Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

Praha (Prague) ký sự: Người Việt ở Praha

Nguyên Khoa

Người Việt ở Tiệp khắc nói chung, Czech nói riêng là một cộng đồng khá non trẻ (so với các khối cộng đồng người Việt tây âu như Pháp hoặc Bắc Mỹ), mới có chừng 20-25 năm, từ khi có chính sách gửi công nhân lao động hoặc công nhân học nghề sang Tiệp khắc (cũ, gồm Czech và Slovakia). Số lượng người Việt đến Tiệp cũng như đông Âu ồ ạt vào những năm 80s và chững lại sau đó (từ khi chuyển đổi hệ thống chính trị cộng sản sang cộng hoà-không cộng sản) và cho đến nay, số người Việt mới đến định cư ở Tiệp không còn đáng kể.

Tống số người Việt ở cả Czech (tên đầy đủ là Cộng hoà Czech) và Slovakia là khoảng 40 nghìn người, nhưng 90 phần trăm là tập trung ở Czech. Tại thủ đô Praha (khoảng 1 triệu dân) có 4000 cư dân người Việt. Dù là con số không nhiều so với cộng đồng người Việt ở các nước khác như Bắc Mỹ, Úc hoặc Tây Âu, nhưng cộng đồng người Việt là cộng đồng sắc tộc ngoại quốc lớn thứ ba ở Czech, sau Ukraina và Slovakia.

Điểm đặc trưng khác biệt lớn nhất của cộng đồng người Việt ở Czech so với cộng đồng người Việt ở Úc hoặc Mỹ là đại đa số (90%) người Việt ở Tiệp khắc là mang quốc tịch Việt nam. Số mang quốc tịch Tiệp khắc rất hiếm và thường chỉ là những người có quan hệ hôn nhân với người bản xứ.  Do chính quyền Tiệp khắc sau này đã có những chính sách rõ ràng cho người ngoại quốc định cư lâu dài ở Tiệp (khác với Ba-lan) nên hầu như không có sự khác biệt nào rõ rệt giữa người có quốc tịch hoặc thường trú nhân (trừ quyền bầu cử, và đi lại tuỳ thuộc vào quốc tịch gốc), cho nên người Việt ở đây họ không có ý định gia nhập quốc tịch Czech. Một lý do khác theo ý của chúng tôi, thì có lẽ do sự nhiêu khê về việc visa về VIỆT NAM nếu mang quốc tịch Czech đối với người Việt nên họ không muốn cầm hộ chiếu Czech về Việt nam, trừ trường hợp bất khả kháng. Thường những người kết hôn với người sở tại thì họ mới nhập tịch.

Chính vì lẽ đó, dẫn đến một hệ quả là đại đa số người Việt ở Czech không có sở hữu tài sản cố định (nhà cữa) ở Tiệp, không phải vì họ nghèo mà họ không có ý định lâu dài ở Tiệp (?); nhưng theo lời kể thì hầu hết trong số đó đều có đầu tư bất động sản tại Việt nam. Nếu nói về khía cạnh hiệu suất kinh tế đóng góp cho đất nước thì đây có nên chăng coi là một điểm son của cộng đồng người Việt ở Czech?

Hiện nay, khoảng 90% người Việt ở Praha là sinh sống tự lập bằng nghề tiểu thương. Tại Praha, có hai khu chợ của người Việt lớn nhất, đó là Trung tâm thương mại SAPA ở Praha 10 và Trung tâm thương mại HKH ở Praha 4.  Khu chợ ở Praha 4 là khu chơ lớn nhất, với tổng diện tích khoảng 260000 mét vuông thuộc sở hữu của công ty thương mại Saparia do 20 cổ đông góp vốn; khu chợ ở Praha 10 với một diện tích khiêm tốn hơn, chỉ 100 nghìn mét vuông, thuộc sở hữu của một thương gia Việt nam (ông Trương Thanh T.). Dù khác nhau về mặt quy mô cấu trúc, nhưng về đặc tính kinh doanh thì hai khu chơ không có gì khác biệt nhau lắm.  Mặt hàng ưu thế ở hai khu chợ này là hàng may mặc.  Các mặt hàng này chủ yếu là nhập từ Việt nam và Trung quốc. Ngoài ra, thì nhiều hàng tạp hoá khác đầy đủ chủng loại từ hàng nhu yếu phẩm cho tới các mặt hàng cao cấp như phalê của Tiệp. Các khu chợ Việt ở đây trông cũng không khác gì như một chợ An Đông ở TPHCM hay Đồng xuân-Bắc qua ở Hà nội, nơi trở thành xuất hàng sỉ cho các cửa hàng bán lẻ trong thành phố. Lý do để các khu chợ Việt ở đây thu hút được khách hàng và trở thành các đầu mối bán sỉ là do hàng bán với giá rẻ hơn nhiều so với cùng một mặt hàng, cùng chất lượng nếu mua ở các cữa hàng “tây” trong phố. Lấy ví dụ như hàng phalê, cùng một chất lượng, thì giá ở chợ Việt nam rẻ hơn từ 50-60%.

