"Sạch" và "tởm"

Có người vẫn hay dùng bức ảnh tướng cảnh sát (VNCH) Nguyễn Ngọc Loan bắn vào đầu người cán binh cộng sản trong vụ Mậu Thân như một hình ảnh về sự "man rợ" (nhất là khi nói về phía VNCH và Hoa Kì). tác dụng phản cảm của bức ảnh đối với người dân Hoa Kì càng sâu sắc hơn. cho nên, người ta cứ phải dùng đi dùng lại hình ảnh ấy. truyền thông (Mĩ) xem nó là "có giá trị tin tức" (newsworthy)

Riêng tôi thấy, ông tướng Loan xui. chỉ có vậy. ngoài cái xui (nhỏ) là bị anh chụp ảnh chớp được cảnh ấy tại trận, cái xui (lớn) là tướng Loan (vô tình) tham chiến không đúng bài bản trong một cuộc "chiến tranh sạch sẽ" mà quần chúng Mĩ -- "your local sponsor" -- đã được chuẩn bị tư tưởng rất kĩ để chấp nhận và tài trợ.

**

Tướng Loan, với một viên đạn, kết liễu một mạng người, trong khi khói và lửa của cuộc giao tranh hình như còn chưa tan hết. và còn có sự tức giận của ông tướng do những diễn tiến trước đó đem lại. tướng Loan là một con người; với tất cả khả năng và giới hạn của ông lúc đó.

Tất nhiên là tôi không có trách nhiệm, không cần và không muốn biện hộ cho tướng Loan. lí do: ông ấy cũng bất cần. riêng bức ảnh, nó đã là một tư liệu lịch sử. còn tôi, cả đời chưa hề thật sự chỉa mũi súng vào đầu một thứ sinh vật bất kì nào và lẫy cò; tôi không có tư cách gì để bảo rằng mình hiểu (hay không hiểu) tâm trạng của một ông tướng trong trận mạc.

Điều làm suy nghĩ của tôi phải quay lại với những gì đang bàn là gần đây người ta lại nói nhiều về tội ác chiến tranh. có thể nói vụ kỉ niệm 40 năm "cuộc tổng công kích Mậu Thân" là một cơ hội (khá trái khóai, theo ngu ý) để động chạm lại nhiều vết thương cũ. tôi đọc được đọan này trên talawas:

(trích)

Tôi vẫn còn nhớ rất rõ: quê tôi trước Mậu Thân là vùng xôi đậu, sau Mậu Thân là vùng an toàn của giải phóng. Khi chính quyền miền Nam bắt đầu phản công để chiếm lại thành phố Huế, dân quê tôi được lệnh đào những tuyến giao thông hào ven theo những con lộ chính để phòng thủ. Có những đêm và ngày, tôi thấy mấy ông du kích, bộ đội vũ trang địa phương dẫn về những đoàn người bị trói hai tay lại với nhau bằng những sợi dây điện, người này nối với người kia thành những xâu dài đi về miệt Phú Thứ. Nghe nói đó là những tên phản động, ngoan cố bắt được ở Phú Cam. Đôi khi có cả những phụ nữ trong đoàn. Giêng, Hai ở Huế trời mưa phùn lất phất, nhìn những đoàn người tả tơi, lặng lẽ mới tội nghiệp làm sao! Khoảng tháng Tư, khi những đơn vị nhảy dù của miền Nam bắt đầu tấn công để mở rộng vòng đai an toàn cho Huế thì cuộc lục soát đi tìm hài cốt của những thân nhân mất tích ở thành phố bắt đầu. Quê tôi bị đào xới lung tung, những đoạn giao thông hào được lấp vội vã trước đó, nay đào lên thì những xâu người còn dính với nhau y nguyên như khi họ bị dẫn đi. Phần đông những xác chết được ghi nhận là vỡ sọ do bị bọng cuốc đập vào đầu, chứ không phải bị bắn.

