Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 05/2005

Dịch cúm gà, dịch cúm thông tin,

và tư tưởng hoang mang  

Nguyễn Văn 

Một bản tin nhỏ trên Tuổi Trẻ cho biết qua thử nghiệm trên khoảng 2000 con vịt ở tỉnh Hậu Giang, giới thú y ước tính có đến 71% vịt mang họ vi rút H5 [1].  Kí giả Tuổi Trẻ cẩn thận viết thêm rằng mang họ vi rút H5 không có nghĩa là vịt bị nhiễm virut H5N1, một chủng vi rút được phát hiện ở Hồng Kông từ năm 1997, hiện đang hoành hành gia cầm ở các nước Đông Nam Á gần đây.  Viết như thế là chính xác, bởi vì H5 có rất nhiều “chi” vi rút khác nhau, và phần lớn các chi vi rút không gây tác hại.   

Thông tấn xã Xinhua của Trung Quốc dịch lại từ Tuổi Trẻ cũng nói đến con số 71%, nhưng không nói đến cái chi tiết quan trọng H5 không có nghĩa là H5N1.  Đến một tờ báo tiếng Việt nổi tiếng chống Việt Nam ở Nam California thì con số 71% được đưa thành tựa đề “Miền Tây Việt Nam cúm gia cầm H5: 71% vịt, 21.4% gà lây bệnh” và người viết bản tin cho biết rằng con số 80% là trích dẫn từ ... Xinhua! [3] Điều khá khôi hài với bài báo này là cho dù tựa đề 71% nhưng nội dung bài báo thì con số được nâng lên đến 80%: “[…] trong số 2,000 mẫu xét nghiệm từ các đàn vịt trong thành phố có tới 80% có kết quả dương tính đối với vi rút H5”!  

Rồi như một cơn cúm dịch thông tin, lây từ báo này sang báo nọ, đến một tờ báo ở Sydney, thì con số 80% H5 thành “80% gia cầm nhiễm H5N1”, và còn cẩn thận ghi thêm rằng đó là “một tỉ lệ khiến người ta giật mình”.   

Giật mình thật! 

Có lẽ vì quá giật mình nên có một vài bác sĩ người Việt ở Mĩ khuyến cáo đồng hương khi về Việt Nam đừng ăn thịt gà, thịt vịt, vì theo họ cái nạn dịch này nguy hiểm lắm, có nguy cơ lan sang con người.   

Một ông giáo sư người Anh cảnh cáo thế giới rằng sẽ có hàng triệu người chết vì một cơn đại nạn dịch cúm gà, dù ông không đưa ra một bằng chứng khoa học nào!  Thực ra ông giáo sư này chỉ lặp lại luận điểm của Ralph Nader ở Mĩ mà thôi.  Vài tuần trước khi cuộc tranh cử giữa Tổng thống George W. Bush và John Kerry chính thức bắt đầu, Nader gừi một lá thư cho hai ứng cử viên cảnh báo rằng một con quái vật sẽ đến nước Mĩ (“The monster at the door”).  Con “quái vật” đó, theo Nader, là nạn dịch cúm gà H5N1.  Nader còn ước tính rằng khoảng 40 triệu đến 400 triệu người Mĩ sẽ bị dịch cúm gà, và có thể 70% sẽ tử vong vì cơn dịch!  (Dân số Mĩ chưa đến con số 300 triệu.) 

Nhiều người Việt tị nạn ở các nước Tây phương, từng sống cả hai ba mươi năm trong môi trường xã hội Việt Nam, nhưng khi trở lại quê hương thì hành xử như những người sợ hãi.  Họ sợ đến nỗi không dám dùng những thức ăn bán trong các quán cơm bình dân, không dám uống một chai bia sản xuất ở Việt Nam, thậm chí không dám dùng cơm gia đình với cha mẹ!  Họ không dám ăn thịt gà, vì sợ bị “cúm gà” (dù trong thực tế con số trường hợp cúm gà ở Việt Nam là quá nhỏ).  Họ nhìn Việt Nam như là một đất nước bẩn thỉu, tội lỗi, lạc hậu, dã man, và có thái độ như những ông Tây thuộc địa của khoảng một thế kỉ về trước.   

Thấy gì từ những bản tin chẳng những giật gân, thiếu chính xác, mà còn mang tính xuyên tạc này?  Thấy gì từ những lời khuyến cáo của một vài vị thầy thuốc có thể nói là “lơ tơ mơ” trên đây?  Tôi cho rằng những bản tin giật gân và xuyên tạc đó được viết ra với một ác ý là nhằm gây tổn hại đến nền kinh tế Việt Nam, và ác ý này được hun đúc bằng một tâm lí ngạo mạn, và được nuôi dưỡng trong một môi trường văn hóa sợ hãi của Tây phương.  

