Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 10/2005

HUẾ Ơi, KHÓC ĐI, HUẾ...

Hoàng Nguyên Nhuận 

Sydney trở trời với những cơn mưa lất phất hoàng hôn. Mùa đông thẹ thẹ ra đi, mùa xuân đang len lén đến. Những chồi túy ông lan nở muộn, gây ấn tượng bao phen cúc nở riêng sầu làm người viễn xứ bồi hồi nhớ những ngày xưa thân ái khi em đến tôi một chiều, bao lũ chim rừng họp đàn trên khắp bến xuân...

Cúi đầu ra đi năm 1966, và gặp lại Huế sau 39 năm lòng vòng với một cuộc chơi hơn nửa đời người, Hoàng tôi có cảm tưởng như đang đi thăm một bảo tàng viện, như đang đi tảo mộ ngày Thanh Minh lơ mơ thèm một ngụm rượu Hạnh Hoa Thôn.

Cửu đỉnh, Thành nội Huế. Hình minh hoạ

Nói Huế cho đủ là phải nói bằng thơ, bằng nhạc, bằng họa, và Huế hình như cũng chỉ tồn tại bằng thơ bằng họa bằng nhạc hơn bằng thực tế cuộc đời phồn hoa. Như Hoàng tôi đang mượn Tản Đà, Văn Cao, Huy Thông, Bùi Giáng, Xuân Diệu, Bà Huyện Thanh Quan, Trịnh công Sơn, Phạm thiên Thư, Phạm thế Mỹ và ai đó nữa...  để minh họa Huế. Huế như dung nhan chân tướng một người đẹp của những người đẹp, thường khiến người nhìn phải yên lặng, vì biết rằng lời khen một chi tiết sẽ che mờ vẻ đẹp toàn thân. Khỏi cần nói Huế đẹp chỗ nào, bởi Huế không sợ bị xấu chỗ nào và vẫn thường tự hào rằng có ghét cay ghét đắng Huế mấy đi nữa mà muốn chưởi Huế thì cũng phải chưởi bằng thơ văn họa may mới làm Huế xốn xang.

Ngót nửa đời xa cách trở về, Hoàng tôi biết rõ Huế đây là Huế của tôi và đồng thời cũng biết Huế đó không phải là của tôi nữa. Bởi cái thật hôm nay không phải là cái thật như tôi đã sống, cái thật hôm nay chỉ là giả so với cái thật tôi đã tưng tiu. Huế như Thăng Long... ngõ cũ đâu đài bóng tịch dương. Huế như Đồ Bàn, điêu tàn sao lại nối điêu tàn. Huế như Cô Tô...Đi! cùng anh tới Cô Tô cảnh cũ. Chờ giăng lên mơ nữa giấc mơ xưa. Hay cứ bắt chước Bùi Giáng mà khép nép dạ thưa xứ Huế bây giờ, vẫn còn núi Ngự bên bờ sông Hương để cho lòng thảnh thơi thanh thản, để tránh cho tâm hồn khỏi va chạm những phút giây ngắn ngủi, ngắn hơn cả một sát na, tim chợt nhói lên như bị kim châm khi đối diện với hiện thực của hai chữ H...ế...t R...ồ...i!!!

Hết rồi những niềm vui nỗi buồn thơ dại, những hoan lạc và băn khoăn thanh xuân, những hy vọng và thất vọng trung niên. Hết rồi những biến động, những cơn đau quằn quại trong gọng kìm lịch sử.

Là một chứng nhân của thế kỷ, Huế bầm mình bầm mẩy, Huế trần thân với thời gian. Cả nước không có nơi nào tưởng niệm ngày mất nước, trừ Huế. Hà Nội có thể quên ngày Hoàng Diệu tự tử khi Hà Nội lọt vào tay quân Pháp, Sài Gòn có thể không nhớ ngày Vũ duy Ninh chết theo thành Gia Định, nhưng Huế thì nhất quyết không quên ngày thất thủ kinh đô Hăm Ba tháng Năm. Đến ngày đó, tất cả những người lương giàu cũng như nghèo đều có bát cơm chén nước gói gạo muối tưởng nhớ những đồng bào bỏ mạng để mở đầu cho cuộc trường chinh nhục nhằn tìm lại niềm tự hào đã mất trước nòng súng và dưới gót giày săng-đá của người ngoại tộc.  

