thứ ba. Váo giữa thế kỷ thứ ba đã đi sang Trung Quốc vùng đất Đông Ngô (thời Tam Quốc) để giảng dạy đạo thiền, nghĩa là sớm hơn Tổ Bồ Ðề Ðạt Ma 300 năm. Chúng ta thường nghĩ rằng đạo thiền từ Trung Quốc truyền sang Việt Nam, nhưng kỳ thực ban đầu là thiền sư Tăng Hội của Việt Nam của Giao Châu đã đi sang truyền bá đạo thiền ở Trung Quốc ở  đất Ngô vào giữa thế kỷ thứ ba. Sách Cao Tăng truyện có cho chúng ta biết rằng khi thiền sư Tăng Hội đi sang nước Ðông Ngô, thì bên đó chưa có người Trung Quốc nào làm tăng sĩ  và chính thiền sư Tăng Hội đã tổ chức đàn truyền giới đầu tiên để cho những người Ðông Ngô trở thành những vị xuất gia đầu tiên. Đó là vai trò của thiền sư Tăng Hội. Vì vậy chúng tôi đã khuyến khích những chùa thiền Việt Nam thay vì thờ Tổ Sư Bồ Ðề Ðạt Ma là Tổ sư của thiền thì chúng ta phải thờ Tổ Sư Tăng Hội là Tổ Sư thiền Việt Nam lớn hơn Tổ Sư Bồ Ðề Ðạt Ma 300 năm.

Chúng tôi đã viết sách thiền sư Tăng Hội, đã xuất bản bằng tiếng Pháp, tiếng Anh và bằng tiếng Việt và cũng đã có những nghệ sĩ những nghệ nhân đã vẽ lại được hình tượng của thiền sư Tăng Hội để chúng ta có thể thờ trong các thiền viện Việt Nam. Và cố nhiên thiền Việt Nam có bản sắc của Việt Nam, nó có khả năng, nó có chức năng phục vụ cho  xã hội Việt Nam. Và tôi nghĩ rằng trong công trình xây dựng một xã hội tốt đẹp của Việt Nam, đạo Phật có thể đóng một vai trò rất  lớn nếu chúng ta ý thức được, nếu chúng ta có can đảm chấm dứt nền học hỏi từ chương của chúng ta, và huấn luyện những người giáo thọ (những người cán bộ Phật giáo xuất gia cũng như cư sĩ) có khả năng đem đạo vào đời, giúp cho xã hội thiết lập lại được sự truyền thông, dựng lại cấu trúc gia đình đó là ước mong của chúng tôi, xin cám ơn quý vị.

Các thầy các sư cô sẽ hiến tặng quý vị bài thiền sư Tăng Hội bằng tiếng Việt (Quý thầy, quý cư cô cùng tụng bài Thiền sư Tăng Hội).

Lời kết của BTC :

Kính thưa thiền sư, kính thưa các vị khách quý, các nhà khoa học, các đồng chí và các bạn ;t iếp sau đây chúng tôi xin mời phó giáo sư tiến sĩ Nguyễn Ðức Lữ giám đốc trung tâm khoa học tín ngưỡng tôn giáo của học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh sẽ lên đọc lời cảm ơn với thiền sư trong các buổi vừa qua và sau đó nữa là phần tặng phẩm với thiền sư, xin các đồng chí chờ đợi.

Tiến sĩ Nguyễn đức Lữ

Kính thưa thiền sư Thích Nhất Hạnh kính thưa quý tăng thân Làng Mai kính thưa các nhà khoa học và các quý vị đại biểu.

Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc và đa tôn giáo, mỗi tôn giáo ở Việt Nam có đặc điểm riêng song đều giữ được truyền thống gắn bó với dân tộc, hàng chục thế kỷ qua tồn tại của mình Phật giáo đã ghi dấu ấn trong văn hóa trong lối sống của người Việt Nam. Thời kỳ phồn vinh nhất của văn hóa Lý Trần có sự đóng góp lớn lao của Phật giáo nước nhà cũng như một số tôn giáo khác đang tồn tại ở Việt Nam.

