Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 06/2005

 Hài hòa 

Tâm Đàn

            Vạn vật luôn luôn sống động theo những hòa điệu nhịp nhàng. Heraclitus, nhà triết học cổ Hy Lạp, cho rằng tính năng động tuần hoàn của những cặp siêu lực đối nghịch là nguyên nhân của sự sống động của vũ trụ.

Triết học Đông phương cũng có niềm tin tương tự. Triết học Trung Hoa cho rằng vạn vật luôn luôn biến hóa năng động nhịp nhàng giữa hai thái cực âm dương. Triết học Phật giáo thì có đạo trung dung biểu hiện qua Bát Chánh Đạo.

Khái niệm về một vũ trụ hài hòa và sống động cũng được biểu hiện trong những triết học cận đại. Saint-Simon nhìn những lịch sử văn minh nhân loại như những xen kẻ giữa những thời kỳ “hữu cơ” và những thời kỳ “khủng hoảng”. Herbert Spencer nhìn vũ trụ như đang biến đổi theo những thời kỳ thăng trầm hợp tan. Hegel thấy lịch sử nhân loại phát triển theo hình xoắn ốc từ hợp nhất đến phân hóa rồi trở lại hợp nhất ở một mức độ cao hơn. Toynbee thấy được những thăng trầm tuần hoàn của các nền văn minh nhân loại. Sorokin thấy được sự thăng trầm tuần hoàn của những nền triết học duy vật và duy linh.

Đạo, theo triết học Trung Hoa, là quá trình biến đổi liên tục của vũ trụ, trong đó vạn vật biến đổi hài hòa trật tự giữa hai thái cực âm dương. Khi dương thịnh, sự biến hóa sẽ có khuynh hướng về âm. Tương tự, khi âm thịnh, sự biến hóa sẽ có khuynh hướng về dương. Âm dương điều hòa chính là Đạo. Những thái cực âm và dương không phải là hai thái cực riêng rẻ độc lập. Trái lại, chúng là hai giới hạn của một thể thống nhất. Quá trình biến đổi của mỗi hiện tượng hay sự vật là những dao động không ngừng giữa hai thái cực đó. Quá trình của một hiện tượng hay sự vật kể cả chúng ta , dù nam giới hay nữ giới, đều có cả âm tính lẫn dương tính. Dịu dàng, trực cảm, tổng hợp, hợp tác, bảo tồn là những âm tính. Hung hăng, thuần lý, phân tích, cạnh tranh, khai thác là những dương tính. Âm tính và dương tính liên hệ mật thiết với hai loại tâm thức tương ứng trong mỗi chúng ta. Chúng bổ sung lẫn nhau, phản ảnh những tầm nhìn, lời nói, hành động của chúng ta.

Xã hội đương thời của chúng ta dường như đang ở vào thời kỳ dương thịnh, một xã hội dựa trên phát triển khoa học kỹ thuật để cạnh tranh khai thác tài nguyên thiên nhiên, làm ô nhiễm và gây hại môi trường sống. Phương pháp phân tích dường như vẫn được tận dụng so với phương pháp tổng hợp. Điều này làm xã hội mất đi sự hài hòa âm dương, do đó trì trệ sự phát triển trong nhiều lĩnh vực như giáo dục, y học, kinh tế, chính trị, quân sự, v.v.

Sự nhấn mạnh vào triết học Descartes phân chia ranh giới giữa tri thức và vật chất đã dẫn đến quan điểm trong đó vũ trụ được xem như một hệ thống cơ khí với những vật thể được xem như những bộ phận riêng rẻ. “Cái tôi” của mỗi người được dựng nên như để tượng trưng cho phần hồn của mình với đầy đủ đầu óc phán đoán suy luận. Phần xác được xem như thứ yếu. Dần dần con người quên đi cái bản chất thực sự của suy tư là, không những xuất phát từ toàn bộ con người chúng ta mà còn từ môi trường chung quanh chúng ta nữa. Từ đó, chúng ta xem cơ thể chúng ta như những chiếc máy cơ khí, và xem thiên nhiên quanh chúng ta như độc lập với chúng ta, cần được chế ngự và khai thác triệt để.

