Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tăng trưởng chiều cao và cân nặng của trẻ trong giai đoạn phát triển

Nguyễn Đình Nguyên

Lớn và phát triển là hai khái niệm cơ bản trong quá trình đánh giá cho một trẻ chào đời cho đến trưởng thành. Nói đến phát triển thường bao hàm hai nghĩa, phát triển về trí tuệ và phát triển về thể chất-chủ yếu chỉ các cơ phận riêng lẻ và nội tạng, nhưng nói đến lớn thì nghĩa chính là chỉ sự phát triển thể chất mà cụ thể là phát triển chiều cao cân nặng.  

Quá trình lớn của trẻ từ khi chào đời đến trưởng thành có thể chia ra làm 3 giai đoạn chính: giai đoạn trẻ em (< 5 tuổi, còn chia làm hai phân đoạn nhỏ là giai đoạn nhũ nhi:  12 tháng đầu; và giai đoạn trẻ em), giai đoạn thiếu niên, giai đoạn tiền dậy thì và dậy thì, giai đoạn trưởng thành, nhưng giai đoạn này chỉ là cái mốc tham khảo, không có ý nghĩa trong việc đánh giá quá trình lớn. 

Nhìn tổng quát trong suốt một quá trình lớn qua các giai đoạn của trẻ ta có một mô hình lớn như sau: Trẻ lớn rất nhanh về chiều cao và cân nặng trong giai đoạn nhũ nhi, lớn nhanh trong giai đoạn sau của trẻ em; sau đó trẻ chững lại nhưng vẫn tiếp tục tăng cân nặng và chiều cao ở một tỷ lệ chậm và có khi gần như “dừng” để rồi lớn “bùng phát” trở lại vào giai đoạn tiền dậy thì và dậy thì (khoảng 11-15 tuổi ở nữ và 14-17 tuổi ở nam), rồi lại chậm dần và dừng lớn ở tuổi trưởng thành về mặt chiều cao (trung bình 20-22 tuổi ở nữ và 22-25 tuổi ở nam). Về cân nặng thì tiếp tục biến động ở tuổi trưởng thành cho đến già. Còn chiều cao thì sẽ không lớn thêm, mà lại sẽ bị “hao hụt” dần khi về già do sự đè nén và thoái hoá dần của cột sống. 

            Mức độ lớn về chiều cao và cân nặng như thế nào? Ta có thể hình dung được qua các chỉ số sau:

-         Về cân nặng: Trẻ sơ sinh đủ tháng cân nặng trung bình 3kg, sau 6 tháng sẽ có thể tăng gấp đôi so với cân nặng khi sinh, đến 1 tuổi tăng gấp 3. Sau đó mỗi năm cho đến 5 tuổi, mỗi năm tăng trung bình khoảng 1.5-2kg/năm, cho đến 5 tuổi trẻ khoảng 15kg. Giai đoạn phát triển về cân nặng sẽ tăng dần nhưng với tốc độ khá chậm như vậy cho đến trẻ dậy thì thì sự tăng cân nặng nhanh trở lại. Mỗi năm trong giai đoạn dậy thì có trẻ tăng đến 5kg.

-         Về chiều cao: Một trẻ sơ sinh đủ tháng khoẻ mạnh chiều dài trung bình khoảng 50cm. Khi được một tuổi trẻ sẽ dài thêm khoảng 50% chiều dài so với khi sinh, tức là khoảng 25cm, nên khi đó trẻ trung bình dài khoảng 75cm. Mỗi năm về sau trẻ tăng trung bình khoảng 5-7cm/năm cho đến tuổi dậy thì. Trong giai đoạn dậy thì trẻ tăng vọt chiều cao, có trẻ mỗi năm tăng 10 đến 15cm. Và sau đó thì dừng phát triển chiều cao. 

Như vậy những yếu tố nào ảnh hưởng đến  sự tăng trưởng chiều cao và cân nặng?