(hết trích)

Tôi xúi bảo tôi phải tin người viết những dòng trên; vì tôi muốn được tin mọi kí ức kinh hòang và đau xót về cuộc chiến đã qua. vì tôi muốn mình thấy được sự kinh tởm trong đó. tôi muốn khiếp sợ chiến tranh (và cơ hội mất nhân tính của con người trong chiến tranh) hơn nữa.

***

Tôi đã có dịp trải qua một số năm ở Mĩ, lúc cuộc chiến ở VN còn khốc liệt. do đó (nhờ vậy ?) tôi cũng có dịp tìm hiểu khá gẫn gũi và chi tiết cái mà ngày nay người ta có thể nói gọn bằng cụm từ: "the American War": một cuộc chiến tranh (mang những đặc thù của) Mĩ.

ở trên, tôi có dùng cụm từ "cuộc chiến tranh sạch sẻ". thực ra từ những năm 60, rồi chuyển sang 70, của thế kỉ trước, còn có nhiều cụm từ để nói về cuộc chiến tranh của Mĩ ở VN. [và để cho những ai vô tình đọc phải mấy dòng này, và thấy máu mình đang lên độ, xin cho phép tôi nói rõ: tôi nói "cuộc chiến tranh của Mĩ" với hàm ý về cung cách làm chiến tranh của Mĩ ở VN. tôi không phí công để bàn về "nguồn gốc" hay "trách nhiệm" phát khởi, hay làm phát khởi cuộc chiến tranh tàn khốc kia; nhiều người đã viết, đã nói và vẫn còn hào hứng cãi nhau chí chóe, thêm tiếng nói của tôi vô cũng không ích gì. tôi tin gì và hiểu gì trong đề tài ấy cũng không bổ ích cho ai khác].

Quay lại đề tài. người ta còn có các đặc tả: cuộc chiến tranh (từ) trên không (airwar); cuộc chiến tranh bấm nút (the push-button war); cuộc chiến tranh trên 30,000 bộ, v.v. nếu đem đặt các cụm từ này cạnh những "dây điện" và "bọng cuốc", hay ngay cả "súng lục" của tuớng Loan, ta thấy ngay cái khỏang cách muôn trùng của "hai" cuộc chiến.

Một bên là đôi bàn tay sạch sẻ của người lâm chiến, một bên là những vết máu vương vãi đâu đó tên tay, trên quần áo người lâm chiến. và còn phải kể đến sự khác biệt trong hiệu quả sát thương hay tác hại lên số lượng "đối tượng cần lọai trừ" trong cuộc chiến. những thuật ngữ như "cluster bombs", "anti-personnel ammunition", "defoliants", " free fire zones", "carpet bombing"… mang nhiều ý nghĩa "chiến lược" (có thể hiểu: có tác dụng trên rất nhiều người, trên một địa bàn lớn), tương tự như những "tổng công kích và nổi dậy", hay "chiến dịch" này, "chiến dịch" nọ. khi nói: "Việt Nam hóa chiến tranh", hay "đổi màu da xác chết" người ta nói bên trên tầm cỡ loại hành động (thô thiển ?) như của tướng Loan rất nhiều bậc. khi đưa được việc sát thương và tàn phá lên thành những thống kê, người ta biến chiến tranh thành "sạch sẻ" hơn. ít tiếng kêu khóc thê thiết trên TV (với nhạc đệm là bài Exodus) hơn.**

Quay lại tâm trạng của đám đông quần chúng Mĩ thời đó, cuộc chiến tranh Việt Nam, lúc đầu, thường vẫn mang cái bộ mặt sạch sẻ của nó; nó chưa mang lại cái cảm giác muốn nôn ọe giữa bữa ăn gia đình (chữ "domino" không làm ai nôn ọe cả). chính quyền của họ có trách nhiệm chuẩn bị và thi hành một cuộc chiến sạch sẻ, nhân danh họ; một cuộc chiến mà, dù có "chọn" tham dự, con cái họ sau khi tốt nghiệp học viện không quân danh giá của Hoa Kì sẽ chỉ phải tham dự ở tầm xa, trên cao. việc bấm nút mở những khoang chứa bom và những gì xảy ra sau đó, xa tít dưới kia, là hai chuyện khác nhau. sau các phi vụ, con cái họ sẽ quay về căn cứ an tòan, tinh sạch. và nếu có quan tâm, họ cũng chỉ phải đọc những báo cáo với con số, với những ám số hay tên gọi mang nhiều tính "kĩ thuật". sau đó, là những chuyến R&R ở Thái Lan để khôi phục lại sức khỏe và tinh thần (chiến đấu).

