Những ngả ba đường

Bài trong tháng

CHUYỂN LUÂN NĂM 2009

Những Ngả Ba Đường

Nguyễn Đức Giang

Tuổi thơ và thời cuộc.

Vive l´ Empereur et vive le Maréchal ! Vive l´ Empereur et vive le Maréchal !....Học sinh lớp Sơ Đẳng niên khoá 1943-1944 trường Sơ Học An Nông hai tay phất hai lá cờ, một lá cờ Long Tỉnh (nền vàng có một sọc đỏ ở giữa, chỉ dùng ở Bắc và Trung Kỳ. Nam Kỳ thuộc đia dùng cờ Tam Tài của Pháp) và một lá Tam Tài, hô theo cô giáo khi hai chiếc xe hơi chạy qua cầu. Phía lề cầu đối diện, hương chức của xã và một số bô lão chắp tay vái dài về phía hai chiếc xe. Tuy có giảm tốc độ, nhưng chỉ một phút là xe vượt qua khỏi cầu, hướng về Huế. Nghe nói Hoàng Đế ngự về kinh sau khi nghỉ mát ở Bạch Mã.

Mặt trời lên đã cao, sức nắng gay gắt lên cao dần theo mặt trời. Đám học trò con trai đã cảm thấy ngứa ngáy dưới đôi chân trần, nhìn dòng nước trong xanh tươi mát lững lờ trôi qua cầu một cách mời gọi mà thèm thuồng. Giá được nhảy ùm xuống nước…! Đối với đám con trai chín mười tuổi hiếu động được tham gia vào những chuyện là lạ là lấy làm thích thú, chứ có biết chi đến l´ Empereur và le Maréchal. Việc nghênh đón chỉ diễn ra chừng một phút nhưng học sinh lớp Sơ Đẳng, lớp lớn nhất của trường Sơ Học An Nông đã chuẩn bị trước mấy ngày, nào làm hai thứ cờ, nào tập hô khẩu hiệu. Cô giáo có giải thích Empereur là ai, Maréchal là ai, nhưng trẻ con nghe tai này ra tai kia. Đến như Hoàng Đế Bảo Đại cũng còn mơ hồ với chúng, huống chi thống chế Pétain xa lạ của chính phủ Pháp ở Vichy xa lắc xa lơ thời Đức chiếm đóng.

Cũng trong cùng niên khoá, học sinh học một bài học thuộc lòng không nằm trong Quốc Văn Giáo Khoa Thư Lớp Sơ Đẳng như thường lệ, chẳng hạn : ”Xuân đi học coi người hớn hở, Gặp cậu Thu đi ở giữa đường….”, mà :

Hởi anh em bạn tòng chinh !

Vì sao nước Pháp hưng binh phen này ?

Chỉ vì người Đức cố gây

Muốn làm bá chủ Đông Tây một mình.

Bấy lâu sinh sự hoành hành ,

Chiếm xong Áo Tiệp lại giành Ba Lan.

Kể bao xiết nỗi hung tàn,

Giết người cướp của dã man vô cùng.

Pháp Anh hai nước một lòng.

Quyết phò công lý chẳng dung cường quyền.

Đồng minh quân đội kết liền,

Với quân thuộc địa khắp miền gần xa,

Binh hùng tướng dũng kéo ra

Dưới cờ Đại Pháp thật là rất nghiêm…..

Hẳn tác giả của bài thơ là một người Việt lo lắng cho nước Pháp bị Đức xâm lăng, kêu gọi binh sĩ nước thuộc địa góp máu xương, công sức để bảo vệ mẫu quốc. Học sinh lớp Sơ Đẳng bấy giờ về Sử ký, học nhà Đinh và nhà Tiền Lê. Tuy có học địa dư về xứ thuộc địa Nam Kỳ và hai xứ bảo hộ Bắc, Trung Kỳ nhưng chỉ chú trọng đến Trung Kỳ 12 tỉnh từ Thanh Hoá đến Bình Thuận. Và mỗi một tỉnh, huyện lại chú trọng đến địa phương của mình. Học là một việc mà hiểu và nhận thức là một việc khác. Đám học sinh con nít có ai biết Pháp, Anh, Áo, Tiệp, Ba Lan… ở chỗ mô chỗ tê nào đâu, nói chi đến những nghịch lý trong nội dung bài thơ. Nạn nhân của chính sách thuộc địa hà khắc Pháp lại phải đáp lời kêu gọi “quyết phò công lý chẳng dung cường quyền” của Pháp để diệt trừ những kẻ “giết người cướp của dã man vô cùng” !

Sau lớp Sơ Đẳng (cours élémentaire), học sinh thi yếu lược. Đậu yếu lược, muốn học tiếp phải vượt qua kỳ thi tuyển vào lớp nhì nhất niên (cours moyen un), học tiếng Tây nhiều hơn. Bấy giờ có đến hai lớp nhì, nhì nhất niên và nhì nhị niên (cours moyen deux). Học sinh cả huyện thi “càng-cua” tranh nhau vào một lớp nhì trường huyện.

Tôi theo chân những đàn anh trong xã học lớp nhì nhị niên và lớp nhất (cours supérieur) cuốc bộ 8km về Truồi học lớp nhì nhất niên, niên khoá 1944-1945 trường An Lương Đông, thời thầy Hiệu Trưởng Trương Quang Phương. Năm 1945 là một năm nhiều biến động chính trị đẩy đất nước vào những khúc quanh lịch sử mà hệ luỵ của chúng đã ảnh hưởng sâu đậm đến thời cuộc qua nhiều giai đoạn suốt hậu bán thế kỷ thứ 20 cho đến ngày nay.

Sáng ngày 10-3-1945, trên đường đi học, khi đến cầu Truồi, một cảnh tượng khác thường diễn ra. Cầu Truồi vừa dùng cho xe lửa vừa cho xe hơi. Trên cầu xuất hiện lính Nhật trong tư thế tác chiến. Hai đầu cầu đắp ụ có lính gác. Qua lại trên cầu bị cấm. Chuyện gì đã xảy ra trong đêm ? Những người lớn hiếu kỳ tụ tập ở đầu cầu tỏ ra hiểu biết, to nhỏ với nhau Nhật đảo chánh Pháp. Tôi chẳng hiểu nghĩa của từ “đảo chánh” và tại sao Nhật lại đảo chánh Pháp, được nghỉ học là vui rồi. Không lâu sau đó, học sinh được học một bài ngoài chương trình, không những học mà còn phải chép mang về cho phụ huynh. Đó là “ Lời tuyên bố của cụ Lại Bộ Thượng Thư Phạm Quỳnh”:

“Sáu mươi năm trời, bể dâu hai cuộc, Ất Dậu trước (1885) kinh thành thất thủ, Ất Dậu này (1945) kinh thành khôi phuc. Lẽ tuần hoàn của lịch sử nghĩ cũng mầu nhiệm thay. Nhờ cuộc chiến tranh Đại Đông Á, nhờ sức hùng cường Hoàng Quân Nhật, nước Việt Nam ta đã bắt đầu lộ diện giữa trời Đông sáng sủa. Vui thay, mừng thay, vẻ vang thay ngày 27 tháng giêng năm Ất Dậu niên hiệu Bảo Đại thứ 20 (9-3-1945- ngày, tháng và năm trong các ngoặc đơn là ghi chú của người viết) là ngày Việt Nam phục quốc, độc lập, tuyên truyền.

Dám khuyên tất cả đồng bào Việt Nam, từ Nam chí Bắc, kẻ chợ nhà quê, hết thảy đều đồng tâm hiệp lực, cấu kết cùng nhau, bỏ hết tư hiềm, một lòng vì nghĩa, xây dựng một nước Việt Nam độc lập phú cường …”

Dưới áp lực của Đức Quốc Xã, chính phủ Pháp Vichy đã phải chấp thuận cho quân đội Nhật đồn trú ở Đông Dương từ lâu, viện cớ là để triệt đường viện trợ vũ khí Hải Phòng-Vân Nam của Đồng Minh cho chính phủ Trùng Khánh của Tưởng Giới Thạch kháng Nhật. Thật ra áp lực của chính phủ Pháp Vichy chỉ có giá trị gián tiếp. Trên thực tế quân đội Nhật từ Trung Hoa tràn xuống đã dùng vũ lực chiếm Lạng Sơn vào cuối tháng 9 năm 1940, đồng thời đổ bộ lên bãi biển Đồ Sơn một lực lượng lớn và đang trên đường tiến đến Hải Phòng. Pháp phải cử hai sĩ quan vội vàng đi gặp đợn vị tiền quân của Nhật để cho biết Hải Phòng là một thành phố bỏ ngõ. Sau khi đã biết chắc như vậy, lính Nhật súng mang vai, hàng ngũ chỉnh tề tiến vào Hải Phòng như một cuộc diễn binh. Qua những nhượng bộ quá mức đòi hỏi của hai toàn quyền Pháp liên tiếp nhau Catroux và Decoux và những biểu dương lực lượng quân sự, Nhật biết rõ thế yếu của Pháp ở Đông Dương.

Tại sao cuộc đảo chánh Nhật diễn ra quá muộn màng, trong khi thủ đô Pháp đã được giải phóng từ tháng 6-1944 và Nhật càng ngày càng lép vế trên mặt trận Thái Bình Dương ? Có nhiều cách lý giải : Thứ nhất, ngay từ những thắng lợi đầu tiên về cả hai mặt ngoại giao và quân sự, Nhật biết rõ thực lực của Pháp ở Đông Dưởng, bị cô lập với chính quốc và không trông mong gì nhận được sự giúp đỡ của Đồng Minh. Nếu muốn, Nhật có thể lật đổ Pháp ngay từ đầu. Nhưng Nhật muốn lấy chiến trường nuôi chiến trường, Nhật thiếu chuyên viên về mọi mặt để trực tiếp cai trị toàn cõi Việt Nam, nên dùng Pháp làm vai trò trung gian..Từ tháng 7 năm 1940 đến tháng 2 năm 1945, thời gian giữ chức toàn quyền Đông Dương, Decoux đã bóc lột nhân dân Đông Dương, nhất là nhân dân Việt Nam để nộp cho Nhật: xuất cảng sang Nhật 3,6 triệu tấn gạo và một số lượng cao-su trị giá bằng 12.907.023 kg vàng. Tính các khoản thương vụ khác và cung cấp tại chỗ cho quân đội Nhật tổng cọng lên đến 32.617.110 kg vàng, tương đương với 22 tỉ francs lúc bấy giờ. Trước sau Decoux còn cung cấp 1 tỉ 445 triệu đồng Đông Dương cho quân đội Nhật tiêu dùng tại chỗ. Tất cả chỉ là tính toán trên mặt giấy tờ giữa hai ngân hàng Yokohama Species Bank và Banque de l´Indochine (Ngân Hàng Đông Dương), chính quyền Pháp ở Đông Dương không nhận lại được một xu. Dân Việt Nam một cổ mang đến hai tròng, nạn đói đã bắt đầu hoành hành ở Bắc Việt, chỉ biết than vắn thở dài:” Gạo Nam Kỳ ai chở cho ai, dân Bắc Kỳ ngạ tử non hai triệu người.” Thứ hai, mặt trận Thái Bình Dương càng ngày càng nghiêng thắng lợi về phía Đồng Minh, đúng ra là phía Mỹ. Đầu tháng 3 năm 1945 Mỹ chiếm đảo Palawan trong biển Đông (Nam Hải), theo đường chim bay, cách Việt Nam không đến 1.000km. Mỹ có thể đổ bộ lên Đông Dương để cắt đôi lực lượng Nhật ở Đông Nam Á.Trong trường hợp đó quân đội Pháp ở Đông Dương sẽ trở mặt. Tiên hạ thủ vi cường, Nhật ra tay trước.