Cho đến nay có nhiều yếu tố có ảnh hưởng đến sự tăng trưởng chiều cao và cân nặng của trẻ em nhưng có thể gộp lại thành hai nhóm lớn là các yếu tố về di truyền và các yếu tố về môi trường (Xem mô hình). Mỗi yếu tố có một vai trò khác nhau, tầm mức ảnh hưởng lớn hay nhỏ nhiều hay ít trong từng giai đoạn khác nhau mà chúng ta có thể vắn tắt dưới đây: 

Yếu tố Di truyền: Các yếu tố di truyền có ảnh hưởng nhiều nhất đến sự phát triển tầm vóc của trẻ có thể kể đến chủng tộc, giới tính và tầm vóc cha mẹ.

Yếu tố chủng tộc có tác động rõ rệt đến tầm vóc, thí dụ người Âu-Mỹ có tầm vóc cao hơn người Á, người Bắc Á có tầm vóc cao hơn người Đông Nam Á. Ngay cả trong chủng tộc da trắng thì tầm vóc cũng khác nhau, như người Hà lan là người có tầm vóc trung bình cao nhất Âu châu, hoặc người Pygmeé thấp bé chỉ có 1.2-1.4m.

Yếu tố giới tính thì rõ rệt nam cao hơn nữ

Yếu tố cha mẹ thì tầm vóc cha mẹ cũng có ảnh hưởng đến tầm vóc con cái về sau, nhưng quan trọng hơn cả là tầm vóc của mẹ.

Có hai đặc điểm lớn nhất của yếu tố di truyền tác động vào sự phát triển chiều cao ở trẻ là: Các yếu tố di truyền có tác động ít đến chiều dài của trẻ khi mới sinh và những năm đầu đời, chỉ thấy rõ ảnh hưởng khi trẻ chuyển sang thời kỳ tiền dậy thì, dậy thì và trưởng thành. Trong mô hình ta đọc theo dải băng màu xanh, biểu diễn tầm mức ảnh hưởng của các yếu tố di truyền lên sự phát triển. Đặc điểm thứ hai là yếu tố di truyền có ảnh hưởng lớn đến việc phát triển chiều cao ở tuổi trưởng thành tuy nhiên đây có thể coi là yếu tố cố định và không có khả năng thay đổi bằng tác động của con ngưòi. Nếu có thì cũng là sự trái quy luật tiến triển. Thay đổi di truyền là có tính thích nghi và lâu dài. Trừ yếu tố tầm vóc cha mẹ, có thể thấy thay đổi rõ hơn theo thời gian qua các thế hệ ở hầu hết các sắc dân. 

Yếu tố Môi trường: Ngược lại với các yếu tố di truyền, yếu tố môi trường nó lại có ảnh hưởng nhiều hơn đến việc phát triển tầm vóc trẻ trong giai đoạn thai kỳ và những năm đầu đời của trẻ hơn. Các yếu tố môi trường là một phức hợp tương tác của đa yếu tố mà trong đó phải kể đến quan trọng hơn cả là dinh dưỡng, rồi sức khoẻ cá thể; các yếu tố khác có mức độ ảnh hưởng ít nhiều tuỳ vào ngữ cảnh như tình trạng kinh tế xã hội,  sức khoẻ cộng đồng, môi sinh, chiến tranh, đời sống gia đình, hoạt động thể lực.

Các yếu tố môi trường sẽ giảm ảnh hưởng tương đối so với yếu tố di truyền khi trẻ lớn dần lên. Song, ở giai đoạn dậy thì, yếu tố dinh dưỡng lại trỗi lên do nhu cầu lớn nhanh trong giai đoạn dậy thì của trẻ.