Chúng ta tin rằng tính chất cục bộ có thể hoàn toàn xác định tính chất của toàn bộ. Do đó, chúng ta xem nhẹ mối tương quan mật thiết giữa những cơ cấu xã hội như giáo dục, văn hóa, y tế, kinh tế, chính trị, quân sự. Chúng ta xem trọng phẩm lượng và xem nhẹ phẩm chất. Trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học cũng tương tự, các nhà nghiên cứu dường như xem những ngành chuyên môn khác không dính dáng gì đến ngành mình đang nghiên cứu. Môn hình học vị tướng chẳng hạn, trước đây được xem như một sản phẩm thuần túy của trí tuệ, độc lập với các ngành nghiên cứu khoa học. Bây giờ họ đã thấy tầm quan trọng của hình học vị tướng được áp dụng hữu hiệu trong nhiều ngành khoa học.

Thời xưa, thiên nhiên và nhất là địa cầu được xem như một người mẹ hiền hòa nuôi dưỡng chăm sóc sự sống trên địa cầu. Cổ Hy Lạp có nữ thần Gaia tượng trưng cho mẹ địa cầu. Vào thời cận đại, dương thịnh âm suy, thiên nhiên và mẹ địa cầu bị thống trị. Nam giới chiếm ưu thế. Capra cho rằng quan điểm này được Do Thái giáo và Ky Tô giáo ủng hộ, và do đó Thượng Đế được nhân cách hóa thành một nam giới, thống trị thiên nhiên bằng những định luật nhiệm mầu với những suy lý và quyền lực tối cao. Những định luật khoa học tự nhiên được xem như phản ảnh của những định luật nhiệm mầu đó của Thượng Đế. Ngày nay, thời dương thịnh đó dường như đã đạt đến mức tối đa và đã bắt đầu suy thoái. Nhiều người không còn tin rằng Thượng Đế là một nam giới đầy phép nhiệm mầu nữa. Kaku cho rằng sở dĩ khoa học và tôn giáo khó thông cảm nhau bởi vì khoa học tin vào một “thượng đế của trật tự” trong lúc tôn giáo tin vào một “thượng đế của phép lạ”.

Dường như văn minh nhân loại đã chuyển mình hướng về sự điều hòa âm dương. Đã đến lúc phân tích cần được phối hợp với tổng hợp, cạnh tranh phối hợp với hợp tác, thuần lý phối hợp với trực cảm, khoa học phối hợp với tôn giáo, nam tính phối hợp với nữ tính, văn hóa phối hợp với sinh hóa, v.v.

Trong quyển The Turning Point, Capra nhận định rằng trong suốt 50 ngàn năm qua loài người không có biến đổi sinh hóa, cấu trúc di truyền và não bộ không thay đổi. Trong lúc đó nền văn hóa dường như trở nên suy đồi, môi trường sinh thái trở nên tồi tệ. Trong lúc khoa học kỹ thuật phát triển vượt bực, văn hóa đạo đức xuống dốc nhanh chóng. Trong lúc chúng ta có thể thám hiểm không gian đổ bộ mặt trăng, chúng ta không thể kiểm soát được sự ô nhiễm trên địa cầu. Trong lúc chúng ta có thể sản xuất dồi dào những mỹ phẩm và những thực phẩm cho các loài vật chúng ta yêu quí, chúng ta không thể xây dựng tốt những hệ thống y tế, giáo dục, lưu thông. Chỉ một số nhỏ các nước văn minh là giàu có trong lúc đa số những quốc gia khác đều chậm tiến và nghèo khó. Ngay trong những quốc gia giàu có, tài sản chỉ thập trung vào một thiểu số tài phiệt. Đa số tài sản quốc gia đều bị tư hữu hóa. Nền kinh tế quốc gia do đó bị một thiểu số tài phiệt thao túng. Lao động của giới công nhân bị bóc lột. Đa số việc làm của công nhân chỉ bán thời gian tạm bợ, và có thể bị thải hồi gần như bất cứ lúc nào.

Dược liệu tuy dồi dào và hữu hiệu nhưng không thiếu những phản ứng phụ tai hại. Bệnh tật vẫn tiếp tục hoành hành, nhất là tại những nước nghèo khó. Giới tài phiệt nghĩ rằng lợi nhuận kinh doanh có thể tăng mãi không có giới hạn nên họ tha hồ khai thác thiên nhiên, quên rằng tài nguyên thiên nhiên chỉ có hạn. Quân sự thì khỏi nói. Thi đua vũ trang có lẽ không bao giờ dứt. Sự sống còn của nhân loại cũng như môi trường sinh thái dường như ngàn cân treo sợi tóc. Trong cuộc chiến tranh lạnh của mấy thập niên trước, các cường quốc chế tạo không biết bao nhiêu vũ khí hạt nhân, vũ khí hóa học. Tiếp đến bây giờ là chiến tranh khủng bố. Mong rằng các vũ khí hạt nhân và những chất độc hóa học sẽ không bị thất thoát. Nếu không, số tử vong sẽ có thể lên đến hàng triệu.