Sau biến cố ngày 9 tháng 3 năm 1945 tên tuổi của hai nhân vật được đề cập đến : Đức Kỳ Ngoại Hầu Cường Đễ và ông Ngô Đình Diệm, nhưng người Nhật lại sắp xếp cho học giả Trần Trọng Kim làm thủ tướng. Chính phủ này tồn tại hơn năm tháng cho đến ngày Việt Minh cướp chính quyền.

Cuộc cách mạng tháng 8 làm nức lòng toàn dân. Biểu tình khắp nơi, biểu tình ở xã, biểu tình ở huyện, biểu tình ở sân vận động Huế. Dọc đường quốc lộ số một, qua mỗi nơi đều có những hàng ghè nước chè cho người đi biểu tình qua đường. Và đoàn biểu tình càng ngày càng dài lê thê, đông như kiến cỏ. Người ta chào nhau bằng cách đưa nắm tay mặt lên ngang tai phải, mặt mày hân hoan. Lần đầu tiên nghe đến danh xưng Việt Minh và Hồ Chí Minh. Chẳng mấy ai biết Việt Minh và Hồ Chí Minh xuất xứ từ đâu, thuộc đảng phái nào, chỉ nghe rỉ tai nhau : Việt Minh là Việt của mình. Cuộc diện diễn ra vào cuối mùa hè, nghỉ học, ham vui nên tôi thường chạy theo những cuộc biểu tình, đi bộ 20km về huyện ở Cầu Hai biểu tình, vài hôm sau lại ngược đường 20 km lên Huế biểu tình. Không hiểu mấy về thời cuộc, nhưng trong đầu óc non trẻ đã tiếp nhận một cách mơ hồ những từ mới : cách mạng, độc lập, tự do, bình đẳng…

Tây đi rồi Tây trở lại, theo gót đoàn quân Anh đến Việt Nam giải giới quân đội Nhật từ vỉ tuyến 13 vào Nam. Quân đội Quốc Dân Đảng Trung Hoa của Tưởng Giới Thạch làm nhiệm vu này từ vĩ tuyến 13 ra Bắc. Pháp khiêu khích, đánh chiếm vài thành phố ở miền Nam và mưu tính lập ra Nam Kỳ Quốc. Phong trào Nam Tiến dấy lên, đưa những Vệ Quốc Quân trẻ chưa được huấn luyện và trang bị kỹ càng vào Nam kháng chiến. Đó đây truyền tụng những câu ca dao thời sự

Anh nói thì hay mà vỗ tay thì lỗi

Em nghĩ xưa rày nhiều nỗi oán Anh

Đi qua giải giáp chưa thành

Xúi Tây làm loạn sao đành Anh ơi !

Niên khoá 1945-1946 tôi được gia đình gởi lên Huế học lớp nhất trrường Thế Dạ, lớp nhì nhị niên được bải bỏ theo chương trình Hoàng Xuân Hãn. Đầu năm 1946 tôi về quê nhân những ngày nghỉ học và gặp cuộc bầu cử quốc hội đầu tiên nước Việt Nam Dân Chủ Cọng Hoà. Cử tri ở nhà quê phần nhiều mù chữ, phải học thuộc tên những ứng cử viên lạ hoắc. Tôi phải theo mẹ ra đình làng bỏ phiếu, nhắc đi nhắc lại cho mẹ những tên Hoàng Anh, Đoàn Trọng Tuyến, Thích Mật Thể v..v..Không những mẹ tôi mà những người có chút ăn học trong xã cũng chẳng biết những ông đại biểu cho dân này là ai và từ đâu tới.

Từ bấy đến nay ở Việt Nam đã diễn ra không biết bao nhiêu lần bầu cử, gọi là để thể hiện tinh thần dân chủ. Nhưng người dân bị sử dụng như cái bung xung che đậy cho những mưu đồ của đảng phái hay thế lực chính trị. Tôi nhớ một buổi cán bộ xã ấp hướng dẫn dân chúng “học tập bầu cử” vào dịp trưng cầu dân ý dưới thời thủ tướng Ngô Đình Diệm để truất phế Hoàng Đế Bảo Đại vào tháng 10-1955. “Xanh bỏ giỏ, đỏ bỏ bì”, cử tri thôn quê phải học. Sợ dân chúng lầm lẫn giữa xanh và đỏ khi bỏ giỏ hay bỏ bì, cán bộ còn bắt học thêm “bỏ phiếu cho Ngô chí sĩ”. Để kiểm tra lại, người hướng dẫn học tập hỏi một bà : Bà bỏ phiếu cho ai ? Trả lời : Tui bỏ cho “ chiến thỉ tận vong” ! (Chiến sĩ trận vong, thay vì Ngô chí sĩ . Người nhà quê phát âm “TH” thay cho “S” và bỏ mẫu tự “R” trong vần “TR”). Kết quả là 98,70% cử tri bỏ phiếu đỏ vào bì. Ông Ngô Đình Diệm thắng, nền Đệ Nhất Cọng Hòa được khai sinh. Trải qua nhiều cuộc bầu cử, ít hay nhiều đều được định hướng trước. Và ngày nay, tuy hình thức có khác đi đội chút, nhưng đảng cử dân bầu. Thật khốn khổ cho người Việt Nam được thực thi quyền cơ bản của công dân !

Ở đây, tưởng cũng nên nhắc lại hai nhân vật Bảo Đại và Ngô Đình Diệm đã ràng buộc với nhau qua hai giai đoạn lịch sử vì ”duyên và nợ” . Ông Ngô Đình Diệm là Lại Bộ Thượng Thư, quan đầu triều lo về nội chính thời Bảo Đại mới từ Pháp về chấp chính. Năm 1933, Khâm sứ Trung Ký Eugène Chatel và Tổng Lý Ngự Tiền Văn Phòng Phạm Quỳnh của Hoàng Đế Bảo Đại muốn tước bỏ quyền tư pháp của quan lại An-Nam, không cho họ xét xử, viện lý do quan lại An-Nam không có kiến thức về luật pháp. Việc này đã trực tiếp chạm đến quyền hạn của quan Lại Bộ Thượng Thư Ngô Đình Diệm. Ông Ngô Đình Diệm đã đơn thương độc mã chống lại chủ trương này. Trong cuộc tranh chấp, sau lưng của Chatel và Phạm Quỳnh có sự hổ trợ của Toàn Quyền Đông Pháp Pasquier. Hoàng Đế Bảo Đại lại tỏ ra do dự, không muốn làm mất lòng Chatel.Nhà vua chủ trương hoan nghênh mọi sự cải cách nhưng phải dưới ảnh hương của Pháp để khỏi rắc rối ! Kết cuộc, ông Ngô Đình Diệm bị Toàn Quyền Đông Pháp thải hồi trước khi ”treo ấn từ quan”. Và 22 năm sau, Ông Ngô Đình Diệm trả được mối hận qua cuộc trưng cầu dân ý ”xanh bỏ giỏ, đỏ bỏ bì” truất phế Bảo Đại. Ngô Đình Diệm trở thành nguyên thủ quốc gia, và công dân Vỉnh Thụy lại một lần nửa lưu vong.

Lính Tây nghênh ngang giữa kinh kỳ và nhiều thành phố lớn khác theo Hiệp Định Sơ Bộ ký kết ở Fontainebleau ngày 6-3-1946. Vài năm sau ở chiến khu tôi có nghe nói : Hiệp Định Xít-Mác rất Mác-Xít. Xít-mác ( six mars = 6 tháng 3) có thể hiểu được, nhưng Mác-Xít là gì thì mù tịt. Té ra là một biến ngữ từ tên Karl Marx. Cái lôgíc biện chứng Mác-xít của hiệp định Xít-Mác được người ta lý giải như sau : Thứ nhất, cần hoà hoản với Pháp để mua thời gian khi bộ đội Việt Minh chưa được huấn luyện và trang bị đầy đủ cho một cuộc chiến chống Pháp. Mà chiến tranh thì chắc chắn sẽ xảy ra. Vì sau Đệ Nhị Thế Chiến, tướng De Gaule từ Anh về nước cầm quyền đã tuyên bố : nước Pháp sẽ suy yếu nếu mất lãnh thổ hải ngoại. Ngụ ý là Pháp sẽ tái chiếm thuộc địa ở Đông Dương và Phi Châu. Thứ hai, mượn Hiệp Định Sơ Bộ Xít-Mác để trục quân Tàu của Tưởng Giới Thạch về nước. Một mủi tên bắn hai con chim. Vừa tránh được cái hoạ bành trướng muôn thưở của Trung Hoa, vừa vô hiệu hoá sự ủng hộ của đoàn quân Tàu Quốc Dân Đảng cho một số đảng phái quốc gia đang ráo riết chống Việt Minh ở Bắc Việt, ngay giữa lòng Hà Nội và rải rác khắp nơi, từ Vỉnh Yên đến Việt Trì, Lao Kay, Yên Báy…Với tuần lể vàng thu được của quần chúng nhiệt tâm vì nền độc lập của tổ quốc, Việt Minh lo lót cho những tướng Tàu tham lam và đói khát nên đã đạt được mục đích. Những căn cứ của Đại Việt Quốc Dân Đảng và Việt Nam Quốc Dân Đảng bị tấn công và nhanh chóng tan rả.

Trường Khải Định giao cho quân đội Pháp đóng. Học sinh từ lớp đệ nhị niên trở lên được chuyển vào học trong đại nội. Lớp đệ nhất niên chúng tôi (niên khoá 1946-1947) học ở trường Thuận Hoá gần đồng An Cựu. Chẳng biết Pháp và Việt Minh sắp xếp làm sao mà trong thời gian này ở múi cầu Trường Tiền, phía hữu ngạn, một bên có người lính Pháp đứng gác, bên đối diện, một vệ quốc quân. Anh vệ quốc quân trẻ trong quân phục màu xanh, trang bị với một khẩu mitrailette, tuy nhỏ con, nhưng trông hào hùng oai vệ, thách thức với người lính Pháp gồ ghề đối diện. Mỗi lần đi ngang đó, tôi thầm mơ ước sau này được đóng vai một vệ quốc quân.