một cuộc chiến tranh "hợp tạng xã hội văn minh" nên là như thế. máu chỉ nên tung tóe ở thật xa, ngòai tầm nhìn của người tham chiến. cái tâm lí mong manh của con thú biết suy nghĩ đỡ phải đối phó với các hệ quả thê thiết và kinh tởm do chính nó gây ra. phải bảo vệ từng con người mong manh trong guồng máy chiến tranh ấy. con người là vốn quí (cho tới khi ta có robot để thay thế). cứ xem các vấn đề tâm thần của các cựu binh Mĩ quay về tư cuộc chiến VN, và bây giờ là Iraq hay Afghanistan, thì thấy cái "dơ bẩn" của chiến tranh nó bất tiện là chừng nào. dù ai chiến thắng, đó là những kẻ bại trận thảm hại nhất.**

Tất nhiên, thực tế chiến trường đã không chìu lòng những nhà chiến lược, những nhà "tư tưởng về chiến tranh" lớn; con số thanh niên Mĩ bị chôn chân ngay trong các bãi lầy của một vùng đất lạ ngày càng tăng, nó đã dần dà mang "hiện thực" chiến tranh đến gần với người Mĩ hơn. một cuộc chiến tranh "khác" ngày càng trở thành thiết thân hơn. những bữa ăn gia đình ngày càng bị chiến tranh quấy rầy hơn; thường là qua tivi, có khi -- với những gia đình có chồng/vợ/con đánh nhau ở "Nam" -- là tiếng gõ cửa của người đem tin.

Sự "bất tiện" của chiến tranh đã làm cho người ta nghĩ lại về cuộc chiến. có khi, nó giống như xét lại khả năng lời lỗ của một vụ đầu tư; có khi như mối âu lo của kẻ mê thể thao, thất vọng về "đội nhà". bất an do sự bất tiện chiến tranh mang lại lan dần, lan dần. tiếng nói (thọat đầu, còn) lẽ loi của những người chống chiến tranh vì nhân đạo, vì lí tưởng, vì lập trường chính trị dần dà chìm ngập trong tiếng nói của nhiều người bị cuộc chiến tranh không sạch sẻ quấy nhiễu. các đại chính khách hoặc hùa vào hoặc vận dụng dư luận vào các họach định chính trị của mình.

[cho đến giờ, hình như những người thích mắng chửi "bọn phản chiến" cũng không hiểu mấy về cái biến trình của thái độ và phản ứng "phản chiến" ở nước Mĩ trên cái tổng thể của nó là như thế nào. nhưng đó lại là một đề tài thú vị khác.]

Phần còn lại về cuộc chiến giờ đã là lịch sử

**

Không phải em bé bị cháy napalm nào cũng được chụp ảnh đưa lên trang nhất báo Mĩ; nhưng, nhờ đó ta lại cũng có thể tự trấn an rằng: cả cuộc chiến VN, (biết đâu) chỉ có một Kim Phúc là bị cháy napalm. không thế nào cuộc chiến tranh Việt Nam lại được thực hiện bằng cách từng ông tướng phải đưa súng lên sát mặt kẻ thù mà bóp cò; nên tướng Nguyễn Ngọc Loan gặp lúc không may thôi. tương tự, vụ cuồng sát ở Mĩ Lai là phản ứng rất "người" (!) của những kẻ tham chiến, trong cơn mê cuồng lên đến đỉnh điểm của họ. vài trăm mạng người là không nhỏ, nhưng các họach định chiến tranh -- điềm tĩnh hơn, chi li hơn, chu đáo hơn với cái đầu nguội lạnh -- mới giết chết thật nhiều người hơn, mới tàn phá rộng và sâu hơn. và các di hại mới đáng rụng rời, và phản ứng (hay vô cảm) trước những di hại ấy lại càng đáng rụng rời hơn.

