|
Milton Friedman:
Đừng hỏi “Bạn có thể làm ǵ cho tổ quốc”
Nguyễn Văn
Giáo sư Milton
Friedman – nhà kinh tế học, giải Nobel kinh tế năm 1976, và cha đẻ
của học thuyết kinh tế thị trường – vừa qua đời vào ngày 16/11/2006
tại San Francisco, thọ 94 tuổi. Friedman được xem là nhà kinh tế
học lớn của thế kỉ 20, sánh vai cùng những cựu “đại thụ” như John
Maynard Keynes, Joseph Schumpeter, và Paul Samuelson.
Để hiểu ảnh
hưởng của Friedman đối với nền kinh tế hiện đại trên thế giới, có lẽ
cần điểm qua một nét chính của học thuyết kinh tế thời hậu chiến.
Sau hai thế chiến, các nhà kinh tế Anh cho rằng chính phủ phải đóng
vai tṛ giúp đỡ các nền kinh tế phát triển qua các giai đoạn suy
thoái, và kiềm chế t́nh trạng phát triển quá nhanh để chận lạm phát.
Một thời gian dài, chủ trương này được áp dụng tại các nước tư bản
trên thế giới và đă có nhiều thành công đáng kể. Nhưng Milton
Friedman chủ trương ngược lại: ông cho rằng chính phủ không nên can
thiệp vào hoạt động kinh tế, mà để cho cơ chế thị trường phát triển
và tự điểu chỉnh. Cũng như Adam Smith, Friedman cho rằng một chính
phủ giỏi là chính phủ can thiệp tối thiểu.
Học thuyết kinh
tế của Friedman đă được áp ụng thành công ở Mĩ và là mô h́nh phát
triển cho các nền kinh tế thị trường trên thế giới vào thập niên
1980s trở đi. Lí thuyết của Friedman được lấy làm nền tảng cho
chính sách kinh tế ở Anh dưới thời thủ tướng Margaret Thatcher.
Ngay cả ở Việt Nam, khi chính phủ khởi đầu chính sách Đổi mới
vào năm 1986, sách của Friedman được dịch và lưu hành trong giới
lănh tụ cao cấp thuộc chính phủ và Đảng cộng sản Việt Nam. Có người
đánh giá rằng học thuyết kinh tế thị trường của Friedman là một
“cuộc cách mạng” kinh tế toàn cầu.
Milton xong cử
nhân tại Đại học Rutgers, học kinh tế tại
Đại học Chicago, và hoàn tất luận án tiến sĩ tại Đại
học Columbia. Trong thời kinh tế Mĩ khủng hoảng, ông nghiên cứu về
xu hướng tiêu thụ và thị trường, dẫn đến “lí thuyết hàm số tiêu thụ”
(theory of the consumption function). Lí thuyết nổi tiếng này phát
biểu rằng tiêu dùng của công dân được quyết định bởi ḱ vọng của họ
về một thu nhập lâu dài trong tương lai, chứ không phải thu nhập
hiện tại.
Năm 1962,
Friedman đặt vấn đề với câu nói nổi tiếng của Tổng thống John F.
Kennedy: “Đừng hỏi tổ quốc có thể làm ǵ cho bạn; hăy hỏi bạn có
thể làm ǵ cho tổ quốc.” Đă từ lâu, nhiều bạn trẻ khi mới đọc
được câu nói nổi tiếng của Kennedy cảm thấy rất ấn tượng và xem như
là một mệnh lệnh để phục vụ cho tổ quốc một cách dô điều kiện.
Trong lời giới thiệu cuốn Capitalism and Freedom (Chủ nghĩa
tư bản và tự do) Friedman cho rằng Kennedy đă sai lầm khi nói như
thế, v́ cả hai câu hỏi đầu không nên có. Hỏi rằng tổ quốc có thể
làm ǵ cho bạn là ngụ ư cho rằng chính phủ là người bảo trợ, c̣n
công dân là người được bảo trợ; c̣n hỏi bạn có thể làm ǵ cho tổ
quốc là giả định rằng chính phủ là người chủ và công dân là tôi
tớ. Friedman khuyên nên đặt câu hỏi thế này: “Tôi và các bạn,
qua chính phủ, có thể làm ǵ để hoàn thành nhiệm vụ cá nhân, để đạt
nhiều mục tiêu, và quan trọng hơn hết là để bảo vệ tự do của chúng
ta.”
Trong t́nh h́nh hiện nay ở nước ta, câu hỏi của Friedman rất thích
hợp và mang tính thời sự. Tuy trên danh nghĩa, chính phủ là do dân
và v́ dân, công nhân viên của chính quyền là “tôi tớ của nhân dân”
và dân là người chủ, nhưng trong thực tế th́ ngược lại. Trong bối
cảnh sau khi gia nhập WTO, vấn đề cải cách hành chính, đơn giản hóa
thủ tục đă đựợc phát động trên toàn quốc, nhưng qua hai tuần sau khi
chỉ thị của Thủ tướng chính phủ có hiệu lực, nhiều địa phương vẫn
c̣n miễn cưỡng, ́ ạch thi hành chủ trương của chính phủ. Người dân
vẫn c̣n khổ với lối làm việc của các quan chức địa phương, và thủ
tục hành chính là một cản trở lớn cho việc huy động nguồn tài lực
trong xă hội. Trong bối cảnh Việt Nam, có thể sửa câu hỏi của
Kennedy và Friedman thành “Công nhân viên chính phủ phải làm ǵ để
hoàn thành nghĩa vụ giúp đỡ công dân nhằm vào mục tiêu huy động tiềm
năng của toàn dân cho việc phát triển đất nước và đảm bảo quyền tự
do và dân chủ của người dân.”
Nguyễn Văn |