Vai trò đạo đức văn hóa Phật giáo là vấn đề đang được nhiều người quan tâm, đối với chúng tôi cuộc tọa đàm cùng thiền sư là một cơ duyên để hiểu thêm về vai trò Phật giáo trong đời sống hiện đại. Với kiến thức uyên thâm về Phật học và tri thức sâu rộng trên nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau, qua hai buổi thuyết trình và tọa đàm, thiền sư Thích Nhất Hạnh đã đem đến cho thính giả một lượng thông tin phong phú đa diện, đồng thời đã thể hiện chính kiến của thiền sư về tôn giáo và những vấn đề của thời đại. Dù thời gian còn hạn chế song trên tinh thần cởi mở thân thiện dân chủ và tôn trọng lẫn nhau, nên bước đầu thiền sư và chúng tôi đã đề cập được một số vấn đề đang được giới nghiên cứu rất quan tâm. Đó là :

Quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội,

Quan hệ giữa khoa học và tôn giáo,

Giữa khách quan và chủ quan,

Vấn đề vô ngã vô thường,

Giữa thân và tâm,

Vấn đề mê tín trong họat động tôn giáo,

Quan niệm về mê tín về niết bàn về cõi tịnh độ về thiên đường cũng như giá trị đạo đức văn hóa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

Vai trò Phật giáo trong đời sống hiện đại và đặc điểm của đạo tràng Mai Thôn mà chúng tôi còn biết một cách khiêm tốn.

Cuộc tọa đàm đã gợi mở nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và tiếp tục trao đổi. Với lối diễn đạt giản dị dể hiểu, khả năng khái quát rất cao, đồng thời biến cái trừu tượng thành cái cụ thể, với những ví dụ rất sinh động của Thiền sư, đã gây hứng thú và tập trung đối với  thính giả. Chúng tôi cho rằng hai buổi tọa đàm cùng thiền sư là bổ ích đối với những người nghiên cứu như chúng tôi.

Thưa thiền sư quý đòan và toàn thể quý vị đại biểu,

Nhận thức là một quá trình, quá trình ấy với mỗi cá thể là có hạn chế vì lẽ đó chúng tôi đã tổ chức nhiều cuộc tọa đàm khoa học, nhưng với thiền sư đây là buổi đầu chúng tôi hy vọng sẽ còn tiếp tục tiếp kiến thiền sư. Qua hai buổi thuyết trình và tọa đàm lần này chúng tôi nhận thấy không chỉ trao đổi về học thuật, cung cấp những thông tin về tôn giáo mà còn góp phần tạo sự gần gũi hiểu biết lẫn nhau giữa thiền sư với chúng tôi. Cùng đi với thiền sư, chúng tôi còn nhận thấy sự hiện diện của các vị tăng thân thiền sinh thuộc nhiều dân tộc thuộc nhiều quốc tịch khác nhau. Hình ảnh của đoàn tăng thân Làng Mai đã minh chứng cụ thể sinh động về pháp môn lắng nghe, dùng ái ngữ để xây dựng tình huynh đệ trong mối quan hệ giữa con người với con người.

Thưa thiền sư và quý đoàn chỉ sau một ngày đọc tuyên ngôn độc lập tại quảng trường Ba Ðình ngày 2/09/1945 chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề nghị chính phủ tuyên bố tín ngưỡng tự do lương giáo đoàn kết mãi mãi. Nhân dân Việt Nam ghi nhớ và luôn thực hiện di huấn của người. Những năm vừa qua đồng bào các tôn giáo Việt Nam đã tích cực hưởng ứng tham gia phong trào thi đua yêu nước và xây dựng khối đoàn kết toàn dân tộc. Chức sắc và tín đồ các tôn giáo có những đóng góp tích cực vào công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Ðảng và nhà nước Việt Nam trước sau như một luôn tôn trọng và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng tôn giáo và không tín ngưỡng tôn giáo của nhân dân. Nhu cầu tâm linh của quần chúng tín đồ các tôn giáo chắc thiền sư và quý đoàn cũng đã được chứng kiến điều đó qua những cuộc thăm viếng những cơ sở thờ tự của các miền của đất nước.

Một lần nữa thay mặt cho cán bộ nghiên cứu giảng dạy thuộc trung tâm khoa học tín ngưỡng và tôn giáo của học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, tôi xin chân thành cảm ơn thiền sư và đoàn. Chúc thiền sư và đoàn tăng thân Làng Mai mạnh khỏe an khang, chúc chuyến về thăm Việt Nam của thiền sư và đoàn đạt kết quả tốt đẹp. Xin cảm ơn các quý vị đại biểu đã đến tham dự đầy đủ hai buổi thuyết trình rất bổ ích này và nhân dịp này chúng tôi thay mặt cho trung tâm cảm ơn tất cả các cơ quan các đơn vị và cá nhân đã tạo điều kiện thuận lợi cho chúng tôi tổ chức cuộc hội thảo rất là tốt đẹp.

Để ghi nhớ chuyến thăm và làm việc của trung tâm giữa thiền sư  và các nhà khoa học, thay mặt cho trung tâm, chúng tôi xin kính tặng thiền sư bức tranh phố cổ Hà Nội, như một kỷ vật để chuẩn bị cho lễ kỷ niệm cho 1000 năm Thăng Long mà nhân dân cả nước đang đón đợi. 

Hà Nội ngày 18/03/2005