Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

Đôi điều bàn thêm về đại đọc đẳng cấp quốc tế 

Nguyễn Văn Tuấn

Từ chuyến viếng thăm Mĩ của Thủ tướng Phan Văn Khải vào cuối tháng Sáu vừa qua, ý tưởng thành lập một đại học đẳng cấp quốc tế (1) cho Việt Nam đang được nhiều người thảo luận (2-4).  Phần lớn những ý kiến xoay quanh vấn đề nhân sự: muốn có một trường đại học đẳng cấp quốc tế, cần phải có những giáo sư đẳng cấp quốc tế.  Điều này hoàn toàn đúng, nhưng tất nhiên là chưa đủ, bởi vì có giáo sư tài giỏi mà không có phương tiện nghiên cứu hiện đại hay không có sinh viên giỏi hay không có ngân sách dồi dào, thì trường đại học chỉ tồn tại như bao nhiêu trường đại học khác.  Ở đây, tôi muốn bàn thêm những vấn đề xoay quanh các tiêu chuẩn mà tôi đã nêu ra trước đây (5).   

Thứ nhất là chất lượng giáo dục.  “Thành phẩm” của đại học là sinh viên tốt nghiệp và nghiên cứu khoa học.  Do đó, nói đến chất lượng giáo dục là nói đến chất lượng của sinh viên tốt nghiệp.  Chất lượng ở đây phải hiểu theo nghĩa thông thường là đào tạo nhân tài, những người có khả năng lãnh đạo và cống hiến cho sự phát triển kinh tế và khoa học.  Trong thời đại toàn cầu hóa như hiện nay, đơn thuần đào tạo ra những chuyên gia chưa đủ, mà phải đào tạo những chuyên gia tầm cỡ quốc tế, tức là có khả năng thích ứng và theo đuổi sự nghiệp trong bất cứ quốc gia nào trên thế giới.   

Điều này dẫn đến một tiêu chuẩn đo lường chất lượng giáo dục là con số sinh viên tốt nghiệp đạt được những thành tích cao trong hoạt động kinh tế và nghiên cứu khoa học kĩ thuật.  Một số cơ quan chuyên thẩm định chất lượng giáo dục đặt ra cái chuẩn khá cao như tính số cựu sinh viên được bổ nhiệm khách quan vào các chức vụ cao cấp trong guồng máy kinh tế, hay số cựu sinh viên chiếm giải Nobel hay huân chương Fields (trong toán học) hay các giải thưởng tương tự.  Sở dĩ các đại học như Harvard, Yale, Stanford, Cambridge, Oxford, Tokyo, v.v… có tiếng là “world class university” (đại học đẳng cấp quốc tế) là vì sinh viên tốt nghiệp từ các trường này thường đóng vai trò “đầu tàu” (lãnh đạo chính trị, khoa học, kinh tế) của nước họ và trên thế giới.  

Đại học không chỉ đơn thuần là một cơ sở chuyển giao tri thức giữa thầy và trò, mà còn là sáng tạo tri thức mới.  Sáng tạo không chỉ xuất phát từ thầy, mà còn phải từ trò.  Do đó, một trường đại học đẳng cấp quốc tế phải có cách dạy và học mới nhấn mạnh đến việc phát triển tiềm năng của sinh viên sao cho họ có thể phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề  một cách độc lập.  Sinh viên phải được khuyến khích có đầu óc tìm tòi, học hỏi, tự tin và sáng tạo, không máy móc đi theo những lối suy nghĩ cũ, tôn trọng sự thật, và nhất là hợp tác làm việc với những người không cùng chuyên môn.  

Thứ hai là chất lượng giáo sư.  Đã có nhiều người nói đến nhu cầu tuyển dụng những giáo sư giỏi cho trường đại học đẳng cấp quốc tế, nhưng chưa có ai cụ thể đề cập đến thế nào là giáo sư giỏi, hay giáo sư đẳng cấp quốc tế.  Theo tôi, một giáo sư giỏi là một nhà khoa học có uy tín cao và trong lĩnh vực chuyên môn được công nhận trên trường quốc tế.  Uy tín ở đây thường được đo lường bằng những công trình nghiên cứu khoa học có ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực chuyên môn.   

Ảnh hưởng được đánh giá bằng số lần trích dẫn bởi các nhà khoa học khác, hay bằng hệ số ảnh hưởng (impact factor) của tập san mà nhà khoa học công bố.  Một giáo sư đẳng cấp quốc tế phải có ít nhất là 100 bài báo khoa học, và 20% trong số này được trích dẫn hơn 50 lần, hay 50% số này được công bố trên các tập san với hệ số ảnh hưởng cao hơn 5.   