Tôi vẫn ngây thơ tin rằng: phải có những lí do gì đó trầm trọng hơn để người ta oán ghét chiến tranh, để tìm cách duy trì hòa bình. sự thắng thua không phải là một trong những lí do ấy, vì đôi khi chuyện thắng thua chỉ giỏi quạt lên ngọn lửa oán hờn, chỉ tổ làm hao mòn thêm nhân tính. và nó còn làm hao mòn ý chí cùng tìm đến nỗi đau chung, của một thời. để khi nhìn lại một trang sử cũ của chiến tranh ta có thể chiêm nghiệm lại cái thân phận đau xót của (dân) mình, mọi sự vênh vang, ở lúc này, đều không cần thiết, nếu không nói là phản cảm.

 

Feb. 14, 2008

Trong chậu

Vụ báo xuân Người Việt (Westminster, CA) đăng bài và ảnh, bị một số người (tôi không có con số, sẽ không dám bàn là nhiều hay ít) xem là xúc phạm đến lá cờ vàng ba sọc, và do đó xúc phạm đến một số người trong cộng đồng, vẫn còn đang ì xèo.

sự kiện một doanh nghiệp ngành truyền thông như công ti Người Việt phải (và đang) ứng xử ra sao với phản ứng khá ồn ào của một phía dư luận, và một số các chuyên gia biểu tình (tôi dùng từ này chỉ như một cách chỉ định về một số người quen tên và biết mặt trong cộng đồng, tôi không có ý và không cần thiết ngầm ý khen chê, ưa ghét) là chuyện của các nhà kinh doanh, họ sẽ cân đo, đong đếm để mà phản ứng cho có lợi. người ngoài cuộc, như tôi, không quan tâm lắm.

các chuyện "nồi niêu son chão" trong giới làm ăn, kinh doanh bằng truyền thông của người Mĩ gốc Việt, có lẽ cũng khá phù hợp để một tờ báo như Viet Weekly bới móc, khai thác và bình luận.

**

có lẽ chính yếu hơn lại liên quan đến người nghệ sĩ tạo hình, Huỳnh Thủy Châu, tác giả tác phẩm trở thành mục tiêu của các vụ phản đối và công kích. tôi quan tâm đến chuyện này hơn. một trong những lí do (theo tôi) là tuổi tác và quá trình trưởng thành của tác giả HTC này.

và, có lẽ tôi sẽ ít bận tâm hơn nếu không có một bài viết của một người làm báo, con của một nhà giáo được biết đến khá nhiều ở Việt Nam trước đây: Bùi Bảo Trúc. BBT viết (trích):

Việc vẽ lá cờ vào cái chậu rửa chân không thể là việc tôn vinh những người Việt Nam và đất nước Việt Nam như con ranh con hỗn láo vô gíáo dục, mất dậy Trần (sic) Thủy Châu này đã nói. Phải dùng những chữ như thế để nói về một một con nhãi con đã lăng mạ lá cờ của mấy chục triệu người Việt, mà vì lá cờ đó, bao nhiêu người đã chết.

tôi chỉ muốn xin lỗi các bạn trẻ (có gốc Việt Nam) sinh ra là lớn lên cùng trang lứa với HTC, và tôi đoán con số này không nhỏ, về ngôn từ phải nói là "hỗn láo, vô giáo dục và mất dạy" của một người đàn ông, lứa tuổi của tôi. tôi xin nói thêm, đây không phải là thứ ngôn từ mà thế hệ chúng tôi muốn, cần và được phép dùng để nói với và nói về các bạn. ngay cả khi chúng tôi có vì giận dỗi, hay vì một thứ thúc bách thầm kín, đáng che đậy nào đó.