Những hiện tượng trên đây cho thấy sự dương thịnh của văn minh nhân loại đã đạt đến cực điểm, và do đó sẽ phải biến đổi theo chiều hướng khả quan hơn. Con người đã bắt đầu bảo vệ môi trường sống, đã bắt đầu biết vun xới những giá trị tinh thần văn hóa đạo đức xã hội. Các nhà khoa học đã thấy tầm quan trọng của phương pháp tổng hợp. Lý thuyết hệ thống (systems theory) đã ra đời. Lý thuyết hệ thống cũng tương tự triết học Đông phương, xem những hiện tượng biến đổi của một hệ thống luôn luôn sinh động, liên đới quan hệ phụ thuộc lẫn nhau. Mỗi hệ thống là một thể thống nhất, và tính chất của hệ thống không thể thu gọn thành tính chất của mỗi bộ phận của hệ thống. Ví dụ: Muối do sodium và chloride hợp thành. Muối có chất mặn trong lúc sodium và chloride không có. Tương tự, trong một hệ thống khí cô lập, sự luôn luôn gia tăng entropy của hệ thống cho ta một ý niệm về chiều hướng của thời gian, trong lúc mỗi phân tử khí của hệ thống không thể cho chúng ta ý niệm đó.

Theo lý thuyết hệ thống, cơ thể của mỗi sinh vật đều có những cấu trúc đa tầng. Mỗi tầng bao gồm những tiểu hệ thống, và mỗi tiểu hệ thống vừa có chức năng như một hệ thống đối với những thành phần của tiểu hệ thống đó, vừa có chức năng như một thành phần của một hệ thống lớn hơn. Ví dụ: Những phân tử trong một tế bào hợp thành những cấu trúc gọi là organelles, và những organelles này hợp thành tế bào. Những tế bào hợp thành những mô và những cơ quan, rồi những mô và cơ quan hợp thành những hệ thống lớn hơn như thần kinh hệ, hệ thống hô hấp, hệ thống tiêu hóa, hệ thống bài tiết, v.v. Những hệ này hợp thành những con người, rồi thành những gia đình, những xã hội, những quốc gia, v.v. Vì những thành phần của một hệ thống cũng là những hệ thống nên hai khái niệm này, thành phần và hệ thống, không mang một ý nghĩa phân biệt tuyệt đối. Tất cả đều có tầm quan trọng như nhau.

Mỗi hệ thống đều có hai khuynh hướng đối nghịch nhau, tương tự như âm tính và dương tính của triết học Trung Hoa vậy. Một là khuynh hướng hợp tác, có tác năng xem hệ thống như một thành phần của một hệ thống lớn hơn. Khuynh hướng thứ hai là khuynh hướng tự quyết, có tác năng xem hệ thống như là một đơn vị tự trị. Hai khuynh hướng này đối nghịch nhau, nhưng bổ sung lẫn nhau. Một hệ thống (ví dụ một cá nhân, một xã hội hay một hệ sinh thái) là tốt, là hoàn chỉnh nếu hai khuynh hướng hợp tác và tự quyết của hệ thống biến đổi và bổ sung nhau một cách hài hòa. Một hệ thống hoàn chỉnh như vậy là một hệ thống được ở vào một trạng thái cân bằng động. Khuynh hướng hợp tác biểu lộ âm tính trong lúc khuynh hướng tự quyết biểu lộ dương tính. Mỗi hệ thống đều có cả hai khuynh hướng này. Một hệ thống sẽ trở nên tồi tệ khi sự hài hòa giữa hai khuynh hướng đó biến mất.