Ngoài ra, khi nói đến “được công nhận trên trường quốc tế” có nghĩa là vị giáo sư đó được mời giảng dạy tại các trường đại học khác, được mời làm chủ tọa (chair) các hội nghị chuyên môn hay được mời làm phát biểu viên chính (keynote speaker) trong các hội nghị chuyên ngành, được bổ nhiệm vào ban biên tập của các tập san khoa học quốc tế, được mời bình duyệt các dự án nghiên cứu khoa học, v.v… 

            Nhìn qua các tiêu chuẩn chung cho một giáo sư đẳng cấp quốc tế như tôi vừa đề cập đến trên đây, có thể nói con số giáo sư cỡ đẳng cấp quốc tế ở nước ta không nhiều.  Ngay cả trong giới khoa bảng Việt kiều, con số cũng chẳng là bao (dù nhiều người cứ tưởng mình là giáo sư đại học Mĩ là “đẳng cấp quốc tế”!).  Do đó, một trường đại học đẳng cấp quốc tế ở Việt Nam cần phải tuyển dụng giáo sư từ nước ngoài (tất nhiên kể cả tận dụng từ nguồn Việt kiều).  Điều này dẫn đến vấn đề lương bổng.  Hiện nay, lương bổng của một giáo sư ở Mĩ hay Úc thường khoảng 100.000 đô-la trở lên, một phó giáo sư khoảng 80.000 đến 110.000 đô-la, và giảng sư cũng khoảng 65.000 đến 85.000 đô-la.  Đó là mức lương khá cao đối với một nước còn đang phát triển kinh tế như ở nước ta.  Do đó, ngân sách của một đại học đẳng cấp quốc tế phải dồi dào, và phải có sự tham gia đóng góp tích cực của doanh nghiệp tư nhân.  

Thứ ba là năng suất và chất lượng  nghiên cứu khoa học.  Đại học, như nói trên, không chỉ là một cơ sở chuyển giao tri thức cho sinh viên, mà quan trọng hơn còn là một “nhà máy” sản xuất ra tri thức mới qua nghiên cứu khoa học.  Trong hoạt động nghiên cứu khoa học, bằng sáng chế (patents) các bài báo khoa học (scientific papers) đóng một vai trò rất quan trọng.  Bằng sáng chế sẽ được bàn trong một bài sau, ở đây tôi chỉ nói đến bài báo khoa học.  Bài báo khoa học không chỉ là một bản báo cáo về một công trình nghiên cứu, mà còn là một đóng góp cho kho tàng tri thức của thế giới.  Khoa học tiến bộ cũng nhờ một phần lớn vào thông tin từ những bài báo khoa học, bởi vì qua chúng mà các nhà khoa học có dịp trao đổi, chia sẻ và học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau.  Chính vì thế mà các cơ quan thẩm định và phân cấp đại học trên thế giới thường dựa vào con số bài báo khoa học để đánh giá chất lượng của một trường đại học.   

Trên thế giới ngày nay, có khoảng 10,000 tập san khoa học, và con số vẫn tăng mỗi năm.  Nhưng chỉ 50% trong số này được công nhận và đưa vào danh bạ tập san khoa học (indexed journals).  Chất lượng của các tập san này cũng không tương đồng nhau.  Một số tập san như Science, Nature, Cell, hay Physical Reviews chỉ công bố những bài báo khoa học mà ban biên tập cho rằng thể hiện những cống hiến cơ bản, những phát hiện quan trọng, hay những phương pháp mới có tiềm năng ứng dụng rộng rãi trong cộng đồng khoa học.  Các tập san này chỉ công bố khoảng 1% những bài báo họ nhận được hàng năm.  Trong y học, các tập san hàng đầu như New England Journal of Medicine, Lancet, và JAMA từ chối khoảng 95% các bài báo gửi đến, và chỉ công bố những bài báo quan trọng trong y khoa.   

Do đó, chất lượng nghiên cứu khoa học thường được đo lường bằng số công trình nghiên cứu được công bố trên các tập san hàng đầu trên.  Thật vậy, các cơ quan thẩm định chất lượng giáo dục đại học thường dựa vào con số bài báo khoa học trên các tập san danh tiếng như Science, Nature, Cell, PNAS, Lancet, New England Journal of Medicine, v.v…, hay các tập san số 1 trong chuyên ngành, hay các tập san có hệ số ảnh hưởng cao hơn 5, để xếp hạng nghiên cứu khoa học của trường, bởi vì có bài báo đăng trên các tập san này phải là những công trình nghiên cứu chất lượng cao.  Ở Thái Lan có trường đại học Mahidol được xem là đại học hàng đầu trong nước vì gần 70% các bài báo y khoa và khoa học của Thái Lan xuất phát từ đó, nhưng chưa có một bài báo y học nào được đăng trên các tập san khoa học với hệ số ảnh hưởng cao hơn 10!  

Thư tư và vấn đề thời gian và trọng điểm.  Cần phải nhận thức rằng không phải một sớm một chiều chúng ta sẽ xây dựng được một đại học đẳng cấp quốc tế, một đại học mà nói đến tên, người ta có thể đánh giá ngang cỡ với các đại học danh tiếng khác ở Tây phương.  Các đại học danh tiếng như Harvard, Yale, Stanford, Oxford, Cambridge, v.v… phải trải qua hàng trăm năm để đạt được vị thế như ngày nay.  Ngay cả các đại học mới và danh tiếng “khiêm tốn” hơn như University of Tokyo, Australian National University, National Singapore University, v.v… cũng phải phấn đấu qua nhiều thập niên để được xếp hạng trong danh sách các đại học đẳng cấp quốc tế.   