Tình thế căng thẳng từng ngày một. Quân Pháp đang đánh ra miền Trung và đe doạ miền Bắc. Việc phải đến đã đến, tổng tấn công vào tháng 11 năm 1946. Với vũ khí thô sơ, sử dụng mọi phương tiện khả hữu kể cả xông khói ớt mọi đốt với rơm. Trong hai tháng Việt Minh không hạ được mấy đồn Tây ở Huế cho đến ngày vỡ mặt trận. Trong giai đoạn này chiến tranh không diễn ra ở thôn quê, nhưng không khí rất căn thẳng. Lệnh tiêu thổ kháng chiến bắt buộc phá hũy những nhà gạch lợp ngói ở những xã nằm dọc theo quốc lộ một, vườn không nhà trống. Quốc lộ một bị đào đứt ngang từng đoạn, trên đường ngổn ngang những thân cây lớn, cốt để cản đường tiến quân của Pháp. Dân đào đường rồi Tây bắt dân phải lấp. Quân Pháp không gặp chống đối trên đường từ Đà Nẵng ra Huế. Đi đến đâu họ cũng xây đồn đắp lũy ở những đầu cầu lớn. Đoàn quân viễn chinh trắng có, đen có với sự hợp tác của những tay chỉ điểm địa phương gây tang tóc đau thương không kể xiết, nhất là ở vùng nông thôn. Họ là dân giang hồ tứ chiến gồm người Pháp, người Maroc, người Tunisi, người Sénegal, người Trung Phi…xa nhà có thương chi dân mình, mua vui bằng những hành động ngang ngược, bạo tàn giết người cướp của đốt nhà, hảm hiếp… nên đã đẩy quần chúng nông thôn về phía Việt Minh.

Tìm một hướng đi

Ở nhà quê chậm chân hơn anh em ở thị thành, tôi trở lại trường trể. Năm đệ nhất niên kể ra chỉ học được già nửa niên khóa. Vào đầu năm đệ nhị niên (lớp đệ lục), thầy quốc văn ra một bài luận với đầu đề : ”Trong tương lai em chọn nghề gì ? Tại sao?”. Tôi viết sẽ đi lính để bảo vệ tổ quốc, chống xâm lăng. Thầy đã gọi riêng tôi, khen ngợi có tinh thần yêu nước và khuyên nên hết sức thận trọng. Tôi cám ơn thầy và chỉ vài ngày sau, viết cho ông thân sinh một lá thư, trong đó có câu : ”Con thoát ly gia đình để phụng sự tổ quốc”, rồi ra đi, đi kháng chiến, vì đã có liên lạc trước. Tôi không rõ là đã học ở đâu mấy cụm từ rất sáo ”thoát-ly-gia-đinh, phụng-sự-tổ-quốc”. Vào thời đó, trong giới học sinh, kể cả ở lứa tuổi còn nhỏ, đã truyền tụng những từ tương đối lạ tai như bài phong phản đế, chiến khu, kháng chiến, thực dân….

Chiến khu mà lần đầu tiên tôi đặt chân đến là vài dãy nhà sàn thô sơ lợp tranh dọc theo một bờ suối, nằm sâu trong rừng, đi non một ngày đường mới đến làng mạc. Nơi đây chỉ có năm bảy cán bộ thoát ly, nhưng họ cũng không ở chiến khu thường xuyên mà đi về các xã hoạt động. Năm bảy ngày mới tập trung về chiến khu để kiểm điểm công tác rồi lại ra đi. Tôi được giao làm liên lạc viên cho anh liên xã đội trưởng. Lực lượng của liên xã đội, ngoại trừ anh liên xã đội trưởng với một khẩu mousqueton, không còn ai, chỉ có những tiểu tổ dân quân không được võ trang ở các xã. Họ là những nông dân sinh hoạt bình thường ở các thôn xóm, khi hữu sự mới tham gia công tác, thông thường là công tác phá hoại, chủ yếu nhằm vào đường xe lửa, đường dây thép hay tổ chức mít-tinh…Hấp dẫn nhất đối với một đứa trẻ tuổi mười bốn mười lăm là bắn quấy phá giữa đêm khuya. Tôi được hướng dẫn sử dụng khẩu mousqueton bắn vào đồn Tây, khi đồn này khi đồn khác, có lần bắn đến phát thứ bảy đạn mới nổ. Trong đồn đáp lại bằng nhiều loại súng, anh xã đội trưởng và tôi đã chuồn êm.

Mấy tháng sau, được biệt phái làm liên lac cho một đơn vị chính qui, tôi cảm thấy như mình lớn hơn một đứa trẻ mười bốn, mười lăm qua những cuộc hành quân băng đèo lội suối, qua những lần nghe cán bộ chỉ huy chuyện trò. Họ thường nói chuyện với nhau pha nhiều tiếng Pháp.Tôi chẳng hiểu Ất Giáp gì mấy, nhưng chính điều này đã có một ảnh hưởng lớn đến quyết định của tôi sau này.

”Ai từng vô sông Hương, từng nương Thiên Mụ, từng ngụ Đập Đá, Văn Xá Truồi Nong… giờ đây khói lửa ngập trời…” Bài ca Bình Trị Thiên Khói Lửa đã thân thương gởi gắm tâm tình về quê mình : ”Bình Trị Thiên ơi miền thân mến, có ai xuôi về cho ta nhắn thương yêu”…. ”Đoàn quân đi thấp thoáng trong đêm không một vì sao ….Bao em tôi đôi mắt sáng ngời, say sưa trong quân dồn bước tiến”…và kết thúc : ”Hẹn ngày mai chiến thắng chớ quên đường về làng xưa, em vẫn mong chờ, đến ngày ấy đôi ta cùng mơ”.... Tôi đã mơ có một ngày, qua các xóm làng mình từng đặt chân đến hay ngay trên đường Trần Hưng Đạo, giữa lòng cố đô Huế tôi diễn hành trong đoàn quân chiến thắng trước hàng trăm hàng ngàn cặp mắt ngưỡng mộ và khâm phục của nhiều người đẹp. Ở tuổi dậy thì mười bốn mười lăm mộng mơ, những tình cảm lãng mạn về phái tính đã phản phất vấn vương và tình yêu quê hương quyện vào nhau như mời gọi, như thúc dục dấn thân để vượt thắng mọi gian truân trên các nẻo đường kháng chiến gian khổ, khổ mà vẫn thấy rất vui.

Có người cho rằng đó là chuyện bồng bột thiếu chín chắn của trẻ con và đánh giá thấp phong trào ”xếp bút nghiên ” xem như đã bị Cọng Sản lợi dụng. Ăn chưa no lo chưa tới như tôi lúc bấy giờ và chưa từng nghe đến hai chữ Cọng Sản thì bồng bột với tánh anh hùng rơm thì chẳng nói làm chi. Ông Nguyễn Hải Thần lãnh tụ Việt Nam Quốc Dân Đảng, ông Nguyễn Tường Tam lãnh tụ Đại Việt Dân Chính từ Trung Quốc về tham gia Chính Phủ Liên Hiệp, ông Vũ Hồng Khanh đại diện Việt Nam Quốc Dân Đảng cùng với ông Hồ Chí Minh ký tên vào Hiệp Định Sơ Bộ 6 tháng 3 chẳng lẽ không biết người đứng đầu Việt Nam Độc Lập Đồng Minh Hội là một nhân vật của Đệ Tam Quốc Tế ? Những trí thức ôn hòa miền Nam như các ông Hồ Văn Ngà, Bùi Quang Chiêu…cũng tham gia kháng chiến từ giai đoạn đầu. Các nhà nho như Huỳnh Thúc Khán, Phan Khôi và nhóm Nhân Văn Giai Phẩm theo Việt Minh chẳng lẽ vì lý tưởng cọng sản ? Những nhà khoa bảng Nguyễn Mạnh Tường, Nguyễn Khắc Viện…đã rời bỏ nước Pháp để về ngoài Bắc…. Những vị này và hàng hàng lớp lớp trí thức khác theo Việt Minh kháng chiến vì nền độc lập của tổ quốc hay vì lý tưởng cọng sản ? Họ tham gia phong trào Việt Minh vì muc đích cao cả ”quốc gia hưng vong,thất phu hữu trách”, nhưng về sau nếu không thoát ra kịp thì bị khuất phục, cuốn vào cỗ máy nghiền của chính quyền chuyên chính vô sản, hoặc trở thành hàng thần lơ láo, hoặc bị thanh trừng bằng cách này hay cách khác.

Người Pháp trở lại Việt Nam thật sự với ý đồ tái xâm lược. Đầu tháng 3 năm 1946 Cao Ủy Pháp o Sàigon, Đô Đốc D´Argenlieu thừa nhận chính phủ Nam Kỳ Tự Trị của ông Nguyễn Văn Thinh. Và về sau, tuy có một Quốc Gia Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Hoàng Đế Bảo Đại, trên thực tế thực quyền ở Việt Nam vẫn ở trong tay người Pháp. Đầu năm 1982, một phái đoàn Pháp sang trại tị nạn Palawan để hướng dẫn cho những thuyền nhân được tàu La Lumiere vớt lập hồ sơ tái định cư ở Pháp. Họ thông báo, những người sinh tại Nam Kỳ trước ngày ký kết Hiệp Định Geneve 20-7-1954 sau khi đến Pháp, không xin nhập tich mà xin ”hồi tịch”. Những quân nhân nhập ngũ trước ngày đó có thể sưu tra lý lịch trong văn khố Pháp. Điều này chứng tỏ người Pháp vẫn xem Nam Kỳ là xứ thuộc địa, Bắc và Trung Kỳ là xứ bảo hộ, nguyên trạng như thời đô hộ Pháp. Chủ trương này của Pháp đã được Bộ Trưởng Pháp Quốc Hải Ngoại Coste Floret khẳng định trong buổi gặp gở giữa thủ tướng Pháp Robert Schuman và Cựu Hoàng Bảo Đại vào năm 1947 : ”Hiện nay, chỉ có những hiệp ước ký kết từ ngày xưa với triều đình An Nam là có giá trị mà thôi...” (Bao Đại, Con Rồng Việt Nam, NXB Xuân Thu, trang 304). Trong hoàn cảnh rối ren phức tạp đó của đất nước, nếu viện lí do chống Việt Minh hay chống Cọng để đứng vào hàng ngũ thực dân Pháp e rẳng không hợp lí hợp tình.

Giữa năm 1948 tôi bị sốt rét nặng, được đưa đi điều trị ở bệnh viện chiến khu Thừa Thiên. Vị bác sĩ trẻ người Bắc điều khiển bệnh viện này tên Đàn. Vài mươi năm sau tôi được ông thứ trưởng Bộ Giáo Dục Việt Nam Cọng Hòa Nguyễn Danh Đàn tiếp kiến. Rõ ràng là bác sĩ Đàn ở bệnh viện chiến khu Thừa Thiên. Tôi có lầm người chăng ? Sốt rét là một chứng bệnh nóng lạnh có hẹn giờ. Phải nói là ”rét sốt” mới đúng, vì lạnh trước nóng sau. Lạnh buốt gan từ trong ruột lạnh ra, nóng đổ mồ hôi hột từ ngoài da nóng vào. Con sâu sốt rét nằm phục trong máu, cơ thể yếu yếu là nó vùng dậy. Chưa dứt sốt rét lại bị thũng. Thân thể gầy gò như ma đói nhưng khuôn mặt và hai bàn chân, hai bàn tay lại trương lên. Tôi được đưa về an dưỡng ở khu 3 huyện Phú Lộc. Khu 3 là vùng từ Mỹ Lợi đến Đông Am Mỹ Á, ngoài vòng kiểm soát của Pháp. Khẩu phần bội dưỡng thường thường có thêm một món dành cho heo, cám mịn trộn với đường để có vitamin. Uống thuốc Bắc, hết thũng thì ghẻ lở ra khắp châu thân. Nhưng có lẽ nhờ sức trai, mọi bệnh tật bị đẩy lui dần dần.