Biết nhớ là khổ, nhưng Huế vẫn không muốn quên. Huế vẫn nhớ và nhớ rất rõ ngày Vua Hàm Nghi từ bỏ kinh thành kích động phong trào Văn Thân Cần Vương, ngày Nhật đảo chánh... kẹo gầng vừa ngọt vừa cay, An Nam độc lập thằng Tây ở tù, ngày Việt Minh cướp chính quyền, ngày Bảo Đại trao ấn kiếm thoái vị, ngày Quốc Trưởng hồi loan, ngày Ngô chí sĩ về nước chấp chánh và xanh bỏ giỏ, đỏ bỏ bì xóa bỏ lời thề độc tận trung với Hoàng Thượng, mở đầu cho chín năm không ngai mà vẫn có vua ngự trị một triều đình với đầy đủ âm binh lãnh chúa đời cũng như đạo.

Huế vẫn nhớ ngày Phật Đản đẩm máu với những tiếng đạn mìn làm lao đao rúng động cả một triều đại đã mấy lần thoát nạn mưu sát, binh biến soán đoạt.

Huế vẫn nhớ mùa Hạ 66 với bàn thờ xuống đường quyết đối đầu với lũ sai nha quân phiệt hăm he trừng trị Huế cứng đầu cứng cổ để nguyện lấy dân chủ tự do ngăn cản chiến tranh tái lập hòa bình. Huế không quên là chỉ hai năm sau vụ đàn áp khốc liệt đã làm cho khí lực quần chúng Huế suy tàn đó, chính quyền chỉ còn là đám bù nhìn nên Huế trở thành cái xác không hồn te tua thê thảm với vụ Mậu Thân.

Chưa lai hồn tỉnh trí sau Tết Mậu Thân thì đến Mùa Hè đỏ lửa. Hoảng loạn máu lửa trên đại lộ kinh hoàng vừa tắt thì thì tái phối trí, di tản và chiến tranh kết thúc. Hậu quả trớ trêu lịch sử là suốt hơn một năm, cả Miền Nam trên danh nghĩa sống trong chế độ cộng hòa độc lập trung lập trong khi Cộng Hòa Miền Nam Việt Nam và Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa Miền Bắc tiến hành hiệp thương thống nhất, thì Huế đã là phần đất duy nhất của Miền Nam được tiên phong nếm mùi cải tạo xã hội chủ nghĩa xanh xương mét máu với những kẻ chiến thắng từ Quảng Bình. Một trớ trêu lịch sử nữa là tháng 2/1976, Huế đã bị xóa tên và chìm khuất trong một tên gọi mới là Bình Trị Thiên ngót một năm sau khi chiến tranh kết thúc và đất nước tái thống nhất.

Nhưng Huế vẫn là Huế, Huế không còn nhưng Huế vẫn có, không như một thực thể địa lý chính trị thì cũng như một thực tế lịch sử văn hóa xã hội.

Hà Nội, Sài Gòn, Đà Lạt có trường Bưởi, Chu văn An, Trưng Vương, Gia Long, Thăng Long, Albert Sarraut, Chasseloup-Laubat, Taberd, Marie Curie, Yersin, Couvent des Oiseaux, College d’Adran, Huế có Jeanne d’Arc, Pellerin, Providence... thế nhưng trước nay cũng như bây giờ trong nước cũng như ngoại quốc, mấy tiếng Quốc Học, Đồng Khánh vẫn là những âm vang đồng vọng tự hào.

Huế tự hào có Quốc Học - Đồng Khánh, những cái nôi đã nuôi nấng vỗ về lòng yêu quê hương của nhiều thế hệ hiện đại. Cũng như đại học và những trường cao đẳng Huế những năm 60. Quốc Học, Đồng Khánh, Đại Học Huế thường bị coi là môi trường của con ông cháu cha. Thế nhưng đó cũng là điểm phát xuất của thế hệ cha làm thầy con đốt sách, phát xuất phong trào hoài nghi và xét lại ý nghĩa của văn hóa và lịch sử. Một trong những đặc trưng của lịch sử Việt Nam thời đại Lý Trần là sự kết hợp giữa ý thức dấn thân thế tục và khuynh hướng nhập thế tôn giáo lấy việc phục vụ đồng bào làm phương thức sống đạo. Phong trào thanh niên sinh viên học sinh Huế những năm 60 một lần nữa làm sống lại thế kết hợp đó với nhiều âm vọng chính trị xã hội.