thiết tưởng, cho dù giờ đây rất nhiều nơi, nhiều lọai "diễn đàn", người ta đang chép đăng lại cái văn bản của BBT, tôi thành tâm mong rằng, các bạn cũng có thể nhận ra, đó không phải là thứ cung cách ăn nói có giáo dục, bất kể dòng tông của kẻ phát ngôn ấy là ai. trong vốn liếng tiếng Việt mà các bạn đang cố gìn giữ hay bồi đắp, các bạn có thể lọai trừ kiểu ăn nói ấy. nó sẽ chỉ làm hèn các bạn, khi cá cbạn phải dùng đến nó.

**

người có tên là BBT ấy còn có thể vẫn tự nhận là một nhà văn, nhà thơ hay một thứ nhà nào đó, cho nên tôi lại phải nghĩ thêm về nhân vật ấy.

BBT viết: "vẽ lá cờ vào cái chậu rửa chân không thể là việc tôn vinh những người Việt Nam và đất nước Việt Nam". câu phủ định này xuất phát từ sự kiện tác giả HTC khẳng định mục đích của cô khi làm sáng tác. BBT, cũng như mọi người thưởng ngọan một tác phẩm nghệ thuật, có quyền nghĩ ngược lại với tác giả; người làm sáng tác có thể đã thất bại trong sự biểu hiện ý đồ của mình, nhưng, không ai có thể phủ nhận cái chủ tâm của người sáng tác, khi người đó chính thức và công khai tuyên bố ý đồ của mình.

dùng cách nói hỗn xược để nhằm phủ nhận chủ tâm của tác giả, và từ đó lên án người làm sáng tác, có lẽ BBT đã học cái lề thói phê phán và đánh giá một tác phẩm nghệ thuật từ một quan niệm chỉ đạo văn học, nghệ thuật từ cái xó tăm tối nào đó của thế giới.

thế hệ của HTC được nuôi dạy trong một nền văn hóa khác hơn cái nền văn hóa cha mẹ, chú bác của họ (ở cả trong và ngoài nước). do đó, các biểu tượng (ở đây là biểu tượng nghệ thuật) đối với họ có khả năng sẽ khác hơn lớp người cũ. hay hoặc dở, gần hoặc xa, đúng hoặc sai từ đó sẽ phải được nhìn theo một cách khác hơn, trong đó cố gắng để lắng nghe và cảm thông cũng là một trách nhiệm. các thứ mặc cảm (hay xúc cảm cũng thế) được/bị gán ghép với các thứ sự vật tất mang tính lịch sử của nó. chậu rửa chân là nhơ nhớp, hay đó là biểu tượng của cần lao, của ẩn nhẫn, của cam chịu để vươn lên, thật ra chỉ là những xúc cảm hay "ấn tượng" chủ quan, mang rất nhiều vết tích của quá khứ, kí ức và cả ý thức.

nhưng, thế nào mặc lòng, khi người làm sáng tác đã minh nhiên xác quyết cái chủ tâm với hòan tòan thiện ý của mình, người biết nghe có lẽ sẽ chần chừ hơn trước khi gân cỗ để mạ lị người tác giả kia. nhất là, khi người sáng tác ý niệm rằng: họ không sống trong một chế độ văn học nghệ thuật chỉ huy và đồng phục.

**

sau hết, nếu những cái chậu kia được sơn màu đỏ, dưới đáy chậu là một sao vàng, thì sẽ không thiếu những nhà "văn hóa" ở bên kia bờ biển Thái Bình dẫy nẫy, tru tréo. và biết đâu, HTC lại được một thứ "kí mục gia" (!) đâu đó viết cho một bài để "tôn vinh" hoặc hết lời ca ngợi ?

tiếc thay, trong trường hợp đó, kết hợp hai cái ngu chắc gì đã thành được một cái khôn ?