|
Đất khổ
- Một bản tư liệu quư
Trong bài tường
thuật về biến cố hỏa hoạn Cẩm Nê năm 1965, nhà báo Morley
Safer có viết: “Lính Mỹ vào làng và bắt đầu đốt cháy từng
túp lều, từng nhà một - tôi thấy vậy với chính mắt ḿnh,
từng nhà một, có lúc cũng có người chạy ra, nhưng hầu hết
bọn lính chỉ điềm nhiên dùng tên lửa.
Không có ai trong
bọn lính là người biết tiếng Việt. Một kỵ binh có tên lửa
được lệnh đốt một căn nhà, và nhiếp ảnh viên thu h́nh của
tụi tôi, anh Hà Thúc Cần, một con người phi thường, lập tức
đặt máy quay phim xuống cản, “Đừng làm vậy! Đừng! Đừng!”. Hà
Thúc Cần đi vào căn nhà này, tôi cũng đi theo, rồi một trung
sĩ cũng vào theo. Chúng tôi nghe có tiếng người khóc…”.
Bài báo sau đó
đoạt giải thưởng Pulitzer, gây ồn ào trong dư luận Hoa Kỳ
vào ngay thời điểm Mỹ leo thang chiến tranh Việt Nam. Khi đó
Hà Thúc Cần c̣n là nhiếp ảnh viên thuộc chi nhánh của Đài
truyền h́nh CBS.
Bằng kinh nghiệm
xương máu và nỗi đau của một người Việt yêu nước, năm 1970,
Hà Thúc Cần bắt tay làm bộ phim truyện nhựa
Đất khổ (Land of Sorrows)
và gần hai năm sau mới hoàn thành phần phụ đề
tiếng Anh. Theo tài liệu ghi nhận được, sau khi vừa chiếu ra
mắt th́ Đất khổ đă được lệnh của chính quyền Sài G̣n cấm
phát hành rộng răi với lư do “có nội dung phản chiến và thân
cộng”. Sự kiện đó đă khiến bộ phim gần như bị lăng quên
trong xó hầm nhà của ông George Washnis - một nhà sản xuất
phim ảnh của Mỹ từng sống làm việc tại Sài G̣n.
|
 |
|
Poster phim
Đất khổ |
Khi rời Việt Nam
về Mỹ, ông George Washnis và vợ có trong tay một ấn bản của
phim. Gần 23 năm nằm trong hộp đựng có niêm phong, măi đến
1996, George Washnis mới liên lạc với Viện Phim ảnh Hoa Kỳ
(American Film Institute) ở Kennedy Center, nhờ viện này phổ
biến Đất khổ. Vậy là bộ phim được chiếu ra mắt lần nữa, đầu
tiên ở rạp hát AFI, nhưng rất ít người xem v́ không nhiều
người biết đến. Đến tháng 11-1996,
Đất khổ lại
được chiếu chính thức ra mắt khán giả Việt Nam trong khuôn
khổ chương tŕnh “Phim Việt Nam” của Liên hoan phim Mỹ - Á
lần thứ 15, ở Viện đại học George Mason và Viện đại học
Maryland. Sau đó phim cũng được đi tŕnh chiếu ở Texas,
California và tiếp tục được… cất kho!
Vài thân hữu cố
liên hệ về nước t́m lại đạo diễn Hà Thúc Cần mới hay ông đă
rời khỏi Việt Nam sau 1975 và định cư tại Singapore, làm
nghề sưu tập và mua bán tranh. Hà Thúc Cần qua đời năm 2004
ở Singapore. Con trai ông cũng có trong tay bản phim này.
Qua một vài bạn hữu của gia đ́nh, Đất khổ lại quay về nơi nó
ra đời với những bản chép CD-Rom và khi chuyền tay nhau xem,
hầu hết mọi người đều hồ hởi và thú vị trước một tạo tác lạ
kỳ, một chứng nhân bị lịch sử bỏ quên.