Hoàng tôi táy máy đếm tên những thầy cô và những học sinh Quốc Học - Đồng Khánh được nhắc đến trong tập Lá Thư Phượng Vỹ 2005 và không khỏi nén tiếng thở dài. Âm thịnh dương suy, bởi ẩn hiện trong số người quen biết, đàn bà nhiều hơn đàn ông. Tôi man mác nhận ra rằng những thầy, những anh, những thằng bạn mình lâu lâu mới thấy tập sách nhắc đến một tên, lác đác như lá mùa thu. Bạn bè ngày một lưa thưa như Trịnh công Sơn tỉ tê than thở.

Và cũng trong tập Lá Thư Phượng Vỹ 2005 này tôi còn nhận ra một điểm lý thú khác. Sức mạnh của mấy bà cô Huế. Trưng Vương, Gia Long, Jeanne d’Arc, Couvent, Marie Curie, Bùi thị Xuân... có lẽ cũng không thiếu những nữ hiệp cự phách, nhưng hình như chỉ có trường phái Đồng Khánh là duy trì được danh vị tông môn? Ở hải ngoại, có tụm năm tụm ba là có nhóm Huế, có nhóm Huế là có mấy bà lo cơm lo cháo và... làm nên cơm cháo! Như những nàng tiên, những Prima Donna, những Diva!

Trừ những du khách tào lao ba trợn, tỏ ra ta đây biết Huế bằng mấy tiếng trọ trẹ mách qué Ni, Mô, Ri, Tê, Răng, Rứa... đàn ông con trai tự trọng phương xa đến Huế rồi phải ra đi, kẻ nào nhớ Huế mà không công khai hay âm thầm liên tưởng đến tên ít nữa của một người con gái thấy-đẹp-thật hay nghe-nói-đẹp-lắm? Nghe nhắc đến Huế mà không có phụ đề hay thuyết minh bằng những tên người đẹp thì cũng chẳng khác gì xem một phim câm, hay ngắm một mỹ nữ qua hình quang tuyến X. Tên những người đẹp của Huế cũng thiêng liêng chẳng khác gì chữ Saint hay Sainte trong các địa danh của nước Pháp. Bởi các bà cô là hương hoa, là nụ cười của Huế lặng lờ, đài các, thâm nghiêm, trầm mặc. Các bà cô là inspiration, là con tinh yêu thương, là con yêu báo mệ, là con ngựa nhà trời của Huế.

Thế hệ Hoàng tôi, những người đẹp năm châu bốn bể quá lắm cũng chỉ choáng đầy hai bàn tay. Từ Pier Angeli, Sylvana Mangano của Italia đến BB của Pháp, từ Sirikit của Thailand đến Soraya của Iran, từ MM của Mỹ đến Margaret của Anh... Nhưng người đẹp Huế cũng dư sức chiếm trọn ít nữa cũng hai bàn tay năm ngón. Không những biết tên, mà biết cả con nhà ai, nhà ở mô, học lớp mấy, đi học với ai, học mấy giờ, về mấy giờ, chiều thứ Năm, thứ Bảy có đi... rượn, hay đi chọc mấy đứa con trai ham... nghễ không? Và cũng không thiếu những người đàn bà Huế đẹp mà buồn, chung tình mà u hoài lưỡng nan. Phải chăng vì Trạng Nguyên càng ngày càng hiếm mà nhịp đời thương yêu và thiên chức làm mẹ làm vợ là một thôi thúc tự nhiên, mà hăm là coi như lỡ thời, cho nên rồi cũng đành về nhà chồng với một cành hoa ti-gôn trong tim!? Thôi thì thôi nhé, cũng ngần ấy thôi... 