Cuối năm 1948 có tin ở vùng ”tự do” ngoài xã Phong Chương, huyện Phong Điền một trường trung học có tên Nguyễn Chí Diểu được thành lập, tôi được khuyến khích đi học. Hệ thống giáo dục được thu ngắn lại, bốn năm tiểu học, ba năm trung học đệ nhất cấp và hai năm trung học đệ nhị cấp. Hàng ngũ giáo chức có các anh Tôn Thất Lương, Nguyễn Kỳ, Phạm Doãn Hân (con dược sĩ Phạm Doãn Điềm) và về sau tăng cường thêm anh Thân Trọng Ninh, anh ruột anh Thân Trọng Sinh. Chưa đầy bảy tháng, tôi học hai lớp, cuối năm lớp sáu và đầu năm lớp bảy. Lại động lòng bốn phương trước phong trào Rèn Cán Chỉnh Quân và Tổng Phản Công tôi lại lên đường. Ngày 14 tháng 9 năm 1949, bốn anh vệ quốc quân và tôi lọt vào một ổ phục kích ở Hiền Sĩ, ba người chết tại chỗ, một người chạy thoát, tôi bi thương và bị bắt giam. Nhà giam là kho đạn cũ Mang Cá do Tây để lại, được đục lỗ thông hơi và ngăn đôi bên nam bên nữ.

Nhà đã bị đốt, gia đình tôi tản cư đến một vùng do Việt Minh kiểm soát. Do thiếu thông tin chính xác, gia đình nhận được tin tôi bị bắn ở miền bắc tỉnh Thừa Thiên nên tôi được thượng lên bàn thờ với một lư hương nhỏ. Mỗi bữa ăn, quanh mâm cơm có chén cơm đôi đũa dành cho người mới chết. Tù mới, không được đi làm nên không có cách gì liên lạc với gia đình, phải làm ”tù mồ côi” hơn bốn tháng cho đến sau Tết Canh Dần năm 1950. Tuy vậy đôi khi cũng cảm thấy ấm lòng, được các bạn tù thương tình chia xẻ đồ thăm nuôi, trong số đó có rất nhiều nam nữ học sinh Huế.

Một buổi trưa chủ nhật đẹp trời, tôi được báo có người hỏi thăm ngoài hàng rào trại giam, vội vàng phóng ra, ngơ ngác nhìn quanh thì có người gọi tên. Chị tôi, chị Sen ! Chị em cầm tay nhau qua hàng rào kẻm gai, chị tôi khóc như đưa đám làm cho những người đi thăm nuôi rất đổi ngạc nhiên. ”Mạ khóc ngày khóc đêm, cha thẩn thờ như người mất hồn khi nghe tin mi chết…Bữa cơm có khúc cá mạ cũng để nơi chỗ trống dành cho mi rồi nói :ăn đi con …Mới đây, con Ẩn tin cho biết, chắc chắn thấy mi trên xe chở tù đi làm qua cầu Trường Tiền…Mới đổi được 50 Đông Dương, mạ thúc chị đi Huế xem có thiệt hay không. Mạ nóng ruột lắm nhưng đi hai người, tiền xe tiền tàu ăn hết… Qua bên lao Thừa Phủ, họ nói không có thằng Giang nào 17 tuổi người Nong ở đây. Họ chỉ qua lao Mang Cá hỏi thử…Đứng chờ mà vái Trời là thằng Giang thiệt chớ không phải một thằng khác trùng tên…Biết tin con Ẩn có thiệt hay không mà bới xách…” Chị tôi vừa nói vừa khóc rồi lận lưng ra cho 25 đồng. Một bà đứng bên cạnh mủi lòng cho 5 đồng. Từ đó, tuy việc thăm nuôi họa hiếm nhưng tôi không còn là ”tù mồ côi” nữa.

Đi hay ở lại.

Trưa ngày 16 tháng 11 năm 1951 tôi cầm giấy phóng thích trong tay. Giấy ký ngày 12 tháng 11, và về sau tôi đã lấy ngày này làm ngày sinh khi làm lại mọi thứ giấy tờ cá nhân của mình. Đồ tế nhuyển của riêng tây gồm một cái mền có ghi số tù, một bộ quần áo và vài thứ vặt vạnh nhét vào cái bị lác xách tòn teng ra nhà tù. Trong túi có số tiền 200 đồng . Tôi được chọn vào số mười mấy tù nhân ra làm nhà cho Trung Tá Nguyễn Ngọc Lễ ngoài cửa Hậu do ”man khai” có học thợ mộc. Mỗi buổi sáng, bà Lễ chở đến một rổ mì có nhân thịt, phát cho mỗi người một ổ. Ngoài ra, bà còn cho mỗi người 10 đồng một ngày công. May sao giữa buổi sáng hôm đó, khi người lính ra dẫn tôi về trại để được phóng thích thì bà Lễ cũng vừa đến. Bà tính sổ làm việc, tôi làm được 19 ngày, bà cho luôn 200. Ra khỏi tù việc đầu tiên là đến trước chợ Đông Ba tự khao một tô bún bò, sau đó tìm đến tiệm cho thuê xe đap ở cửa Thượng Tứ. Vừa ca bài ca con cá, vừa năn nỉ tỉ tê cũng thuê được xe, 2 đồng /giờ với tờ giấy phóng thích. Đạp cho sướng chân, đạp lên Kim Long, đạp ra An Hòa, đạp xuống Bao Vinh, đạp qua An Cựu, đạp về Vỹ Dạ…Đã bốn năm chưa được cỡi xe đạp. Vừa đạp vừa nặn óc suy nghĩ : Đi Hay Ở ?.

Đi thì quá đơn giản. Về với gia đình ở vùng Việt Minh kiểm soát, đi kháng chiến hay đi học lại. Chuyện đất nước còn dài, có đi kháng chiến với trình độ học vấn chưa thực sự hết lớp đệ lục thì về sau cũng chỉ làm một tay chạy hiệu. Còn đi học lại ở ” vùng tự do” xem như học cho có. Nghe tiếng máy bay, thầy trò bỏ chạy. Nghe Tây đi càng quét cũng chạy, có khi chạy đến ba bốn ngày mới trở về. Tuy đã vào lớp bảy (theo hệ thống giáo dục mới), tương đương với đệ tứ, nhưng đó chỉ là kể lớp sắp hàng mà lện. Thật sự trình độ chưa đến đâu.

Ở Huế, những trường trung học công lập và tư thục phần nhiều tập trung ở hữu ngạn sông Hương nên có những dòng học trò đi về sáng chiều. Thời gian ở tù, hằng ngày xe lính đến chở đi làm tạp dịch, thấy những dòng học trò xuôi ngược, tôi nao nao trong dạ, ước muốn đi học lại. Mà đi học kiếm thêm ít chữ nghĩa thì phải học ở Huế. Nhưng chuyện đâu có đơn giản. Tứ cố vô thân, nương náu vào đâu để giải quyết vệc ăn ở mà đi học ? Vô kế khả thi !

Đạp xe rông cả buổi chiều, ăn hàng xong có muốn về quê cũng đã lỡ xe lỡ tàu, tôi trở lại Trại Cải Huấn (nhà tù) mới được xây dựng phía trong cửa Trài thay thế cho nhà lao Mang Cá để xin ngủ lại một đêm, viện lẽ về quê không kịp. Ông trung sĩ nhất già trại phó rất dễ chịu, tù thường gọi là Bon Papa, thương tình cho ngủ nhờ trong nhà, phía ngoài hàng rào trại, ngủ chung với một người bạn tù ông lấy ra để phục dịch cho gia đình. Hôm sau lại xách gói lên đường.

Tuy chưa mấy rõ ràng đường hướng, nhưng tôi có cảm tưởng đã tìm được một lối thoát nên rất yên tâm. Cùng lắm thì trở lại tỉ tê với Bon Papa xin ”ở đợ” tạm thời rồi sẽ hạ hồi phân giải. Ông được việc nhà mà chẳng tốn kém chi, chỉ tốn một xuất cơm tù. Phấn khởi, tôi tự thưởng cho mình một chầu xi-nê cô-bồi ở rạp Tân Tân. Trong dòng người ồn ào tuông ra khỏi rạp xi-nê, bổng có tiếng kêu : Giang ! Quay lại, tôi ngạc nhiên nhận ra anh Thân Trọng Ninh, ông thầy cũ trường Nguyễn Chí Diểu ngoài Phong Điền. Anh Ninh cũng vừa rời bỏ hàng ngũ kháng chiến về thành. Sau khi biết tâm sự và hoàn cảnh của tôi, anh bảo dọn đồ đạc về nhà anh ở tạm. Tôi chỉ vào cái bị lác, cho biết gia tài điền sản chỉ có chừng nớ, vật bất ly thân. Đã có quí nhân phò trợ rồi !

Tôi ở chung với anh Thân Trọng Ninh tại nhà anh Thân Trọng Sinh gần Đập Đá một tuần. Biết được tâm nguyện của tôi hai anh tận tình tìm cách giúp đỡ. Anh Sinh liên lạc với ông Từ Bộ Quýnh, chủ sự phòng Xã Hội xin cho tôi vào ở Trại Tế Bần và xin ông Nguyễn Như Minh, hiệu trưởng trường trung học tư thục Nguyễn Du, nơi anh có dạy tư, cho tôi được học miển phí. Ngày ra riêng, tài sản của tôi phong phú hơn, ngoài những bộ áo quần cũ, anh Ninh còn dúi cho tôi 50 đồng. Chữ Tế Bần phản ảnh đúng hoàn cảnh của những người sống trong trại. Đui què mẻ sứt…ăn mày ăn xin…đủ hạng người cùng khổ vô gia cư. Anh giám thị trại biết tôi là học trò, cho ở trên một căn gác 9 m2, chung với một thanh niên xứ Nghệ. Chẳng biết cái nhà dùng làm Trại Tế Bần nguyên thủy xây cất theo kiểu gì mà căn gác duy nhất nằm chèo queo lơ lửng, không dính với tầng trệt, lên xuống phải dùng một cái thang tre rất dài. Căn gác về sau được phong thành ”Chiêu Anh Quán”, vì có nhiều ”tài tử giai nhân” chiếu cố. Người được xét trợ cấp gồm hai hạng : nội trú, trại lo việc ăn ở, ngoại trú mỗi tháng đến lảnh 12kg gạo và 36 đồng. Những người nương thân vào Trại Tế Bần, nội hay ngoại trú, để ăn học mà tôi còn nhớ, về sau gọi là đạt được một chút thành công có các giáo chức Đặng Văn Bôn, Hoàng Toại, Võ Ái Ngự (cả ba đều đã ra người thiên cỗ), Nguyễn Đức Giang, trung tá (hay đại tá ?) Phan Bá Kỳ và tiến sĩ Nguyễn Trường......Còn rất nhiều, không nhớ hết nổi

Những chuyển biến phức tạp của thời cuộc.