Vì thế, có thể nói một trường đại học đẳng cấp quốc tế ở nước ta vẫn cần phải có ít nhất là 20 năm để có thể sánh vai với các trường danh tiếng trên thế giới.  Vấn đề đặt ra là chúng ta nên mô phỏng theo mô hình của các trường đại học danh tiếng trên thế giới, hay là chúng ta tìm ra một hướng đi riêng?  Nếu bắt chước thì cuối cùng một đại học đẳng cấp quốc tế ở Việt Nam cũng chỉ là đại học “hạng hai”, mãi mãi đuổi theo các trường khác. 

Theo tôi chúng ta nên chọn cho mình một hướng đi riêng.  Kinh nghiệm phát triển của các trường đại học danh tiếng trên thế giới là họ thường tập trung vào một lĩnh vực nghiên cứu mới, một lĩnh vực mới mà các trường khác chưa quan tâm.  Thật vậy, một đại học đẳng cấp quốc tế không phải ưu tú trong tất cả mọi bộ môn khoa học.  Đại học Harvard chưa bao giờ đứng đầu trong các ngành kĩ thuật.  Do đó một số đại học trên thế giới tập trung vào việc xây dựng các phân khoa “mạnh” để trở thành những trung tâm nghiên cứu hàng đầu, như Mã Lai tập trung vào công nghệ thông tin và công nghệ cao su nhằm đáp ứng nhu cầu địa phương.  Do đó, tôi nghĩ một đại học đẳng cấp quốc tế Việt Nam phải chọn cho mình mộ trung điểm để tập trung phát triển.  Có thể trọng điểm đó là nghiên cứu sinh học phân tử trong nông nghiệp, hay công nghệ sinh học, hay công nghệ thông tin.  Chúng ta cần nhiều thảo luận về trọng điểm để rút ngắn thời gian cho đại học Việt Nam sánh vai cùng thế giới. 

            Đại học được ra đời với sứ mệnh phục vụ xã hội, đáp ứng nhu cầu tri thức của công chúng.  Tri thức là một tài sản chung của con người mang tính phi biên giới.  Thành ra, trách nhiệm của một đại học đẳng cấp quốc tế, dù cho ở Việt Nam hay ở một nơi nào khác trên thế giới, không chỉ nhằm giải quyết các vấn đề địa phương, mà phải nhắm vào việc phụng sự những vấn đề đa chiều hơn, rộng lớn hơn, và qua đó để góp phần đưa giáo dục đại học thế giới lên một chiều cao mới.  

Ghi thêm:  

(1) Một số người không thích cách gọi “đại học đẳng cấp quốc tế” và đề nghị cách gọi khác như “đại học chất lượng cao” hay “đại học hàng đầu”.  Trong giáo dục đại học, không ai dùng từ đại học chất lượng cao (high-quality university) hay đại học hàng đầu (premier university) cả, mà người ta nói đến đại học đẳng cấp quốc tế (world class university).   

Song, tôi cho rằng tranh luận về cách gọi là không cần thiết và có thể làm lạc hướng trọng tâm thảo luận.  “Đẳng cấp quốc tế” chỉ là một cách gọi chung chung, hàm ý đề cập đến chất lượng đào tạo cao, hay theo tiêu chuẩn mà quốc tế công nhận.  “Đẳng cấp quốc tế” là sản phẩm của giới truyền thông.  Thật vậy, trên thế giới không có một trường đại học nào gắn liền với những danh từ như “đẳng cấp quốc tế”, “chất lượng cao” hay “hàng đầu” cả, mà chỉ với cái tên.  Và qua tên trường, công chúng có thể biết đại học đó thuộc hàng đẳng cấp quốc tế hay địa phương.  Chẳng hạn như khi nói đến tên các đại học như Harvard, Stanford, Yale, Berkeley, Oxford, Cambridge, v.v… người ta đều hiểu đây là những đại học đẳng cấp quốc tế, với chất lượng đào tạo cao hơn các “đại học địa phương” như California State University, Kent State University, University of Canterbury, v.v…  

(2)  Xem bài viết “Muốn trường tốt phải có thầy hay” trên Tiền Phong Online: http://www.tienphongonline.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=26216&ChannelID=71. 

(3)  Xem bài viết “Tuyển chọn giáo sư cho một đại học chất lượng cao” trên Tuổi Trẻ Online: http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=106806&ChannelID=13 

(4) Xem trang web chuyên bàn về đề tài đại học đẳng cấp quốc tế tại http://vietnamnet.vn/dhqt/. 

(5)  Xem ý kiến của tôi về đại học đẳng cấp quốc tế trên VietNamNet tại địa chỉ: http://www.vnn.vn/60nam/2005/08/483729/ 

Bài đã đăng ở Thời báo Kinh tế TPHCM