Huế to bằng cái lổ mũi thế mà có không phải hằng chục mà hằng trăm địa danh khêu gợi thúc dục khách phương xa tìm đến xem qua để mai này khỏi tiếc nuối. Bởi Huế hiện diện như một bảo tàng lịch sử, mỗi thước đất, mỗi dòng sông, mỗi con đường...đều có dấu ấn của thời gian.

Huế là thánh địa của Phật giáo hiện đại, là điểm phát xuất của phong trào đổi mới Phật giáo, là lò đào tạo những cao tăng với sứ mạng chuẩn bị cho Phật tử toàn quốc gánh lấy cộng nghiệp lịch sử. Huế là chứng nhân sống động sống dai của những biến thiên hiện đại của Việt Nam. Huế là cái quầy hàng của tiền đồn trấn giữ Thế Giới Tự Do nơi tọa độ này của Miền Nam. Huế là là cái nôi của quyền lực, từ quân quyền triều Nguyễn, đến Ngô đình Diệm, đến Lê Duẫn, đến cả Nguyễn văn Thiệu, Lê đức Anh...

Cộng nghiệp lịch sử đó làm Huế suy tàn vì kẹt cứng với quá khứ mà chưa khai thông được vào tương lai. Huế phải trả một giá khá đắt cho những huy hoàng vàng son văn hóa lịch sử của mình. Thực dân Pháp vừa đày biệt xứ một số người, vừa đẩy một số người phải bất đắc dĩ bỏ Huế mà đi. Bảo Đại thoái vị 1945 và phong trào phế đế của Ngô đình Diệm lại đẩy thêm một số người âm thầm rời khỏi Huế. Triều đình của Cố Vấn Chỉ Đạo Miền Trung xua đi khỏi Huế một số người nhưng vẫn duy trì các cơ sở hành chánh quân sự giáo dục cấp Miền hay toàn quốc ở Huế. Nhưng sau 1963, Mỹ vừa thấy Huế khó phòng thủ, vừa thấy Huế bất trị không đáng bỏ công sức để gìn giữ, cho nên bắt đầu chiến dịch giải thể Huế. Toàn bộ Quân Đoàn I và Tòa Đại Biểu Chính Phủ dời vào Đà Nẳng. Hệ thống đại học và cao đẳng Huế bị xé banh một phần vào Đà Nẳng, một phần vào Nha Trang hay lên Đà Lạt, trường Phan chu Trinh được nâng cấp đủ sức cạnh tranh với Quốc Học, Đồng Khánh... Huế lại nghèo thêm một chút trong khi chiến dịch đàn áp Vụ Miền Trung năm 1966 đã đày biệt xứ một số lớn trí thức sinh viên học sinh hữu tâm và hiếu hoạt. Rồi Tết Mậu Thân, rồi Mùa Hè Đỏ Lửa, rồi đại thắng mùa Xuân...mỗi biến động là một đợt cuồng lưu xô đùa thêm một số con cháu Huế ngậm ngùi ra đi, mỗi biến động là một đợt sóng ngầm dìm Huế xuống sâu thêm chút trong điêu tàn.

Người đi, tài trí, tâm huyết và tiền tài cũng đi theo. Huế càng ngày càng nghèo đi, càng khô héo đi như một cô gái lỡ thì. Cứ cái đà này không khéo, ngày nào đây nếu Huế không trở thành một Đồ Bàn, một Thăng Long thời quá vãng, thì cũng sẽ trở thành một Dysneyland của Mỹ để xum xoe cầu lụy du khách, nếu người dân Huế không đủ can đảm để lột xác thành một Macao chứa thổ đồ hồ của Trung Quốc, hay một nghĩa trang quái gỡ trong đó một số Việt kiều háo danh sĩ diện đem mồ mã ông bà cha mẹ mình ra làm phương tiện khoe giàu sang.

Phải chăng vì Huế mà có thể nỗ lực hơn nữa để triển khai truyền thống và vốn liếng văn hóa, giáo dục, nghệ thuật của mình để dần dần vực Huế dậy, xây dựng Huế thành một trung tâm văn hóa, giáo dục, thông tin, nghệ thuật, và du lịch cho cả nước?

Hay phải chăng, đã đến lúc người Huế nhìn nhau tức tưởi vỗ về: Huế ơi, khóc đi, Huế...!?