Năm 1952, 1953 có nhiều người trốn khỏi vùng Việt Minh để về thành. Mỗi người có một hoàn cảnh, trở về từ những địa phương khác nhau, kể những câu chuyện khác nhau, nhưng có một điểm chung là không thể sống nỗi với Việt Minh, nếu không là đảng viên Cọng Sản. Lần đầu tiên tôi nghe nói nhiều về Cọng Sản, nhưng vẫn nghĩ rằng, những người trở về có thể vì gia đình, vì không chịu nỗi kham khổ. Tuy vậy trong đầu đã manh nha những câu hỏi : Tại sao…và tại sao…? Những người có ăn học lại không được đóng góp tích cực vào công cuộc giải phóng quê hương ? Vậy thì sau khi thu thập được một trình độ học vấn nào đó, mình có nên trở về với kháng chiến hay không ? Những người tham gia phong trào Việt Minh từ đầu đến bảy tám năm sau còn bị đặt ra bên lề, còn mình, trở về sau một thời gian ở ”trong lòng địch”, ai tin ? Và rồi sẽ ra sao ? Nền độc lập của tổ quốc là điều quan trọng thiết yếu đối với toàn dân, tại sao lại phải có một nhóm cai thầu ? Cứ nghĩ lẩn quẩn như thế để tự trôi theo dòng chảy Quốc Gia, qua những hoàn cảnh cá nhân và giai đoạn lịch sử của đất nước .

Qua những tin tức thâu lượm rải rác trên báo chí về Cải Cách Ruộng Đất, về việc đàn áp những trí thức bất đồng quan điểm của các nhóm Nhân Văn, Giai Phẩm…tôi vẫn còn ngờ ngợ. Phải chăng người ta đã phóng đại nhiều chuyện vì lý do tuyên truyền. Nhưng rồi sự thật càng ngày càng hiễn lộ, có sách có chứng. Ông Nguyễn Mạnh Tường, đứng trên quan điểm của một nhà luật học nêu lên những sai lầm của cuộc Cải Cách Ruộng Đất qua bài phát biểu trong buổi họp của Mặt Trận Tổ Quốc ở Hà Nội ngày 30 tháng 10 năm 1956. Vụ đàn áp đẩm máu ở Hung Gia Lợi vào tháng 11 năm 1956, chẳng có kẻ thù nào bên ngoài nhúng tay vào, chỉ vì nhân dân Hung Gia Lợi đứng lên đòi hỏi tự do. Kết thúc đại hội Đảng Cọng Sản Liên Xô lần thứ 20 cũng vào năm 1956, Kruschov đã lên án Stalin sùng bái cá nhân, độc tài, giết hại và đày ải hàng triệu người, kể cả những đồng chí thân cận với mình. Trong bản dịch Việt ngữ hồi ký của bà quả phụ Mussolini có viết : May mắn cho Lenin, chết trước khi Stalin nắm được quyền. Nếu không, ông ta cững bị thanh trừng…Và chính tai mình được nghe một bài tham luận phát ra trên đái phát thanh Hà Nội : ”Ai Gây Ra Nạn Đói Ở Miền Nam ?”, rồi quy kết cho Mỹ Diệm ! Trong lúc đó Miền Nam sung túc, lo hàn gắn những đổ vỡ, xây dựng và phát triển, đang vươn lên sau chín năm bị chiến tranh tàn phá, nhất là ở Liên Khu 5 gồm các tỉnh Nam-Ngãi-Bình-Phú.

Những chuyển biến dồn dập của thời cuộc đã đẩy đất nước đến một khúc quanh mới, hiệp định Geneve được ký kết ngày 20 tháng 7 năm 1954, chia đôi đất nước mà sau này gọi là Ngày Quốc Hận. Ai là người có lòng mà chẳng buồn, chẳng hận khi đất nước bị phân chia ? Nhưng bình tâm mà nghĩ, nếu không có ngày này, người Pháp vẫn tiếp tục ngự trị trên đất nước Việt Nam thì người chống Cọng đứng ở vị thế nào để phát huy Chính Nghĩa Quốc Gia? Một nửa đất nước gọi là độc lập, nhưng nằm trong quỉ đạo của khối Cộng Sản, mọi quyền tự do của công dân bị tước đoạt để cho một chính thể độc tài toàn trị được củng cố. Một nửa đất nước cũng độc lập trong khối tự do, nhưng qua hai chế độ Đệ Nhất và Đệ Nhị Cộng Hòa không phát huy được chính nghỉa quốc gia một cách trong sáng, mà càng ngày càng lún sâu vào vòng ảnh hưởng của Mỹ, nếu không nói là lệ thuộc vào Mỹ.

Cuộc chiến tranh ở Việt Nam có nhiều điều phức tạp về nhận đinh cho cả người Việt lẫn người ngoại quốc. Nam và Bắc đánh nhau mà gọi là nội chiến cả Nam lẫn Bắc đều không chấp nhận. Đối với Miền Nam thì phải là chống Cọng Sản xâm lăng, đối với Miền Bắc thì phải là cuộc chiến giải phóng. Gọi chiến cuộc Việt Nam là cuộc chiến tranh ủy nhiệm của hai khối quốc-cọng, cả hai miền Nam Bắc vẫn bác bỏ để tỏ ra rằng mình không bị lệ thuộc vào một thế lực ngoại lai, cho dù Hà Nội trở trời vì sự thay đổi thời tiết ở Mạc tư Khoa và Sài-gòn nóng lạnh vì khí hậu bất thường ơ Hoa Thịnh Đốn. Và ngày nay, nói về cuộc chiến Việt Nam, người Tây phương thường gọi : Chiến Tranh Việt Nam Một để chỉ giai đoạn 1945 – 1954 và Chiến Tranh Việt Nam Hai để chỉ giai đoạn 1954 – 1975. Danh nghĩa như thế nào đi nữa thì cuộc chiến dai dẳng ba mươi năm là một lò sát sanh khổng lồ đã thiêu hủy hàng triệu binh sĩ và thường dân của hai miền Nam Bắc lẽ ra có thể tránh được. Những nước thuộc địa khắp nơi trên thế giới từ Á Châu đến Phi Châu đến Mỹ Châu La Tinh, sau Đệ Nhị Thế Chiến, dần dà thu hồi được độc lập mà không có một cuộc chiến tranh tương tàn khốc liệt và dai dẳng như Việt Nam, vì họ không có một đảng chính trị liên kết chặt chẻ với phong trào Cọng Sản quốc tế.

Trên bình diện quốc tế, Liên Xô và khối Đông Âu tan rả sau hơn 70 năm dò dẫm xây dựng Xã Hội Chủ Nghĩa với hàng triệu sinh linh lót đường mà vẫn chơi vơi, đành quay lại 180 độ. Ở Việt Nam sau hơn 50 năm ở Miền Bắc và hơn 30 năm ”Mỹ cút Ngụy nhào”, không có một xã hội lý tưởng như theo sách vở và tuyên truyền rằng, một xã hội trong đó mọi người đều bình đẳng, giai cấp bị triệt tiêu, làm theo sức, hưởng theo nhu cầu, mọi quyền tự do được phát huy và tôn trọng….Thay vào đó lại phát sinh một giai cấp thống trị hà khắc đối với quảng đại quần chúng hơn cả thời phong kiến và thực dân. Thưc trạng ở Việt Nam ngày nay đã phơi bày mặt trái của tấm huy chương XHCN.

Còn về phía ”quốc gia”, có thể có nhiều người không đồng ý với cách nhìn này. Thực sự mà nói, nếu có ý nghĩa ”quốc gia” ở miền Nam Việt Nam thì chỉ có kể từ sau hiệp định Geneve 1954. Giai đoạn 1945-1954 có thể nói là giai đoạn hậu thuộc địa Pháp. Mặc dầu trên danh nghĩa có một Quốc Gia Việt Nam trong khối Liên Hiệp Pháp dưới quyền quốc trưởng Bảo Đại, nhưng trên thực tế Pháp nắm quyền chủ động. Hiệp định Geneve đã khai thông một bế tắc cho lập trường quốc gia chống cọng.

Thời kỳ đầu của nền Đệ Nhất Cọng Hòa có thể nói là một thời kỳ tương đối ”thái bình thịnh trị”.Bắc Việt tin rằng sẽ ăn chắc trong cuộc hiệp thương chính trị, tổng tuyển cử vào năm 1956 để giải quyết sự thống nhất Nam-Bắc với lối bầu cử áp chế ở miền Bắc như hầu hết các nước Cọng Sản, với những cán bộ nằm vùng đang được âm thầm gài lại ở Miền Nam để chờ cơ hội. Tổng thống Ngô Đình Diệm vin vào việc Quốc Gia Việt Nam không ký vào bản hiệp định Geneve nên không có bổn phận thi hành. Điểm son của nền Đệ Nhất Cọng Hòa là dẹp bỏ lực lượng vũ trang của giáo phái, chấm dứt tình trạng sứ quân ở Nam Phần. Nhưng tổng thống Ngô Đình Diệm trị quốc như tề gia, để cho gia đình và tôn giáo xen vào nhiều quyết định lớn của quốc gia. Mới đây, ông Nguyễn Hữu Châu (hay Trần Ngọc Châu, nguyên thị trưởng Đà Nẵng), trong một bài viết có đề cập đến vai trò của Đức Tổng Giám Mục Ngô Đình Thục. Theo ông Châu, Đức Tổng Giám Mục đã quyết định nhiều việc nước với tư cách ”quyền huynh thế phụ”. Khi quyền hành của ”Nhà Ngô” đã được củng cố, vào những năm đầu thập niên 60 thế kỉ trước, những nhóm chữ có ý nghĩa tiêu cực gán cho chế độ được truyền tụng trong dân gian ”độc tài”, ”gia đình trị”….Tổng thống Ngô Đình Diệm có lẽ quá tin tưởng vào sự vững chắc của phòng tuyến chống Cọng Đông Nam Á với những vai trò tưởng rằng không thay thế được đối với Mỷ như Lý Thừa Vảng, Tưởng Giới Thạch, Mac Saysay, Sukarno, Ngô Đình Diệm nên không để cho một thế lực hay cá nhân nào cho là không đáng tin cậy xen vào bộ máy chính quyền. Điển hình nhất là phản ứng thô bạo của chính quyền đối với Tuyên Ngôn Caravelle.

Đầu thập niên 1960 cán bộ nằm vùng và du kích quân cọng sản bắt đầu khuấy động mạnh ở nông thôn. Ở thành thị không khí chính trị ngột ngạt vì nạn độc tài. Đây là thời gian nhiều người ”trở lại đạo” để mưu cầu địa vị hay giữ địa vị. Trước tình trạng đó, 18 chính khách gồm những nhân vật danh tiếng đã họp nhau, gởi cho tổng thống Ngô Đinh Diệm một bức thư với lời lẽ trang trọng, tế nhị và ôn hòa, đưa đề nghị khẩn cấp thay đổi chính sách, ban hành các quyền tự do dân chủ để cứu vãn tình thế đất nước.

