|
KỶ NIỆM
65 NĂM NGÀY HUƯ NHẬT SÀO NAM
(29.10.1940-29.10.2005)
80 NĂM ÔNG
GIÀ BẾN NGỰ (1925 - 2005)
100 PHONG
TRÀO ĐÔNG DU (1905 -2005)
THỬ T̀M HIỂU QUA BÁO CHÍ ĐƯƠNG THỜI:
Phong trào đấu tranh đ̣i trả tự do cho Phan Bội Châu và những ngày đầu tiên của
Phan Bội Châu ở Huế.
Trần Viết Ngạc
1. Thực dân Pháp bắt cóc Phan Bội Châu ở Thượng Hải (tháng
6.1925) rồi bí mật giam ở Hoả Ḷ Hà Nội dưới cái tên Trần Văn Đức. Tuy nhiên, âm
mưu che giấu việc bắt cóc và giam giữ Phan Bội Châu một cách bí mật đă thất bại.
Rất nhanh chóng, những đồng chí của Sào Nam ở Hà Nội đă xác minh rằng Trần Văn
Đức tức Phan Bội Châu. Phan Bội Châu đang phải đối mặt với cái án tử h́nh vắng
mặt (1913). V́ vậy, bằng mọi cách, phải đ̣i trả tự do cho Phan.
Trước hết báo chí đă lên án việc bắt giữ là bất hợp pháp,
là trái với công pháp quốc tế. Chủ nhiệm báo Argus Indochinois (Minh Trĩ Đông
Pháp) là Clémenti đă gửi cho toàn quyền Varenne một bức thư ngỏ chê trách chính
quyền Đông Dương đă bắt cóc Phan Bội Châu(1). Phan Bội Châu bị bắt cóc trên lănh
thổ Trung quốc chứ không phải trong tô giới Pháp như chính quyền công bố. Tờ báo
lên tiếng cảnh báo chính quyền Đông Dương rằng ái án tử h́nh đối với Phan Bội
Châu sẽ dẫn đến một cuộc rối loạn đẫm máu, khẳng định một cách quả quyết rằng
cái chết của nhà duy tân nổi tiếng là sẽ dẫn đến lửa và máu(2).
Một bài báo khác của tờ Minh Trĩ nhận định việc xét xử
Phan Bội Châu sẽ dẫn đến một kết quả là làm cho dân Việt ngưỡng mộ hơn nhà ái
quốc của họ và kích thích họ chống chính quyền.
-Trái với điều mong muốn của chúng ta, một khi Phan Bội
Châu bị kết án [tử h́nh], Phan sẽ trở thành một kẻ tử đạo với ṿng hào quang và
được đồng bào của ḿnh ngưỡng mộ, tôn vinh, ‘ Cái chết ấy sẽ kêu gọi sự trả thù!’
(3) Một nhóm thanh niên Việt Nam ở Pháp tố cáo rằng việc bắt cóc Phan Bội Châu
là một tội ác mới của chính quyền Đông Dương.
‘Chúng tôi, một nhóm thanh niên Việt Nam đă quyết định sẽ
làm tất cả những ǵ có thể để ngăn cản chính quyền thuộc địa dấn thân vào một
tội ác mới! Chúng tôi thề sẽ sử dụng tất cả sức mạnh của ḿnh, kể cả sinh mạng
nếu cần để cứu Phan Bội Châu. Chúng tôi kêu gọi sự đoàn kết mọi thế lực tiến bộ,
chúng tôi kêu gọi các đồng chí trong lực lượng Liên hiệp thuộc địa hăy giúp
chúng tôi hoàn thành bổn phận đó.’
Những người dân Đông Dương gốc Hoa họp mít tinh tại Paris
ngày 9.10.1925 đă gửi cho Phan Bội Châu một bức điện bày tỏ sự ngưỡng mộ của họ
và khích lệ tinh thần cụ.
‘Một số lớn đồng bào Việt Nam đă hội họp cùng với anh em
người Hoa, người Pháp và các anh em thuộc địa khác để lên án tội ác của thực dân
và xin gửi đến Ông những t́nh cảm của chúng tôi. Xin hứa với ông, chúng tôi sẽ
t́m mọi phương cách có thể để can thiệp cho Ông khỏi cái án tù đày hay tử h́nh’(5).
Trước những đ̣i hỏi và phê phán nghiêm khắc của dư luận,
chính quyền Pháp phải đưa Sào Nam ra trước toà án đề h́nh.
Tại phiên toà, Phan Bội Châu đă hùng hồn bác bỏ mọi lời
buộc tội của chánh án Bride. Chính việc xét xử Phan Bội Châu đă làm bùng nổ tinh
thần yêu nước của quần chúng và họ đă can đảm bày tỏ công khai chính kiến của
ḿnh. Những người Pháp tiến bộ lên tiếng.
‘Với tư cách nhà báo đă theo dơi Hội đồng đề h́nh xét xử
Phan Bội Châu, một người Việt Nam yêu nước, chúng tôi bày tỏ sự vô cùng xúc động,
một sự xúc động của đa số người Việt cũng như Pháp có mặt tại phiên toà’(8)
Một người Pháp khác, René Martin tán thành ư kiến trên và
cho rằng đó là ‘tiếng nói lương tâm của mọi người Pháp không muốn phản bội lại
truyền thống của tổ tiên ḿnh’.