Khi khuynh hướng tự quyết trở nên hưng thịnh quá mức như trong  nhiều xã hội tây phương ngày nay, khuynh hướng đó sẽ thoái hóa, nhường bước cho khuynh hướng hợp tác. Chúng ta đã chứng kiến sự đổi thay đó qua những phong trào cải cách trong những thập niên 1960 và 1970 về triết học, văn hóa, chính trị, quyền phụ nữ, bảo vệ các loài động vật và môi trường sinh thái, đời sống tâm linh, v.v. Sự hỗ trợ lẫn nhau của những phong trào này đã tạo nên sức ép lớn cho các nhà cầm quyền bảo thủ và những giới tài phiệt tham lam chỉ biết lợi ích riêng tư. Sự cải cách không thể tránh khỏi, chỉ là vấn đề thời gian. 

Thời gian chuyển tiếp của sự cải cách thường bị trì trệ bởi vì những nền móng cũ tuy đã lỗi thời, nhưng đã ăn sâu vào tiềm thức con người, làm trì trệ sự tiếp thu những tư tưởng mới, cho dù những tư tưởng mới đó đã được khoa học thực nghiệm kiểm chứng. Hãy xem cuộc cách mạng về các định luật chuyển động. Theo Aristotle, mọi vật thể đều có một vị trí tự nhiên trong vũ trụ. Khi một vật thể ở vào vị trí tự nhiên đó, vật thể sẽ đứng yên tại đó trừ phi có ngoại lực tác động vào nó. Định luật này của Aristotle đã ăn sâu vào tiềm thức con người và đã trở thành “trực giác thông thường”. Mọi sự vật cuối cùng sẽ nhận được phán quyết tối hậu, và sẽ đến nơi an nghỉ cuối cùng, nơi đó sẽ không còn ngoại lực nào tác động lên nữa. Định luật Aristotle đã rõ ràng như bàn tay năm ngón, không thể sai được! Trực giác thông thường đó đã ngự trị loài người cho đến thế kỷ 17 khi Newton khám phá ra rằng khi không có ngoại lực tác động, một vật thể hoặc đứng yên hoặc có chuyển động thẳng đều.

Trước thời Galileo, Kepler và Newton, những tư tưởng của Aristotle được xem như tuyệt đối. Vào thời Trung Cổ khi khoa học vẫn dựa trên định luật chuyển động của Aristotle, người ta tin rằng địa đàng và thiên đàng có những cấu tạo vật chất khác nhau. Có lẽ vàng bạc châu báu ở địa đàng cũng không thể sánh bằng đất sét ở thiên đàng. Niềm tin đó vẫn không bị lung lay mặc dù, cũng trong khoảng thời gian đó, đã có nhiều thực nghiệm khoa học cho thấy rằng dường như cấu trúc vật chất giữa địa đàng và thiên đàng chẳng có gì khác nhau. Tuy nhiều nhà khoa học thời bấy giờ vẫn nghi ngờ sự khác biệt giữa địa đàng và thiên đàng nhưng không ai dám công khai phát biểu sự nghi ngờ đó. Cho đến thời Newton, khi ông nghiên cứu về sức hút trọng lực. Quả táo rơi vì sức hút trọng lực giữa quả táo và trái đất. Newton cho rằng sức hút trọng lực giữa bất cứ hai vật thể nào, dù ở đia đàng hay thiên đàng, đều theo cùng một nguyên tắc như sức hút trọng lực giữa trái táo và địa cầu vậy. Định luật sức hút vũ trụ của Newton đã giải thích được nhiều hiện tượng trong thái dương hệ. Điều này chứng minh rằng địa đàng và thiên đàng có những cấu trúc vật chất như nhau. Nếu những nhà khoa học trước thời Newton mạnh dạn công bố giả thuyết này, không chừng định luật sức hút vũ trụ đã có thể ra đời sớm hơn, và do đó thời gian chuyển tiếp giữa tư tưởng cũ và mới có thể thu ngắn lại.

Định luật chuyển động của Newton được phát biểu bằng phương trình vi phân. Nếu biết vị trí và vận tốc ban đầu của một vật thể và nếu biết lực tác động trên vật thể, lời giải của những phương trình vi phân đó là quỹ đạo của vật thể, hoàn toàn được xác định. Trong thế kỷ 19, lý thuyết Hamilton-Jacobi ra đời. Lý thuyết này cũng dùng để mô tả chuyển động của vật thể, nhưng phương pháp hoàn toàn khác hẳn phương pháp Newton. Newton mô tả chuyển động như là chuyển động của những hạt vật chất dưới tác động của ngoại lực, dùng phương trình vi phân để mô tả chuyển động như những bước nối tiếp nhau một cách liên tục từ bước này đến bước kia. Lý thuyết Hamilton-Jacobi trái lại, bắt đầu với khái niệm sóng trong đó mọi chuyển động đều vuông góc với mặt sóng, dùng một tích phân gọi là Lagrangian, phụ thuộc vào toàn bộ quỹ đạo trong khoảng thời gian chuyển động. Nguyên lý chuyển động phát biểu rằng chuyển động của vật thể là chuyển động có khuynh hướng làm cực tiểu Lagrangian. Một ví dụ về chuyển động theo lý thuyết Hamilton-Jacobi: Chuyển động của một mảnh gỗ do sóng trên mặt nước được xác định bởi những sóng nước thay vì những ngoại lực tác động trên mảnh gỗ.