Bất ngờ, vào
tháng 5-2007 ông George Washnis đến Công ty sản xuất phim
DVD Remis - LLC, chính thức đề nghị in sang và phát hành Đất
khổ dưới dạng đĩa DVD, có vỏ đựng phim là h́nh lá cờ đỏ sao
vàng. Mạng Amazon đang bày bán với giá 21 USD. Như vậy, mất
36 năm, bộ phim mang thân phận đặc biệt này mới đến rộng răi
được với công chúng. Sau khi vài đoạn được đưa lên YouTube
th́ cơn sốt người hâm mộ Trịnh Công Sơn lại nóng lên và
người Việt Nam lại có dịp thưởng thức tài năng của nhạc sĩ
này ở một vai tṛ khác: diễn viên chính của
Đất khổ.
Đất khổ xoay
quanh ảnh hưởng của chiến tranh lên một gia đ́nh Huế với
những mâu thuẫn giữa các quyết định ra đi hay ở lại của từng
thành viên trước viễn cảnh mịt mù của quê hương. Không nhằm
miêu tả cuộc chiến bạo liệt hay những thế lực thù địch đối
kháng, bộ phim tuyệt nhiên là câu chuyện về t́nh yêu, t́nh
ruột thịt, ḷng yêu nước, sự gắn bó với văn hóa xứ sở và
tiếng nói của giống ṇi…
Câu chuyện bắt
đầu bằng hành tŕnh đi bộ vượt đèo Hải Vân từ Đà Nẵng về Huế
thăm mẹ của nhạc sĩ Trịnh Quân (Trịnh Công Sơn đóng). Thấp
thoáng trên vai, trong túi xách tay của anh là chùm hoa mang
về tặng người yêu tên Diễm nhân sinh nhật của cô. Huế im ắng
lạ thường, thành quách cổ kính rêu phong tắm ḿnh trong cái
se lạnh của những ngày cuối năm. Diễm ẩn hiện, nhẹ nhàng e
ấp trước mặt Quân. Trong cái vui chưa trọn vẹn, Quân được em
gái báo tin Diễm đă lấy chồng. Đứt rời những ngày yêu, trong
cơn đau t́nh ái th́ chiến tranh càng giống như giọt cường
toan gặm nát đời sống mỗi người.
Trong bối cảnh đó,
gia đ́nh Quân chính là điển h́nh cho hàng triệu gia đ́nh
Việt trong thời ly loạn: bà mẹ góa bụa chịu đựng bao đau khổ
(ca sĩ Bích Hợp đóng), cô chị gái (Xuân Hà) quá th́ v́ ṿ vơ
đợi chờ người yêu - một anh lính biệt động quân bị lạc ra
khỏi binh chủng (nhà thơ Lưu Nguyễn Đạt đóng), cô em út (Vân
Quỳnh) là sinh viên yêu nước, chống chiến tranh. Gia đ́nh ấy
c̣n có thêm hai người anh: một bác sĩ phục vụ chiến trường
Dak Tô và một đại úy quân lực Cộng ḥa. Đặc biệt, một người
lính Mỹ (do diễn viên Hoa Kỳ Jerry Liles đóng) vứt súng bỏ
hàng ngũ quay lưng lại chiến tranh cũng góp mặt.
Đất khổ gần như
soi rọi những khía cạnh của cuộc chiến qua tâm cảnh của từng
nhân vật sống và liên quan tới gia đ́nh nọ. Có thể thấy
trong phim h́nh ảnh Trịnh Công Sơn trang phục jacket bụi
bặm, tóc dài thượt, mặc quần jeans ống loe vai vác cây
guitar trông như thể mang cây thập tự đời ḿnh - ngồi say
sưa hát về t́nh yêu và thân phận người Việt giữa tiếng bom
cày. Trong không khí của một bên là đám đông hừng hực khí
thế phản đối cuộc chiến tương tàn, một bên là những con
người trẻ ủy mị đắm đuối trong làn sóng hippy của nền văn
hóa phương Tây ngột ngạt, tù hăm.
Nhạc của Trịnh
rất thích hợp với bối cảnh phim. Các ca khúc da vàng như:
Dựng lại nhà dựng lại
người, Khi đất nước tôi thanh b́nh, Đại bác ru đêm…
được hát mộc, nghe ấm áp, dung dị mà vẫn thấy ḷng phơi
phới. Đây không phải là vai khó của Trịnh Công Sơn, có thể
nh́n thấy ngay con người thật, cả tư duy, nếp nghĩ lẫn tính
cách và thần thái của anh qua h́nh ảnh Trịnh Quân. Diễn mà
như không diễn là vậy!