Báo chí phê phán luận điệu của chánh án Bridge là ‘vô căn
cứ và đầy tính thù địch’. Họ gọi Bride là ‘một người đầy tham vọng, ích kỷ, kiêu
ngạo và tính toán lạnh lùng! Rằng Bride hành động chỉ v́ tư lợi cá nhân’. Vậy là
ở toà án, Bridge là chánh ánh c̣n trước toà án công luận Bridge lại trở thành bị
can! Chủ nhiệm Argus Indochinois cho rằng mọi âm mưu của Bridge nhằm phá vỡ ṿng
hào quang của thánh tử đạo đă hoàn toàn thất bại!
Bản án Phan Bội Châu đă gây xúc động mạnh mẽ. Người ta cho
rằng việc xét xử thiếu công bằng, buộc tội một cách khắc nghiệt và vô căn cứ!
Quần chúng công khai bày tỏ ḷng ngưỡng mộ đối với Phan Bội Châu. Họ gọi Phan
Sào Nam là nhà đại ái quốc, là anh hùng khẳng định vai tṛ cổ vũ tinh thần yêu
nước, thức tỉnh tầng lớp thanh niên của cụ.
Sinh viên Đại học Đông Dương, trong một điện tín gửi cho
toàn quyền Varenne, đă viết:
‘Sự kết án Phan Bội Châu đă được người dân quê đón nhận
một cách buồn bă. Tất cả đều cho rằng đó là một bán án khắc nghiệt, thiếu công
bằng và vô nhân đạo. Người ta đă xử án một người yêu nước - một người đă lên
tiếng cổ vũ đồng bào ḿnh yêu mến Tổ quốc - như là xử một tên ăn cướp. Nếu chính
quyền nghĩ rằng qua đó có thể giết chết được ḷng ái quốc của người Việt Nam th́
quả là một nhầm lẫn lớn! Trong mọi nhà, mọi đám đông ở ngoài phố người ta chỉ
nói đến Phan Bội Châu. Người ta chuyền tay nhau các tờ báo, người ta t́m đọc các
tác phẩm của Phan Bội Châu vào buổi tối khi đă cửa đóng then gài. Người ta lấy
làm tiếc là ông chánh án đă không hiểu biết ǵ về phẩm chất cao quư của Phan Bội
Châu, đă buộc tội Phan Bội Châu v́ lợi lộc và tham vọng. Mọi người Việt Nam đều
đau ḷng.
Ông Chánh Án chỉ có quyền kết án chứ không có quyền mạ lỵ
Phan Bội Châu, một người thuần khiết trong những người thuần khiết, đă chiến đấu
v́ dân tộc’(7).
Qua báo chí ta được biết phụ nữ Hà Nội đă chận xe của
Varenne để đưa kiến nghị đ̣i trả tự do cho Phan Bội Châu! 29 lư trưởng và nhân
dân các tỉnh Nam Hà, B́nh Định, Hải Dương, Hưng Yên, Thái B́nh, Ninh B́nh, Hà
Đông, Hoà B́nh cùng đứng tên dưới một bức thư thỉnh nguyện đ̣i ân xá Phan Bội
Châu. Hai cô giáo trẻ của trường Đồng Khánh đánh điện cho toàn quyền cùng với
mục đích như trên (8).
Một nhóm thanh niên ở Huế mạnh mẽ tuyên bố:
‘Mọi người đều đau đớn v́ cụ Phan Bội Châu bị bắt và bị
kết án. Bản án như là một mũi dao đâm vào tim của mọi người. Bản án Phan Bội
Châu không phải chỉ liên quan đến một cá nhân mà cân biết rằng bản án đó liên hệ
đến cả một dân tộc’(9).
Đảng Phục Việt răi truyền đơn kêu gọi:
‘Nay cụ Phan Bội Châu đă bị bắt và bị kết án khổ sai chung
thân. Đối với Cụ, chúng ta mắc món nợ tinh thần, làm sao có thể để thi hành cái
án bạo tàn này! Anh em hăy đoàn kết lại! Trả tự do cho Phan Bội Châu! Đả đảo chế
độ thực đân tàn bạo!’.
Trước tinh thần đấu tranh sôi nổi của mọi thành phần dân
chúng, chính quyền Pháp đă phải tuyên bố ân xá hoàn toàn cho Phan Bội Châu vào
ngày 24.12.1925.
2. Một sự kiện khá bất ngờ trong những ngày đầu tiên của
Phan Bội Châu ở Huế: Cụ Phan đóng phim. Báo Trung Bắc Tân Văn số ra ngày
14.1.1926 có đăng một tin như sau:
‘Phim chớp ảnh ông Phan Bội Châu.