Tuy lý thuyết Newton và Hamilton-Jacobi hoàn toàn khác nhau nhưng toán học có thể chứng rằng hai lý thuyết cùng đưa đến một kết quả như nhau. Các nhà khoa học chỉ xem hai lý thuyết này như hai thuật toán khác nhau để mô tả chuyển động. Tuy nhiên David Bohm cho rằng ngoài những thuật toán khác nhau ra, hai lý thuyết trên đây cho chúng ta thấy hai bản chất của vật thể: sóng và hạt. Thật ra Hamilton đã phát hiện sự tương đương giữa sóng và hạt bằng cách xem xét một tia sáng. Tia sáng hợp thành bởi những sóng và đồng thời có quỹ đạo giống quỹ đạo của một hạt. Hãy quan sát một nhóm sóng gồm những sóng với những độ dài sóng gần bằng nhau. Nhóm sóng chỉ có cường độ tác động trong một vùng không gian nhỏ bé. Ngoài vùng đó cường độ của nhóm sóng triệt tiêu. Như vậy nhóm sóng có thể được xem như một hạt. Khi dùng phương trình Hamilton-Jacobi để tính vận tốc của hạt (tức nhóm sóng nói trên) người ta phát hiện rằng năng lượng của hạt tỉ lệ với tần số của hạt (hệ thức Einstein) và moment động của hạt tỉ lệ nghịch với độ dài sóng của hạt (hệ thức de Broglie). Như vậy lý thuyết Hamilton-Jacobi vốn đã bao hàm các hệ thức Einstein và de Broglie là những hệ thức cơ bản của lý thuyết nguyên lượng của thế kỷ 20. Hơn nữa với một sửa đổi chút đỉnh, phương trình Hamilton-Jacobi có thể dẫn đến phương trình Schrodinger là phương trình cơ bản của lý thuyết nguyên lượng.

Tóm lại khoa học của thế kỷ 19 vốn đã có đủ công cụ để khám phá bản chất sóng và hạt của vật chất cũng như lý thuyết nguyên lượng của thế kỷ 20. Có thể nói đây cũng là một trì trệ của thời gian chuyển tiếp, thời gian tiễn cựu nghênh tân.

Phát triển trong một lĩnh vực nghiên cứu thường ảnh hưởng đến những lĩnh vực nghiên cứu khác. Khi một khái niệm mới ra đời, phù hợp với thực nghiệm, thì những khái niệm cũ sẽ trở nên lỗi thời và không còn thích hợp nữa. Tuy nhiên vì những khái niệm cũ đã ăn sâu vào tiềm thức, người ta vẫn cố gắng tìm cách dùng những khái niệm cũ đó để giải thích những hiện tượng mới. Và kết quả thường là sai lầm và trì trệ. Chẳng hạn trước khi các lý thuyết tương đối của Einstein ra đời, những khái niệm về sự tuyệt đối của không gian và thời gian vẫn ngự trị trong các ngành vật lý học suốt nhiều thế kỷ. Ngay cả Lorentz, nhà vật lý học nổi danh, vẫn dùng những khái niệm đó để cố gắng giải thích sự độc lập của tốc độ ánh sáng đối với những quan sát viên có chuyển động khác nhau.

Theo khái niệm về chuyển động tương đối của Newton, tốc độ ánh sáng phải tùy thuộc vào chuyển động của người đo. Nếu người đo đang di chuyển hướng về nguồn sáng chẳng hạn thì tốc độ ánh sáng đo được sẽ lớn hơn so với trường hợp người đo có chuyển động xa dần nguồn sáng. Tuy nhiên thực nghiệm chứng minh rằng tốc độ ánh sáng độc lập với chuyển động của người đo. Vì dựa trên những khái niệm không gian và thời gian tuyệt đối của Newton, Lorentz phải xây dựng khái niệm về chất ether để giải thích rằng sở dĩ độ đo tốc độ ánh sáng phụ thuộc vào chuyển động của người đo chỉ vì người đo có chuyển động đối với chất ether đó. Tốc độ ánh sáng đối với chất ether là một hằng số.