Một đặc điểm dễ nhận ra nhất và đặc trưng nhất cho các khu thương xá Việt nam là sự luộm thuộm và thiếu vệ sinh so với chuẩn mặt bằng của nước sở tại. Điều đó cũng không khác gì ở Úc và ở Mỹ, dù rằng ở Mỹ có thể khá hơn một chút. Tôi ghé vào một cửa hàng tạp phẩm, vừa bán cả đồ khô vừa cả đồ đông lạnh. Một cảm giác rùng mình thoáng qua là ngay đây, thịt tươi sống (đúng hơn là gan và lòng lợn) lại được bảo quản trong một cái thùng xốp (đựng trái cây) và được giữ lạnh bằng hai chai nước dung tích 1.25l và một chai nhỏ hơn đã được để đông đá. Khi được hỏi qua, chị chủ cửa hàng có vẻ bối rối, rồi cũng đáp qua loa là “người Việt mình mà!”; hỏi thêm “liệu có bị phạt khi có người đi kiểm tra không”, chị trả lời là có, nhưng chẳng qua là xui xẻo thì mới bị. Điều này cũng dễ dàng thấy ở khắp các cửa hàng bán thực phẩm hay tạp phẩm châu Á, mà sự sơ sài, qua loa thể hiện ở những hình thức khác.  Tôi đã không ít lần mua những hàng đã quá hạn đến cả năm ở các hàng tạp phẩm Á châu ở Úc.  Nếu rơi phải tay khách hàng là tây thì có lẽ sự chuyện không êm ả. Nhưng tôi cũng là dân “mít”, có lẽ chính những khách hàng Việt nam như tôi, quá dễ dãi, dễ bỏ qua, nên khi đem hàng trả lại hoặc chỉ đổi hoặc chỉ nhận tiền lại như một sự không ưng thuận mua hàng, và chủ hàng cũng chẳng có một chút lo lắng gì!

Điều mà làm tôi suy nghĩ là hàng hoá ở khu thương xá Việt tại Praha 10 này giá lại hoàn toàn tương đương với các mặt hàng cùng loại ở Úc.  Mức sống dân Tiệp khắc tôi cho không thấp hơn Úc, vì giá cả các mặt hàng khác ở trong phố cũng tương đương. Thu nhập của người dân Tiệp cũng tương đương. Số lượng người Việt tại Praha ít hơn số lượng người Việt tại Sydney khoảng 10 lần, theo logic thì giá cả hàng tiêu dùng đặc thù của người Việt nam (như thực phẩm hàng ngày) hoặc cho người châu Á ở Tiệp phải đắt hơn ở Úc do số lượng người tiêu thụ ít hơn sẽ phải “chung trả” những phí tổn phi hữu dụng tính chung trong hàng, thế mà hàng hoá Việt nam ở đây lại không hề đắt hơn bên Úc.  Có lẽ do thuế rẻ hơn chăng? Hay một nguyên nhân nào khác?

Với đặc điểm Cộng hoà Séc là một nước cầu nối giữa đông tây Âu, tương đối phát triển nhất trong khối Đông Âu, Séc đang phấn đấu để gia nhập vào Cộng đồng Âu châu. Thêm vào đó, giá sinh hoạt, lương công nhân, vốn đầu tư ở Tiệp lại có phần rẻ hơn nhiều so với các nước Tây Âu, cộng đồng người Việt ở đây có một lợi thế tiềm ẩn lớn: là một chiếc cầu nối cho các doanh nghiệp Việt nam vươn đến Tây Âu. Tại Séc có chế độ miễn visa cho các nước Tây Âu, trong khi đó vị thế địa lý lại gần như là trung tâm. Séc có đường biên với 4 nước và ngay từ Praha đến Paris cũng chỉ mất có 1 giờ 20 phút bay.  Các thương gia Việt nam ở Tiệp đã và đang có manh nha làm ăn với Tây Âu, nhưng đặt tổng hành dinh tại Praha. Có lẽ đây là một hướng làm ăn đáng để suy nghĩ trong phương sách tiết kiệm chi tiêu mà vẫn có thể đạt được hiệu quả kinh doanh.