‘Hôm 6 Janvier vừa rồi, một nhà chụp ảnh ở Hà Thành có đến
nơi công thự của quan binh bộ thị lang Nguyễn Bá Trác là nơi tạm trú của ông
Phan Bội Châu xin làm phim chớp ảnh, được ông Phan bằng ḷng cho làm. Cái phim
này có 3 hồi’. Theo các mẫu quảng cáo cho bộ phim, ta được biết hồi thứ nhất là
lúc Phan Bội Châu c̣n ở trong nước chưa xuất dương qua Nhật (1905). Cụ Phan đứng
diễn thuyết trước hơn 30 sinh đồ. Nội dung diễn thuyết là ‘về cái chủ nghĩa Pháp
Việt đề huề’(!)
‘Ông mặc quốc phục, chít khăn lượt bắc, bận áo Sa Tàu,
chân đi giày hạ, tay cầm quạt Thanh’ (xem ảnh 1).
Hồi thứ hai: ‘Ông Phan mặc đồ Trung Hoa, bận một cái áo
nhiều màu xanh lợt, ngồi trên một chiếc ghế gỗ mun chạm lọng, trông chẳng khác
ǵ một nhà thượng lưu nhân vật nước Tàu vậy’ (ảnh 2).
Đó là giai đoạn Phan Bội Châu ở Trung Quốc, sau cách mạng
Tân Hợi (1911).
Hồi thứ ba của cuốn phim là h́nh ảnh của Phan Bội Châu trở
về cố quốc. Không phải là h́nh ảnh của người bị tù cạo trọc đầu ở Hoả Ḷ, không
phải là h́nh ảnh cụ Phan ra trước Toà án đề h́nh, hùng hồn lên án chế độ thực
dân, bác bỏ mọi luận điệu buộc tội của viên chánh án đầy tham vọng và ích kỷ mà
là một ‘dân Tây’ chính hiệu.
‘Tiên sinh bận đồ nỉ màu nâu sẩm, may theo Ăng -lê đi một
đôi giày đen mốt Hoa Kỳ, cỏ thắt caravate trông có vẻ quắc thước lắm’ (ảnh 3).
Nhờ một quảng cáo khác, cũng trên tờ Trung Bắc Tân Văn. Ta
được biết tên bộ phim là Phan Bội Châu, do hăng phim Asia phim của chủ nhân
Hương kư Hà Nội sản xuất. Phim đă hoàn tất các khâu kỷ thuật chỉ chờ quan Thống
sứ Bác Kỳ kiểm duyệt và cho phép ‘rồi mới được chớp’ ở rạp Cinéma Tonkinois, phố
Hàng Quật, Hà Nội.
Bấy giờ ở Hà Nội có hai rạp chiếu bóng đó là rạp Pathé
Frères cạnh đền Bạ Kiệu, bên bờ Hoàn Kiếm và rạp TonKinois ở phố Hàng Quạt. Cả
hai rạp đều do một người Pháp tên Aste làm chủ và khai thác.
Cùng với việc hoàn thành bộ phim, Hương kư c̣n in những bộ
ảnh Phan Bội Châu được chụp lúc đóng phim ở dinh quan Thị Lang Nguyễn Bá Trác mà
Hương Kư photo Hà nội giữ độc quyền.
Lời tuyên ngôn của Hương Kư
Các kiểu ảnh của bổn hiệu, nhất là về 6 kiểu ảnh của cụ
Phan Bội Châu, Hoa phục, âu phục và Nam phục v.v th́ nghiêm cấm không được ai
chụp lại hoặc là theo kiểu mà vẽ ra chiếu như điều luật ngày 19 và 24 tháng 7
năm 1793.
Hương kư Photo Hà Nội.
Ở ảnh thứ nhất, nếu nh́n kỹ, chúng ta sẽ thấy ở ảnh có
đóng dấu nổi của Hương kư. Phải chăng phim Phan Bội Châu là phim truyện đầu tiên
của Việt Nam và Phan Bội Châu là ‘tài tử chớp bóng’ đầu tiên của nước ta? Dù thế
nào, đó là một cuốn phim câm, và lời thuyết minh được kiểm duyệt chắc chắn không
thể phản ánh tư tưởng của Phan Bội Châu nếu không nói là ngược lại.Theo dơi trên
báo hhững ngày tháng sau đó,chúng tôi không có thêm tin tức ǵ về việc cuốn phim
được công chiếu.
Trần Viết Ngạc
Chú thích:
(1) Argus Indochinois (A.I), số 383 ngày 23.12.1925
(2) Bài báo: Một vấn đề quan trọng . Việc bắt giữ
Phan Bội Châu và đưa ông ra xét xử. A.I, số 352 ngày 29.8.1925
(3) Nguyễn Phan Long - Trường hợp Phan Bội Châu,
A.I số 351, ngày 26.8.1925.
(4) Một số tội ác mới của chính quyền thuộc địa
Đông Dương A.I số 365, ngày 14.10.1925.
(5) Điện tín gửi Phan Bội Châu, A.I số 380, ngày
12.12.1925.
(6) Vụ án Phan Bội Châu, Clémenti, A.I số 375 ngày
25.11.1925.
(7), (8) Toàn quyền Varenne đến Hà Nội, AI số 380 ngày
12.12.1925
(9) AI, số 382, ngày 19.12.1925.
|