Thư gởi đi mà chẳng thấy hối âm nên nhóm nhân sĩ quyết định công bố bức thư qua một cuộc họp báo tổ chức ở khách sạn Caravelle ngày 26-4-1960. Vì thế về sau bức thư được gọi là Tuyên Ngôn Caravelle. Ngay ngày hôm sau mật vụ và cảnh sát lùng bắt những người đứng tên trong bức thư, cho dù họ là những nhân vật ôn hòa và nổi danh, như Trần Văn Hương, Trần Văn Đỗ, Phan Khắc Sửu, Nguyễn Lưu viên, Phan Huy Quát, Phan quang Đán, Trần Văn Tuyên… Bác sĩ Trần Văn Đỗ, chú ruột của bà Ngô Đình Nhu là một trong những người đầu tên bị đưa vào khám. Tổng thống Ngô Đình Diệm không chấp nhận đảng phái hay cá nhân đối lập, cho dù là những đảng phái có nhiều thành tích chống cọng như Đại Việt, Việt Nam Quốc Dân Đảng. Cũng trong thời gian này một sự kiện xảy ra như một đòn nặng nề giáng thêm xuống chế độ Đệ Nhất Cọng Hòa là vụ tự tử của nhà cách mạng lão thành, nhà văn Nhất Linh Nguyễn Tường Tam, cột trụ của Tự Lực Văn Đoàn. Ông tự tử để tránh bị bắt, bị đưa ra tòa Ông viết huyết thư để lại, nói rằng chỉ có lịch sử mới phán xét ông, chứ không phải chế độ Ngô Đình Diệm. Ông Phan Huy Quát đắc cử dân biểu Quốc Hội Lập Hiến, nhưng bị loại vì ”gian lận bầu cử”. Các ông Phan Quang Đán, Nguyễn Trân cũng đắc cử dân biểu Quốc Hội năm 1959 nhưng bị loại, vì ”vi phạm luật bầu cử” ! Người ta qui kết rằng nền Đệ Nhất Cọng Hòa có tham vọng Công Giáo hóa miền Nam Việt Nam. Tình hình chính trị nội bộ Miền Nam diễn tiến càng ngày càng căn thẳng và phức tạp cho đến một lúc phải ”thay ngựa giữa dòng”. Mà đã gọi là ngựa thì không thể nào tự chạy đến đích mà phải có người cầm cương.

Người cầm cương đã tiếp tục quyết định vận mạng của Việt Nam dưới thời Đệ Nhị Cọng Hòa, dùng viện trợ quân sự và kinh tế ép buộc quân dân Miền Nam theo chính sách chống cọng kiểu Mỹ. Ngày 8 tháng 3 năm 1965 Hoa Kỳ đổ bộ hai tiểu đoàn Thủy Quân Lục Chiến lên Đà Nẵng trước sự ngỡ ngàng của thủ tướng Phan Huy Quát. Kể từ đó, Hoa Kỳ đã ”Mỹ Hóa” cuộc chiến ở Việt Nam, trực tiếp tham chiến, có lúc quân số lên đến nửa triệu. Mỗi lần gia tăng lực lượng tham chiến theo nhu cầu chiến trường đều được quyết địn trước ở Hoa Thịn Đốn. Chính phủ Việt Nam chỉ được thông báo lấy lệ. Sự hiện diện của quân đội Hoa Kỳ và Đồng Minh ở Miền Nam Việt Nam đã được Bắc Việt triệt để khai thác làm lợi khí tuyên truyền ở trong nước và trên trường quốc tế, cáo buộc Mỹ xâm lăng Việt Nam.

Mỹ có nhằm mục đích xâm lăng Việt Nam không ? Cho đền giữa thế kỷ 20, hầu hết các nước ở châu Á đều là thuộc địa của Tây phương, trừ Nhật Bản va Thái Lan, trong đó Phi Luật Tân là thuộc địa của Mỹ. Sau hơn ba thế kỷ bị người Tây Ban Nha từ Mexico chiếm làm thuộc địa, Phi Luật Tân được nhường lại cho Mỹ vào năm 1898 sau cuộc chiến tranh Mỹ-Tây Ban Nha. Năm 1934 Phi Luật Tân được quyền tự trị nội bộ rộng rãi. Vì vậy mà trong thời kỳ bị Nhật chiếm đóng từ 1941 đến 1944, Phi Luật Tân đã sát cánh với Mỹ để chống Nhật. Sau Đệ Nhị Thế Chiến Phi Luật Tân là nước được trao trả độc lập sớm nhất, năm 1946. Nếu muốn chiếm thuộc địa thì đã có sẵn một cựu thuộc địa, hà cớ chi Mỹ lại phiêu lưu dấn thân vào cuộc chiến Việt Nam, gián tiếp tiếp tay cho quân viễn chinh Pháp, rồi về sau trực tiếp tham chiến. Một cuộc chiến Mỹ phải trả một giá quá đắt về tài sản, nhân mạng và hệ lụy lâu dài của nó như một vết thương hằn sâu vào lịch sử và xã hội Mỹ. ”Đế quốc Mỹ” tham chiến ở Việt Nam không phải vì ý đồ xâm lược, nhưng muốn biến Miền Nam Việt Nam thành một tiền đồn chống cọng, sau khi Trung Cọng đã làm chủ lục địa Trung Hoa vào năm 1949. Nhưng cách thức chống cọng kiểu Mỹ, những quyết định gần như đơn phương của Hoa Thịnh Đốn về chiến cuộc và sự hiện diện của quân đội Mỹ ở Miền Nam đã tạo cho Miền Bắc một lợi thế tuyên truyền, không những trong nước mà rộng khắp cả thế giới. Trong vòng tay bảo bọc của Mỹ, quân dân Miền Nam bị giới hạn ý nghĩa phát huy lập trường quốc gia chống cọng sản xâm lăng.

Bắc Việt càng mở rộng chiến tranh, Phong Trào Hòa Bình và Phản Chiến càng lan tràn khắp các quốc gia Tây phương, kể cả ở Mỹ. Đâu đâu cũng đòi Mỹ rút quân khỏi Việt Nam. Dần dà hoàn cảnh buộc Mỹ phải thay đổi lập trường về cuộc chiến. Con đường đi đến hòa bình là con đường Việt Nam Cọng Hòa bị cưỡng bức đến bờ vực thẳm với Hiệp Định Paris Ký kết ngày 27 tháng 1 năm 1973. Hiệp định này qui định những điều khoản vô cùng bất lợi cho Việt Nam Cọng Hòa. Chẳng hạn điều 5 qui định trong vòng 60 ngày Hoa Kỳ và Đồng Minh phải rút về nước mà chẳng đề cập gì đến sự hiện diện của quân đội của Việt Nam Dân Chủ Cong Hòa tại miền Nam, hay điều 7 qui định một cách tổng quát là Việt Nam Cọng Hòa và Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam không được nhận quân đội, cố vấn, kỹ thuật chiến tranh, khí giới đạn dược vào Miền Nam Việt Nam…...Vị thế của Việt Nam Cọng Hòa bị đặt ngang hàng với một tổ chức ngoại vi trá hình của Bắc Việt. Cuộc chiến được ”Việt Nam hóa”. Quân dân Miền Nam tiếp tục chống cọng trong cái thế một võ sĩ bị trói hai tay trên võ đài. Tinh hinh này lại được đối phương nhận thức rõ ràng hơn phía Mỹ và việt Nam Cọng Hòa. Trong ”Đại Thắng Mùa Xuân”, thượng tướng Văn Tiến Dũng viết ;”Mỹ đã giảm viện trợ làm cho kế hoạch tác chiến và xây dựng lực lượng quân đội Sàigon không thể thực hiện theo ý muốn. Hỏa lực sút giảm 60%, vì thiếu bom đạn; khả năng di động giảm 50% vì thiếu máy bay, xe cộ và nhiên liệu.” Có một sự kiện khó hiểu là mới đây, trên các diễn đàn có phổ biến một phần Hôi Ký của tướng Võ Nguyên Giáp. Tướng Giáp viết rằng, năm 1972 nếu không lực Hoa Kỳ tiếp tục cuộc oanh tạc Bắc Việt thêm vài ngày nữa, Hà Nội sẽ đầu hàng. Chẳng lẽ một điều quan trọng như vậy mà CIA không nắm bắt được để Hoa Kỳ phải hòa đàm trong thế thua thiệt về Hiệp Định Paris, nguyên nhân sự sụp đổ của Miền Nam Việt Nam.

Nói lên những chuyện ai cũng biết để minh thị một điều: Trong thế phân lập Quốc-Cọng, sự chọn lựa lập trường quốc gia không phải là không trả giá. Cứ nhắn mắt mà chống cọng theo kiểu Mỹ, theo ông Ngô Đình Diệm, theo các tướng lảnh mà có người sớm đánh tối đầu gây cho mình cái cảm tưởng có sự mất mát một phần khí tiết của kẻ tự nguyện dấn thân

Chạy giặc và ”Chạy giặc”. Lại ở hay đi ?

Dòng ”cử tri bỏ phiếu bằng chân” như những làn sóng cuồn cuộn trên quốc lộ một xuôi về phía Nam từ Bình Định, Phú Yên, từ các tỉnh Cao Nguyên đã được lệnh ”di tản chiến thuật” đổ về miền duyên hải. Đến Nha Trang như một vị trí an toan đầu tiên, trường nào trống là họ tấp vào trú tạm. Chính quyền Khánh Hòa-Nha Trang đã ra lệnh cho ty Giao Dục và Thanh Niên thiết lập ba trại tiếp cư tại ba trường Trung Học lớn là Võ Tánh, Nữ Trung Học va Kỹ Thuật. Nhưng chỉ trong hai ngày số trại tiếp cư lên đến 27. Nhiệm vụ điều hành các trại tiếp cư do Ty Giáo Dục đảm nhiệm với sự yểm trợ của Ty Xã Hội, Y Tế, Cảnh Sát Quốc Gia và Phòng Truyền Tin tỉnh. Việc điều hành gặp vài trở ngại. Thứ nhất, trở ngại nhân sự. Một số giáo chức đã tự động rời nhiệm sở, dù có lệnh công chức phải ứng trực 100%. Số còn lại phải làm ngày làm đêm mà thiếu người để luân phiên; 24/24 giờ giấc nào cũng có người nhập trại, phải cập nhật danh sách để chuyển nhu cầu cho ty Xã Hội và Y Tế. Thứ hai, số người nhập trại rất phức tạp. thường dân có, công chức có, quân nhân với cả đoàn quân xa với đầy đủ vũ khí và gia đình cũng có. Anh em quân nhân nóng lòng với chuyện gạo cơm, mắm muối, chiếu chăn cho gia đình nên gây trở ngại không ít cho ban điều hành mà cảnh sát không dám can thiệp. Tôi đã trình bày với các trung tâm trưởng rằng, mặc dầu có lệnh công chức phải ứng trực 100%, nhưng chúng ta gánh vác việc này là do lòng tự nguyện hơn là một trách nhiệm bị ràng buộc có tính hành chánh. Tuy vậy, từ nay chúng ta hãy nghe ngóng, quan sát để có một phản ứng kịp thời thích hợp cho gia đình.

Một cuộc chạy giặc lạ lùng, chỉ thấy chạy và chạy, khộng thấy bóng dáng giặc cũng không nghe tiếng súng. Liên lạc qua điện thoại từng ngày từng giờ được biết các thành phố lớn ở phía Bắc lần lược bỏ ngỏ; Huế rồi Đà Nẵng, đến Qui Nhỏn, Tuy Hòa…Đối phương không đánh mà thắng, thắng không kịp. Những thành phố bỏ ngỏ không dám vào, phải có ”cách mạng 30-4” đi rước mới vào tiếp nhận. Đánh như thế mà Mỹ cũng cút, ngụy cũng nhào mới lạ!