Có thể xem
Đất khổ là bản tư liệu quư, ngoài Trịnh Công Sơn
c̣n có khá nhiều văn nghệ sĩ lừng danh hiện nay như nhà văn
Sơn Nam, Kiên Giang, Thành Lộc, Bạch Lê, Kim Cương, diễn
viên Diễm Kiều, nhạc sĩ Miên Đức Thắng… góp mặt trong các
vai nhỏ. Không khó để nhận ra Kim Cương vào vai một bà mẹ
chạy loạn. Người đàn bà đau khổ này ôm chặt đứa con nhỏ đă
chết tự hồi nào ngồi lặng lẽ nh́n đám đông tị nạn ồn ào với
vẻ mặt vô cảm… Phân cảnh bà điên loạn buông đứa con rớt
xuống đất khá kịch tính. Lối diễn xuất này thích hợp không
khí kịch sân khấu hơn nhưng vẫn làm người xem lặng đi: sự
khốc liệt của chiến cuộc được đẩy lên cao ngất.
Hồi tưởng, nghệ
sĩ Kim Cương cho biết bà đă được đạo diễn Hà Thúc Cần gọi
điện mời, mà chỉ vào vai nhỏ nên chỉ diễn trong ṿng một
buổi tại nhà thờ Phú Cam (Huế). Nhà văn Sơn Nam trong vai
hàng xóm của anh lính Mỹ phản chiến - một thanh niên ưa la
cà, ngồi lê tọc mạch chuyện nhà người khác. Nhà Nam bộ học
nổi tiếng này diễn xuất tự nhiên với h́nh dạng trông khá hài
hước, trẻ trung. Nghệ sĩ Diễm Kiều trong vai cô nhân t́nh
anh lính Mỹ sau 38 năm mà không thay đổi nhiều lắm, nhất là
về chất giọng đặc biệt.
Nhạc sĩ Miên Đức
Thắng, sau khi từ Đức trở về Việt Nam hiện sống khá lăng tử
với việc vẽ tranh và ngao du đây đó với bạn bè, khi nói về
vai diễn nhỏ xíu của ḿnh (anh sinh viên đập cây guitar
trước mặt nhạc sĩ Trịnh Quân, khởi đầu cho cuộc nổi loạn)
anh cho biết cảnh quay chỉ diễn ra trong ṿng một buổi sáng
tại khu đất bỏ hoang ở G̣ Vấp. Bản chính thức của phim anh
c̣n chưa được xem qua nên cũng không thể luận bàn ǵ hơn.
Bất ngờ nhất là
Thành Lộc, v́ tên anh không có trong bảng phân vai của phim:
một cậu bé con chừng bốn, năm tuổi trốn rúc trong hầm cùng
chị (Bạch Lê đóng) của ḿnh. Một người em trong gia đ́nh
Trịnh Công Sơn, khi đó đi theo nấu ăn cho đoàn phim, cho
biết tinh thần phản chiến của anh chị em diễn viên lúc ấy
lên rất cao, hợp lại như một khối yêu nước nhằm góp một
tiếng nói đánh động nhân tâm. Gần như đều là chỗ bạn bè thân
quen hoặc là đồng hương Huế với đạo diễn Hà Thúc Cần, tất cả
các diễn viên đóng trong phim Đất khổ hoàn toàn không nghĩ
tới chuyện cát-sê.
Đất khổ đă và
vẫn đang lay động bất cứ người Việt nào. Sự hung tàn của
chiến tranh dù chỉ dừng lại trong khuôn khổ bi kịch của một
gia đ́nh Huế b́nh thường đă nói lên điều đó. Xem để nhớ, để
nâng niu và quư trọng những ǵ mỗi người đang có trong cuộc
sống hôm nay…
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
Ảnh tư liệu Công Thế Cường (có lẽ là một cảnh
trong phim Đất khổ của Hà Thúc Cần) |
Theo HƯƠNG TRÀ
Doanh nhân Sài G̣n Cuối tuần
http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=248827&ChannelID=10
Về đầu trang |