Đặc điểm chung của yếu tố môi trường tác động lên sự phát triển thể lực của trẻ là chúng ta có thể can thiệp được thí dụ như cải tạo chế độ ăn, chế độ sinh hoạt, cải thiện môi sinh, sức khoẻ cộng đồng vân vân… 

Cho nên, trên một nguyên tắc chính, đối với một quá trình phát triển thể lực của trẻ, chúng ta cần tối ưu hoá các điều kiện có thể thay đổi được để cung cấp cho trẻ một cơ hội tốt nhất để có thể phát triển thể lực; phần còn lại là yếu tố di truyền là yếu tố chúng ta không thể hoặc chưa thể can thiệp được. 

Vậy trong các yếu tố môi trường, yếu tố nào là quan trọng nhất có ảnh hưởng đến sự phát triển thể lực: cân nặng và chiều cao của trẻ về sau? 

Qua các nghiên cứu lớn trên thế giới (các nghiên cứu trên quần thể lớn, thời gian theo dõi dài), các kết quả cho thấy:

-         Điều kiện dinh dưỡng có tác động quan trọng đến cả phát triển thể lực và chiều cao cho trẻ.

-         Điều kiện sức khoẻ cá nhân: các bệnh lý cấp tính tái diễn hoặc các bệnh lý mãn tính đều có ảnh hưởng nặng đến việc phát triển thể lực, đặc biệt tầm vóc của trẻ.

-         Tình trạng kinh tế xã hội: nghèo đói kéo theo vòng luẩn quẩn của gia đình cũng có ảnh hưởng rõ đến phát triển thể lực trẻ.

-         Chiến tranh cũng ảnh hưởng đến phát triển thể lực của trẻ.

-         Hoạt động thể lực có ảnh hưởng đến phát triển thể lực của trẻ, tuy nhiên giống như điều kiện dinh dưỡng, hoạt động thể lực của trẻ tác động mạnh lên việc tăng hoặc giảm cân nặng nhiều hơn là tác động lên sự phát triển chiều cao. Cũng có thể nói ảnh hưởng của hoạt động thể lực lên sự phát triển chiều cao của trẻ trong quá trình lớn (kể cả tuổi dậy thì) là rất ít hoặc không có ảnh hưởng.

Tuy vậy, không thể tách bạch được một cách rõ ràng là có thể can thiệp vào khâu nào của các yếu tố trên để có thể đem lại hiệu quả tối ưu về phát triển thể lực trừ việc tối ưu hoá các yếu tố như dinh dưỡng và sức khoẻ, cải thiện môi trường.

Hoạt động thể lực có ảnh hưởng đến việc phát triển chiều cao của trẻ như thế nào? 

            Trẻ em và người trưởng thành ở nông thôn có tầm vóc thấp hơn ở thành thị, thế nhưng người nông thôn có chỉ số hoạt động thể lực cao hơn chỉ số hoạt động thể lực của người ở thành phố. Điều này có thể quy kết cho yếu tố dinh dưỡng, và tình trạng kinh tế xã hội.

 Thế nhưng, một nghiên cứu ở Bỉ năm 1992 (Physical activity and growth, maturation and performance: a longitudinal study. của Beunen GP, Malina RM, Renson R, Simons J, Ostyn M, Lefevre J. đăng ở Med Sci Sports Exerc. 1992 May;24(5):576-85.), theo dõi hai nhóm trẻ, một nhóm năng hoạt động (32 trẻ) và một nhóm ít hoạt động thể lực (cũng 32 trẻ) trong vòng 5 năm từ khi trẻ 13t đến 18 tuổi. Khi bắt đầu vào nghiên cứu thì hai nhóm này hoàn toàn giống nhau về thể lực. Nhóm trẻ được coi là năng hoạt động là những trẻ có số giờ chơi thể thao hơn 5 giờ/tuần trong suốt 3 năm đầu nghiên cứu, ngoài ra chúng vẫn phải tham gia các buổi học thể dục bắt buộc tại trường. Nhóm được cho là kém hoạt động thì số giờ tham gia thể thao ngoại khoá của chúng dưới 1giờ rưỡi/tuần trong suốt 3 năm đầu. Các nhà nghiên cứu ghi nhận lại các chỉ số chiều cao, cân nặng, lớp mỡ  dưới da, nhịp thở, chỉ số thể lực, độ trưởng thành của xương. Sau 5 năm theo dõi, các nhà nghiên cứu đưa ra kết luận: Những trẻ năng hoạt động thể lực (có tham gia thể thao ngoại khoá trên 5 giờ/tuần trong 3 năm) thì chỉ có chỉ số nhịp mạch ổn định hơn và mức độ cong người chấm tay xuống đất khá hơn trẻ kém hoạt động, ngoài ra những trẻ này hoàn toàn không có khác gì so với những trẻ được xếp là kém hoạt động về các chỉ số chiều cao, cân nặng cả!