Chiều ngày 31 tháng 3, tôi họp với 27 trung tâm trưởng tiếp cư. Sau khi nắm được tình hình chung và nhu cầu thực tế, tôi điện thoại cho hai cơ quan yểm trợ; chẳng có trả lời. Đến thẳng dinh tỉnh trưởng, tôi thấy cuộc nói chuyện giữa đại tá tỉnh trưởng với hai ông phó tỉnh, phó thị cùng năm ba trưởng cơ quan rất căn. Nghe tôi báo cáo tình hình, đại tá tỉnh trưởng nói : Kể từ giờ phút này, không bàn đến công vụ nữa. Mặt trận Khánh Dương đã vỡ, muộn lắm là chiều mai một sư đoàn pháo VC sẽ uy hiếp Nha Trang. Sáng mai các anh đến đậy, tôi đâu caca anh đó. Tôi nghe mà rụng rời tay chân. Với tầm hiểu biết của chín tuần huấn luyện quân sự, tôi nghĩ một sư đoàn pháo với cơ man nào là súng cối, đại bác sẽ dập vào Nha Trang thỉ còn chi là thành phố và dân chúng ! Vả lai, tôi đã động viên anh em cố gắng làm việc vài ba ngày nữa, vì đã nghe các trại tiếp sẽ chuyển vào Phan Rang hay Phan Thiết. Chẳng lẽ bây giờ bỏ mặc anh em, âm thầm chạy tháo thân một mình

Để tránh rắc rối với quân cảnh và cảnh sát trong giờ giới nghiêm, tôi mượn xe và tài xế của đại tá tỉnh trưởng chạy quanh giải quyết một số công việc khẩn. Tiếp xúc với các trung tâm trưởng hay người trực qua điện thoại hoặc qua máy truyền tin, tôi chỉ nói ngắn gọn: Tôi không có thì giờ giải thích dài dòng. Kể từ giờ phút này, anh em bỏ trống cửa kho, để mọi sổ sách liên quan đến trung tâm trên bàn làm việc rồi lặng lẻ về để lo việc nhà. Giả từ và chúc lành cho nhau mà không cầm được nước mắt. Ngày mai sẽ ra sao trong tình trạng nhiểu nhương sắp tới! Ngày hôm sau, 1 tháng 4 năm 1975, tôi cùng bốn gia đình đồng nghiệp chạy về phía Nam. Đường bị chận ở Bình Tuy, chúng tôi bị kẹt ba ngày ở Phan Thiết mới thuê được ghe đi Vũng Tàu và đến Sài Gòn chiều ngày 5-4-1975.

Từ trung tuần tháng tư, không khí Sàigon sôi động lên từng giờ vì tình hình chính trị căn thẳng bên trong và áp lực quân sự nặng nề của Bắc quân từ bên ngoài. Các Ty Giáo Dục chạy giặc tập trung làm việc lại ở Sài-gòn, chủ yếu là làm lương tháng tư cho giáo chức và nhân viên chạy loạn.. Nhưng vì thủ tục rườm rà của Kiểm Soát Ước Chi nên chẳng có ai lảnh được tháng lương cuối cùng trong đời làm việc của mình. Làm việc mà tai mắt để ngoài đường, quan sát và nghe ngóng từ Dinh Độc Lập qua trụ sở Quốc Hội, từ Tòa Dại Sứ Mỹ đến phi trường Tân Sơn Nhất…Đâu đâu cũng nghe bàn tán chuyện ra đi. Có nhiều thông tin trái ngược nhau, chẳng biết tin vào đâu.

Trong cảnh dầu sôi lửa bỏng, một sĩ quan cấp tá, nghe nói đã từng làm việc với thiếu tướng Nguyễn Hòa Hiệp đặt cọc mua một cái nhà gần phi trường, tỏ ra nắm vững thông tin đã nói với tôi : Chẳng chạy đi đâu hết, cậu để mà xem. Đồng thời nghe phong thanh giải pháp Merillon. Theo đó, Bắc Việt không tiến chiếm toàn cỏi Miền Nam mà duy trì một phần đất cho hai phe: Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam và Việt Nam Cọng Hòa! Mới gần đây, trên mạn internet có phổ biến một đoạn băng, ghi âm hồi ký của Đại Sứ Pháp Merillon viết về giai đoạn cuối cùng của Việt Nam Cọng Hòa. Trong đó, ông Đại Sứ cho biết đã có sự thỏa thuận với Chu Ân Lai và Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam về giải pháp một ”Miền Nam Thu Hẹp”. Và ông qui kết chính tướng Dương Văn Minh đã làm hỏng kế hoạch này, dồng thời ông cho rằng tướng Minh đã giết chết hai nền Cọng Hòa ở Miền Nam.

Lấy sự hiểu biết tầm thường như của tôi để luận về thời cuộc cũng thấy trong tình thế ”một tuần ba vua” của Miền Nam vào cuối tháng tư 75 thì đời nào con cáo già Lê Dức Thọ lại không thừa thắng xông lên mà lại chấp nhận giải pháp Merillon. Vả lại, Bắc Việt nặn ra Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam chỉ là nhu cầu giai đoạn chứ đâu có xem chính thức là một thực thể chính trị. Bỏ qua một bên lối phê phán của phe này đối với cánh khác. Thử nghiêm chỉnh đặt một vấn đề: Khuôn mặt nào trong số chính khách Miền Nam có thể cứu vản đất nước trong lúc Bắc Việt đang ở trong thế gần như ”bất chiến tự nhiên thành”? Tôi không có ý muốn bênh vực hay phê phán tướng Minh, chỉ hơi ngạc nhiên một chút là ông tin vào đâu để đòi cho được cụ Trần Văn Hương trao quyền tổng thống, khi có thể đếm được từng ngày ngồi trên ghế này. Phải chăng ông muốn đóng vai một Petain Việt Nam?

Ngày 24 tháng 4 năm 1975 tại nhà anh Tôn Thất Kiên có một buổi họp mặt khá trưởng giả với rượu Tây bên bàn mạc chược. Ngoài chủ nhà còn có các anh Ngô Nẩm, Trương Ân, Đặng Canh Thìn, một bác sĩ quân y tôi không nhớ tên và tôi. Chúng tôi có bàn đến chuyện đi hay ở lại, và nếu đi thì đi như thế nào. Mỗi người một ý. Tôi nêu lên một ý kiến dứt khoát, nếu còn một phần đất nào nằm dưới quyền kiểm soát của Việt Nam Cọng Hòa, tôi sẽ chạy đến đó. Còn không, tôi sẽ chấp nhận thực tế. Tôi không ”chống Mỹ cứu nước”, nhưng cảm thấy tủi nhục khi Quốc Hội Mỹ đặt Miền Nam Việt Nam lên bàn mổ xẻ để xét quân viện cứu nguy khẩn cấp. Miền Nam đã trở thành một món hàng ế ẩm rẻ tiền. Từ quân viện 1,1 tỉ do tổng thống Nixon hứa hẹn trước khi từ chức, bị cắt xén còn lại 700 triệu, khấu trừ 400 triệu tiêu thâm vào tài khoá năm trước. 300 triệu để cứu nguy Miền Nam cuối cùng cũng không có. Chỉ có một ngân khoản để đưa một số người Việt Nam làm việc cho Mỹ ra khỏi nước, tránh bị cọng sản trả thù. Sau này, đọc các tác phẩm của tiến sĩ Nguyễn tiến Hưng, thấy cám cảnh cho thân phận một đặc sứ của tổng thống Thiệu bị rẻ rúng như thế nào khi ”đi ăn mày viện trợ” Ba mươi bốn năm về trước, 1,1 tỉ đô-la để cứu nguy một đất nước không tìm đâu ra khi đồng minh đã quay lưng lại. Ngày nay, mổi năm đô la đổ vào Việt Nam bảy tám tỉ để làm giàu cho những người ngồi xổm trên quyền lực!

Tôi đã đặt vấn đề rõ ràng: Anh em chúng ta gồm có luật sư, bác sĩ, kỹ sư, giáo sư, có thể xem là những thành phần trí thức của Miền Nam. Ai trong chúng ta đã làm việc cho Mỹ để được bốc đi? Hoặc bằng một cách nào đó qua được Mỹ, nếu một phóng viên hỏi cắc cớ, tại sao những trí thức như các anh còn chạy theo Mỹ khi chiến tranh đã kết thúc thì biết làm sao mà trả lời. Và nói cho ngay tình, tôi có muốn chạy cũng không phải dễ. Vợ con đùm đề, chẳng thế chẳng thần biết níu vào lưng ai.

Cái giá không muốn ”chạy giặc” hay không ”chạy giặc” được là sáu năm tù, chẳng học tập cải tạo gì được với ông trại phó không biết chữ và đám lau chau công an mà tù khi nào cũng ” thưa, trình cán bộ”. Còn cải tạo lao động thì khá tốt, tù khổ sai mà không lao động tốt thì còn chi là vinh quang! Ra tù với giấy ”tạm tha” và lệnh quản chế một năm. Điều này có nghĩa là ra khỏi nơi cư trú phải có giấy phép đặc biệt, mỗi sáng thứ hai phải đến đồn công an trình sổ ghi chép mọi sự sinh hoạt hằng ngày trong tuần. Con cái học hành bị trở ngại vì lí lịch ngụy quyền của cha. Những đứa học cấp ba, đậu được ”tú tài bác Hồ”, dù có thi đậu vào đại học cũng không được địa phương cắt hộ khẩu. Những đứa học xong cấp hai không được thi lên cấp ba. Trong nhà lớn nhỏ đều lao vào lao động để mưu sinh. Mới gần năm chục, tôi còn đủ sức lao động nhưng không biết xoay xở sinh kế bằng đường nào. Chẳng xin phép chính quyền địa phương, viết tấm bảng để trước nhà quảng cáo mở ẩu một lớp dạy tư nhưng không có học trò. Ai dám cho con đến học với một người mới ra tù? Vả lại, vào thời buổi ấy học trò thường theo học tư với thầy dạy ở trường để được điểm cao ! Đã tính đi đạp xích lô, nhưng nhiều anh em cựu đồng nghiệp tận tình khuyên can: cái mặt ông mà đạp xích lô ở Nha Trang là bôi bác chế độ, có mà lại vào tù sớm. Tính lui tính tới không còn con đường nào ngoài con đường Đức Trần Hưng Đạo đứng trước căn cứ hải quân đã chỉ : ra khơi.

Ngả tư sau cùng. Quê hương là đâu ?

Vơ vét sạch sành sanh hết của cải trong nhà, kể cả bán lô đất 1.050m2 mua trong khuôn viên của bác Thái Văn Cư, thân phụ của đồng nghiệp Thái Hồng Ngọc bên Đồng Đế để dưỡng già về sau, cùng với sự giúp đỡ của bạn bè, tôi và đứa con trai đầu lòng ra đi. Chuyến đi được sắp đặt cho bốn gia đình và thân nhân. Sau sáu ngày đêm lênh đênh trên biển cả chúng tôi cặp bờ Phi Luật Tân vào ngày 31-5-1982. May mắn thay, chuyến hải hành xuôi chèo mát mái như một cuộc đi dạo trên sông!