Vì là một cộng đồng còn non trẻ, nên số người Việt ở Séc có vai trò quan trọng trong lĩnh vực chính trị hoặc khoa bảng hầu như chưa có; chỉ có một số ít giảng viên ở các trường đại học. Số thương gia Việt nam có doanh nghiệp, có văn phòng ở Séc khoảng 200 người.  Khả năng hứa hẹn của các “đại gia” Việt nam ở Tiệp thế nào, có lẽ sẽ nằm trong xu hướng phát triển chung của Tiệp (sẽ đề cập trong phần khác) chứ khó có sự bứt phá như cộng đồng thương gia Việt Nam ở Mỹ.

Thái độ chính trị của người Việt ở Tiệp, theo cảm nhận cá nhân là họ không có thái độ chính trị đối kháng với chính quyền Việt nam, hay có thể coi là họ “trung lập” và luôn coi mình là người Việt nam.  Điều đó có thể thấy rõ ở ngay trung tâm thương mại HKK Việt nam ở Praha 10 nơi tôi ghé thăm, có treo cờ đỏ sao vàng trên nóc ban quản trị chợ.  Lý do là họ không có bất đồng chính kiến từ trước như một phần của cộng đồng người Việt ở Mỹ hoặc Úc; đại đa số họ là dân đi lao động theo chế độ ‘xuất khẩu lao động’ của Việt Nam trong những năm 80s đầu 90s rồi ở lại.  Một lý do khác mà như đã đề cập ở trên là đến 90% người Việt định cư lâu dài ở Tiệp là vẫn mang quốc tịch Việt Nam và có liên hệ với Việt nam (tài sản cố định).  Lý do hiển nhiên là những người Việt định cư ở Tiệp họ có mục tiêu rõ ràng là làm kinh tế.  Điều đáng trân trọng ở đây là họ tự “đứng trên đôi chân của mình” bằng sức lao động, bằng tính chịu thương chịu khó, và chắc chắn không phải là thành phần ăn bám xã hội vì họ không có tiêu chuẩn nào về an sinh xã hội ở đây cả (điều này hoàn toàn khác với cộng đồng người Việt ở Úc, đa phần vẫn là ăn trợ cấp của chính phủ).  Theo lời ông Dương (cựu chủ tịch hội thương gia Việt nam ở Tiệp) thì cộng đồng người Việt ở Tiệp được chính phủ Tiệp khen tặng về sự đóng góp về phát triển đa dạng kinh tế cho nước Tiệp, ở họ không có khái niệm “di dân kinh tế” như ở một số thành phần người Việt ở Mỹ và Úc, mang mác “tị nạn chính trị”, nhưng không phải như vậy.  Thành phần làm ăn bất chính ở Tiệp không phải là không có, nhưng rất ít, và hầu như họ chưa để lại tai tiếng gì ở đây.

Việt nam đã gia nhập WTO, việc mở cửa giao lưu kinh tế mang tính toàn cầu là tất yếu. Thiết nghĩ, cộng đồng người Việt ở Séc nói chung, Praha nói riêng có thể là một “tổng đại lý” tốt cho việc giới thiệu và trung chuyển các mặt hàng dân dụng, tiểu thủ công nghệ của Việt nam qua thị trường Đông âu và là vị thế bàn đạp để vươn sang Tây Âu có thể đạt hiệu quả. Vì lẽ đó, nhà nước Việt nam có lẽ nên có một chính sách cụ thể để hỗ trợ cho cộng đồng người Việt ở đây trong khâu tổ chức, vay cấp vốn, khuyếch trương kinh doanh, chuẩn hoá chất lượng mặt hàng, khuyến khích liên kết thành những tập đoàn kinh tế.  Đó cũng là một cách ‘xuất khẩu lao động’ gián tiếp, không cần phải quản lý trực tiếp, mà có thể góp phần vào việc phát triển kinh tế đất nước.

Praha-Sydney 2006

Nguyên Khoa

Người viết bài xin cám ơn TS Nguyễn Dương, Giám đốc công ty Scitexim đã dành thời gian hướng dẫn đi thăm khu thương mại HKH của người Việt ở Praha và cung cấp một số thông tin trong bài viết này.