Vì muốn duy trì những khái niệm tuyệt đối của không gian và thời gian, cái gọi là chất ether phải ra đời. Nhiều thí nghiệm đã được thực hiện để thăm dò chất ether. Nhưng tất cả đều thất bại. Mãi đến thời Einstein các nhà vật lý học mới từ từ đồng ý với Einstein rằng thật ra một chất ether như thế hoàn toàn không cần thiết.

Nói chung, có rất nhiều nguyên nhân để thời gian chuyển tiếp bị trì trệ. Tuy nhiên cuối cùng, sự thay đổi không thể tránh khỏi, chỉ là vấn đề thời gian. Nếu thời gian chuyển tiếp được rút ngắn, sự hài hòa xã hội sẽ đến sớm hơn, và thời gian nhân loại được hưởng phước sẽ dài hơn. 

                                                    ***** 

Hơn 250 năm kể từ thế kỷ 17, ngành vật lý học là một khoa học chính xác. Các nhà vật lý học đã dựa trên quan điểm của một vũ trụ cơ khí để xây dựng ngành vật lý mà ngày nay chúng ta gọi là vật lý cổ điển. Vật lý cổ điển dựa trên những ý niệm cơ bản của lý thuyết toán học Newton, triết học Descartes và những phương pháp khoa học do Bacon chủ xướng. Thế giới vật chất được xem như những vật thể riêng biệt được ráp lại thành một chiếc máy khổng lồ. Do đó người ta tin rằng mọi hiện tượng trong vũ trụ, dù phức tạp đến đâu, cũng có thể giải thích được bằng cách xem xét những cấu trúc cơ bản đã tạo nên hiện tượng đó và những cơ cấu tác động giữa những cấu trúc cơ bản đó. Phương pháp này, được gọi là phương pháp thu hẹp, đã được xem là phương pháp khoa học hữu hiệu nhất. Tất cả những lĩnh vực nghiên cứu khác, kể cả tâm lý học, xã hội học, kinh tế học, đều cố gắng tạo lập những mô hình dựa trên nền tảng vật lý cổ điển để có thể được xem là những ngành khoa học.

Tuy nhiên bước nhảy vọt của ngành vật lý trong thế kỷ 20 với những lý thuyết tương đối và lý thuyết nguyên lượng đã cho thấy sự hạn hẹp của quan điểm về một vũ trụ cơ khí của Newton. Các nhà khoa học không còn xem vũ trụ như một bộ máy cơ khí gồm những bộ phận riêng rẻ nữa. Vũ trụ bây giờ được xem như một tổng thể hài hòa không thể phân chia. Vũ trụ là một mạng lưới gồm những quan hệ năng động, kể cả tri thức con người. Trực cảm và trí tuệ con người, cũng giống như những thái cực âm dương của triết học Đông phương hoặc những khuynh hướng hợp tác và tự quyết của lý thuyết hệ thống, là hai giới hạn của một thể thống nhất. Trực cảm phối hợp hài hòa với trí tuệ, phương pháp tổng hợp phối hợp hài hòa với phương pháp phân tích, phương pháp nguyên thể phối hợp hài hòa với phương pháp thu hẹp, chúng ta hy vọng thời gian chuyển tiếp giữa cũ và mới có thể thu ngắn lại.

Tất cả những khái niệm cũng như lý thuyết dùng để mô tả thiên nhiên thật ra chỉ có giới hạn, không thể dùng để mô tả bản chất của sự vật một cách chính xác được. Chúng chỉ là những tiệm cận với bản chất của sự vật. Đây là một giới hạn không thể tránh khỏi. Tuy nhiên các nhà khoa học có niềm tin rằng những lý thuyết khoa học sẽ phát triển càng ngày càng gần gũi với thiên nhiên hơn. Ngành vật lý đã đi một bước tiên phong quan trọng. Các lĩnh vực nghiên cứu khác chắc chắn sẽ có những bước biến đổi tương tự.        

Tâm Đàn