Một nghiên cứu khác, được tiến hành ở Mỹ (Physical activity and training: effects on stature and the adolescent growth spurt. của Malia RM, đăng trên Med Sci Sports Exerc. 1994 Jun;26(6):759-66.), người ta cũng tiến hành nghiên cứu trên các nhóm trẻ trai và gái. Nhóm được gọi là sinh hoạt thể lực hàng ngày, chia làm hai nhóm: nhóm năng hoạt và nhóm kém hoạt động hơn. Nhóm “vận động viên” là nhóm được huấn luyện các môn thể thao đều đặn bao gồm các môn như thể dục dụng cụ, bơi lội, đua thuyền. Dĩ nhiên ngay tại thời điểm đầu nghiên cứu, thì những trẻ vận động viên bơi lội và điền kinh thì có tầm vóc cao hơn những trẻ trong đội thể dục dụng cụ. Sau khi điều chỉnh hết cho những yếu tố này, các nhà nghiên cứu rút ra một kết luận là việc huấn luyện các vận động viên trẻ không có ảnh hưởng gì đến việc làm tăng chiều cao mà ngược lại các hoạt động thể lực nặng (tập thể dục dụng cụ) cũng không làm chậm phát triển chiều cao của trẻ trong giai đoạn dậy thì. 

Điều gì có thể rút ra từ các nghiên cứu này? Chúng ta có thể thấy rằng, trong cùng một điều kiện dinh dưỡng và môi trường, thì hoạt động thể lực không có vai trò gì trong việc làm tăng chiều cao mà cũng không làm thấp chiều cao của trẻ cả. Vấn đề là dù cho trẻ có không hoạt động đi nữa (trừ những trẻ bại liệt nằm một chỗ) thì những sinh hoạt hàng ngày ở một cường độ của một trẻ đang phát triển là có thể đủ đáp ứng cho trẻ lớn, mà chúng ta không cần có tác động thêm. Việc gia tăng hoạt động thể lực chỉ có tác dụng gia tăng sức bật và sức bền cho thích nghi với từng loại hình thể dục thể thao và điều này cần phải tập luyện theo bài bản riêng biệt cho từng môn. Còn gia tăng hoạt động thể lực cho trẻ em vị thành niên với mục đích gia tăng chiều cao là không thể đạt được. 

Qua những điều nêu trên thì nhận thấy rằng dự án "Nâng cao tầm vóc và thể lực người VN" với dự chi 444 tỉ của Uỷ ban TDTT mà Viện KH TDTT dự trình  là một việc làm không cần thiết, tốn kém mà lại không có khả thi về mặt lý luận và thiếu thực tiễn về mặt kết quả thu được. 

Trong khi đó mục tiêu tối hậu cho sức khoẻ con người là gì? Là một cơ thể khoẻ mạnh về thể chất trong một tinh thần lành mạnh trong một xã hội lành mạnh. Và như đã phân tích trên, sức khoẻ là một hệ quả của một phức hợp đa tương tác các yếu tố chứ không thể tác động vào một hoặc hai yếu tố nào mà có thể đem lại kết quả thay đổi tầm vóc và thể lực của một cá thể một cách nhanh chóng. Trong khi đó tầm vóc (cao hay thấp) không phải là yếu tố quan trọng quyết định một con người đó khoẻ mạnh hay ốm yếu.