- Tại sao anh xin định cư ở Mỹ? Một nhân viên phái đoàn phỏng vấn Mỹ hỏi tôi ở trại tị nạn Palawan.

- Tôi có nhiều bằng hữu ở khắp nước Mỹ. Tôi đã đến Mỹ hai lần và biết qua nước Mỹ. Tôi và con tôi có thể nói được ít nhiều tiếng Anh sẽ ít gặp trở ngại khi làm lại cuộc đời. Tôi trả lời.

- Anh có muốn bảo lảnh gia đình còn lại ở việt Nam và đứa con đang định cư ở Dan Mạch sang Mỹ không ?

- Đó là đều mong muốn duy nhất của tôi.

- Anh rất thành thật. Nhiều người tị nạn không muốn tiết lộ có thân nhân định cư ở nước khác, sợ bị Mỹ từ chối.

- Tôi không thuộc diện chối bỏ một đứa con để được đi Mỹ.

- Dù anh có một đứa con đang định cư ở Đan Mạch, nhưng anh đã ở tù sáu năm và trước kia đã giữ một chức vụ điều khiển nên chúng tôi chấp thuận cho anh và con anh đi Mỹ.

Hai ngày sau, anh Mỹ này gọi tôi lên văn phòng và nói: Xin lỗi anh, tôi đã quyết định lầm. Nếu Đan Mạch từ chối, chúng tôi sẽ chấp thuận cho cha con anh đi Mỹ. Tái ông thất mã, biết đâu là may đâu là rủi. Tôi hoàn toàn không thất vọng bị Mỹ từ chối vì có một đứa con vượt biên năm 1980, được tàu Đan Mạch vớt và đang định cư tại nước này. Một người bạn trong trại tị nạn giới thiệu một em học trò cũ ở trường Nguyễn Huệ Tuy Hòa có cùng họ Nguyễn để nhờ bảo lảnh sang Úc. Em này sốt sắn, yêu cầu tôi cung cấp một số dử kiện để lập hồ sơ.

Một buổi chiều thứ sáu trung tuần thàng 12 năm 1982 cô Janine, đại diện Cao Ủy Tị Nạn tại trại Palawan thông báo chúng tôi có giấy đi Đan Mạch. Tôi cho cô ấy biết là chúng tôi có xin định cư tại Úc, chẳng biết kết quả ra sao. Tôi làm việc với Hội Đồng Đại Diện trại tị nạn nên có chút quen biết riêng. Cô ấy sốt sắn hứa sẽ liên lạc với tòa Đại Sứ Úc vào sáng thứ hai để hỏi tin tức. Bất ngờ ngày chủ nhật một đại diện tòa Đại Sứ Úc ớ Phi Luật Tân đến trại, mang theo danh sách 86 người được Úc chấp thuận cho định cư, trong đó có hai cha con tôi. Cô Janine báo ngay cho tôi và nói: các anh là những người rất may mắn. Nhiều thuyền nhân ở trại bốn năm năm chưa được nước nào nhận. Trong lúc các anh chỉ sáu tháng mà được hai nước nhận cho tái định cư. Chúc mừng ! Nếu muốn đi Úc phải ở lại trại thêm hai tháng, chờ khám sức khỏe. Còn muốn đi Đan Mạch, chậm nhất là ngày mai thứ hai 14 tháng 12 phải trả lời để chúng tôi thu xếp cho các anh rời Palawan ngày hôm sau. Các anh sẽ lên đường đi Đan Mạch ngày thứ năm 17 tháng 12

Đường về Việt Nam đã bị bít lối. Vào đầu thập niên 80 của thế kỷ trước, kẻ ra đi bị qui kết là phản bội, còn mong chi ngày trở về. Câu tục ngữ ”ghét của nào Trời trao của đó” không đúng với tôi trong trưởng hợp này. Giận và ghét đồng minh Mỹ nhưng đâu được đi Mỹ. Ngả tư đường chỉ còn hai hướng: Đan Mạch ở Bắc Bán cầu và Úc ở Nam bán cầu. Tôi không đưa ra một quyết định nào, chi phân tích sự lợi hại cho bản thân và gia đình của hai hướng đi với con. Đi Úc, có chút vốn liếng ngôn ngữ nhưng gia đình chia ra ba nơi. Đi Đan Mạch, tuy gia đình chỉ còn hai nơi nhưng gặp trở ngại lớn là phải bắt đầu học Đan ngữ từ a,b,c…Một cô gái Anh làm việc thiện nguyện ở trại tị nạn nói, cô ta từng ở Đan Mạch ba tháng mà không phát âm chính xác được từ ØL (có nghĩa là bia). Thêm vào đó, một người quen đang định cư tại Đan Mạch viết thư thăm cho biết, ở vương quốc này mổi năm có 12 tháng mùa đông. Thời gian còn lại là mùa hè!

Trong tình trạng phân vân chưa quyết thì sáng thứ hai 14 tháng 12, ngày chúng tôi phải trả lời cô Janine đi hay ở thì nhận được thư của đứa con từ Đan Mạch. Nó than thở cảm thấy rất cô đơn. Một số ít ỏi người Việt Nam định cư tại thành phố Odense hoặc có gia đình hay có quan hệ với nhau bằng cách này hay cách khác. Còn nó, tứ cố vô thân nên rất mong tôi và anh nó sớm sang Đan Mạch.Tôi để cho con quyết định. Và tình cảm gia đình vượt lên trên mọi thứ. Hội Đồng Tị Nạn không thông báo cho đứa con ỏ Đan Mạch biết ngày giờ chúng tôi đến.Về sau mới vở lẽ, nhiều thuyền nhân kinh hãi khi nghe tin được Đan Mạch nhận cho tái định cư. Họ cứ tưởng mổi năm nước này có sáu tháng ngày và sáu tháng đêm! Vì vậy mà đến giờ lên đường là họ trốn. Thân nhân ở Đan Mạch được thông báo ra phi trường đón người nhà nhưng chẳng có ai khi máy bay đến. Mấy năm về sau, khi đã mọc thêm chút lông chút cánh, tôi làm việc cho Hội Đồng Tị Nạn địa phương. Một ngày mùa đông rét buốt, tôi có bổn phận ra phi trường đón hai thanh niên và một phụ nữ sang từ trại tị nạn Pula Bidong. Rút kinh nghiệm bản thân, tôi yêu cầu nhân viên lái xe đi đón mang theo ba cái mền. Quả nhiên ba người tị nạn xuống máy bay co ro cúm rúm với áo quần mùa hè phong phanh. Trên đường về nơi tạm cư, thấy đất trời mông mênh một màu trắng xóa, cây cối giơ sườn điểm những hoa tuyết đầu cành, cô gái giọng Bắc thốt lên: Giời ơi! Còn kinh khủng hơn vùng kinh tế mới. Cây cối không mọc lá nỗi thì còn làm ăn gì được. Một trong hai thanh niên nói nhỏ với tôi: Người ta đi Mỹ đi Úc, cháu bị đi Đan Mạch, không dám báo về nhà, sợ gia đình mặc cảm !

Ở Đan Mạch mà nói tốt cho Đan Mạch chẳng khác nào mèo khen mèo dài đuôi. Vương quốc nhỏ bé với 5,3 triệu dân ở Bắc Âu này có một hệ thống an sinh xã hội tuyệt vời. Giáo dục và y tế miển phí. Từ khi lọt lòng mẹ cho đến khi từ giả cuộc đời lúc nào cũng được nhà nước quan tâm bằng cách này hay cách khác. Đan Mạch còn là một nước thật sự dân chủ pháp trị, ”pháp bất vị ông to bà lớn”. Mấy tháng trước đây bà bộ trưởng tư pháp lái xe quẹo phải, tông một người đi xe đạp chạy thẳng. Cảnh sát lập biên bản, tịch thu bằng lái xe. Đó là một trong rất nhiều thí dụ.

Nếu nói đất lành chim đậu thì Đan Mạch quả là đất quá lành cho chim đậu. Tính đến nay, con chim thiên di lạc đàn đã gởi thân nơi đây hơn 26 năm, thời gian dài hơn bất cứ ở một nơi nào trên quê hương của nó. Tôi đã mang quốc tịch Đan Mạch. Đan Mạch đải ngộ tôi trong công ăn việc làm, cho phép toàn bộ gia đình đoàn tu, cưu mang tôi trong tuổi già. Tôi dược đối xử ngang hàng với người Đan về nhiều phương diện. Nhưng tôi chưa cảm nhận được đất nước này là ”quê hương thứ hai” của mình. Những thứ tạo-ra-tôi, từ hình hài, ngôn ngữ, phong tục tập quán, gạo cơm, mắm muối… không phát xuất từ đây. Là công dân Đan Mạch nhưng tôi lại băn khoăn, khắc khoải với chuyện Hoàng Sa, Trường Sa đã rơi vào tay giặc, ải Nam Quan, thác Bản Giốc đã đổi chủ thay ngôi…Vì tôi là một người Việt Nam ư ? Người Việt mà về quê phải xin hộ chiếu nhập cảnh, bị chính người Việt đối xử như du khách ngoại quốc ! Tôi đã trở lại Việt Nam mấy lần, nhưng không biết dùng từ gì cho chính xác: ”Về-Việt-Nàm” hay ”Đi-Việt-Nam”. Về là về nhà, về nơi chôn nhau cắt rún của mình, về quê hương…Nhưng trong hoàn cảnh người Việt tha phương, nói ”Về Việt Nam” người ta có cho là mình nhìn lạm hay không. Còn nói ”Đi Việt Nàm” thì có vẻ vô tình quá, sao đành. Rốt cuộc rồi những ngả ba, ngả tư đường vẫn còn tồn tại trên địa lí thực tế hay trong tâm tư.

Đôi lời tâm tình.

Đường đời tôi trải qua trên sáu mươi năm kể từ ngày ra khỏi vòng tay bảo bọc của song thân, hoa gấm cũng có mà chông gai cũng nhiều. Những hướng đi mà tôi đã chọn hay do hoàn cảnh đưa đẩy phần nhiều ”tiền hung hậu kiết”. Đôi khi có một vaì thành tựu hoặc may mắn bất ngờ mà tôi nghĩ sức người khó có thể đạt được, và hình như có sự an bài của một sức mạnh siêu nhiên. May mắn cho tôi là đã chọn nghề dạy học và có cơ duyên tiếp cận với Đạo Phật; hai điều ràng buộc tôi vào cái khung Đạo Lý và Đạo Đức Nghề Nghiệp. Thiếu những ràng buộc này, chẳng biết những tánh xấu như tham, giận, kiêu căng… sẽ đẩy tôi đến những ngõ cụt nào trên đường đời Tôi đã gặt hái được những thành quả gieo trồng từ kiếp trước chăng hay đã vay nợ trong kiếp sống hiện tiền ?

Nghĩ cho cùng, cho dù đường đời có vạn nẽo, cho dù bất cứ đang ở đâu, ai ai cũng chỉ có một ”lối về” với hai ngả : Thiên Đường/Cỏi Tịnh Độ hay Địa Ngục, tôi không lo, vì cả hai nơi tôi đều có bằng hữu. Lo là lo ít nhiều phải thanh thỏa những món nợ đời để được an lạc trong kiếp sống hiện tiền.

Nguyễn Đức Giang


© Chuyển Luân 2008		CHUYỂN LUÂN ONLINE