Trong quá khứ thế giới đã kinh qua ba nạn dịch lớn: đó là nạn dịch Tây Ban Nha (còn gọi là Spanish flu) vào năm 1918; nạn dịch Á châu (Asian flu hay Singapore flu) vào năm 1957; và gần đây nhất là nạn dịch Hồng Kông (Hong Kong flu) vào năm 1968.  Thủ phạm chính của nạn dịch Tây Ban Nha là vi rút H1N1.  Còn nạn dịch Á châu vào năm 1957 và 1968 là do vi rút H2N2 gây ra.  Kinh nghiệm khoa học từ các nạn dịch này là dịch chỉ xảy ra một khi vi rút có khả năng đột biến, vượt rào cản từ chủng gây bệnh ở động vật sang thành chủng lây bệnh ở người và có khả năng lây nhiễm từ người này sang ngưòi khác, nói tóm lại là một sự đột biến tạo thành một chủng vi rút mới mà đường lan truyền phải là trực tiếp từ người sang ngưòi.  Và, H5N1 có thể là một chi vi rút mới tuy nhiên khả năng gây bệnh và lan truyền bệnh giữa người với nhau lại là một câu chuyện khác. 

Vi khuẩn  hay vi sinh vật khi đã xuất hiện trong hệ sinh thái hẳn sẽ là những người bạn đồng hành trong cuộc sống của con người.  Có một số chủng có thể tiêu diệt được bằng cách này hay cách khác, nhưng đa phần thì không có cách nào tiêu diệt những người bạn không mời này, chỉ có vài cách khống chế chúng mà thôi; ngay cả đối với những chủng chúng ta có thể tiêu diệt được thì chúng ta có thể vô tình đã tạo ra một sự bất cân bằng sinh thái, một chủng nào đó mới vốn dĩ đang bị ức chế thì sẽ có cơ hội hiện diện.  Trong thời gian bị khống chế, các vi sinh vật này, cũng như con người, phải tìm cách tiến hóa để tồn tại, và một khi cơ hội đến tay, chúng có thể gây tác hại cho con người.  Chúng không phân biệt nạn nhân là gà hay vịt hay bất cứ một vật chủ đích hay vật chủ trung gian nào, miễn rằng đó là môi trường thuận lợi.  Chúng cũng không cần biết nạn nhân là người Á châu hay người Âu Mĩ.  Nhưng một thực tế hiển nhiên là các quốc gia Âu Mĩ có khả năng khống chế và đã khống chế các vi sinh vật này trong một thời gian dài bằng nhiều biện pháp như thuốc men, sống cách li với gia cầm, nên tỉ lệ các bệnh truyền nhiễm thấp hơn tại các các nước đang phát triển Á châu như Việt Nam ta, nơi mà người và gia cầm vẫn còn sống gần nhau như hàng ngàn năm qua.  

            Thành ra, có thể nói sự trồi sụt của các bệnh truyền nhiễm có một mối tương quan mật thiết với quá trình hiện đại hóa, với phát triển kinh tế, và có khi với cả văn hóa sinh sống.  Có người cho rằng sự phát sinh (hay khống chế) bệnh truyền nhiễm trở thành một “chỉ tiêu” đo lường trình độ hiện đại hóa của một quốc gia, một dân tộc.  Vì thế, thổi phồng câu chuyện các nước Đông Nam Á đang bị dịch cúm gà hay cúm vịt cũng là một cách nói các nước này, dù đang phát triển nhanh chóng, vẫn còn sống trong thời “bán văn minh” cả trăm năm trước mà các nước Âu Mĩ từng kinh qua. 

            Những hốt hoảng trước cái gọi là “dịch cúm gà” là một bộ phận trong cái truyền thống mà tôi tạm mượn danh từ của Stanley Cohen để diễn tả: đó là moral panic, mà tôi tạm dịch là “tư tưởng hoang mang”.  Tư tưởng hoang mang là ý tưởng có tính xu thời, do một nhóm nhỏ trong xã hội dấy lên, và nội dung của nó là nhắm vào một hành vi nguy hiểm và sai lầm nào đó, rồi từ đó đi tìm thủ phạm, tìm những kẻ “lầm đường lạc lối” để chứng minh rằng mình có đạo đức hơn, văn hóa hơn.  Những kẻ sử dụng chiến thuật tư tưởng hoang mang thích lạm dụng truyền thông để gây ra tình trạng hoang mang lo lắng trong cộng đồng.  Tư tưởng hoang mang này luôn tồn tại như một chu kì lặp dưới những hình thức khác nhau nhưng chỉ có một đặc tính là gây hoang mang.  Một khi tư tưởng hoang mang này được dập tắc thì một ý tưởng hoang mang khác lại được dựng lên.  Điều này giải thích tại sao sau nạn “dịch SARS” lại đến “dịch cúm gà”, và cả hai sự kiện, hoang mang là một đặc điểm chính.  Chúng ta có thể đoán trước rằng nhiều tư tưởng hoang mang như thế sẽ còn được dựng lên trong tương lai. 

Ý niệm về bệnh tật, nhất là vụ cúm gia cầm hay truyền nhiễm, thành ra bị chính trị hóa và đạo đức hóa, bởi vì nó đồng nghĩa với tội lỗi.   “Tại anh sống dơ bẩn mà tôi bị lây”.  Và theo ý niệm này, bất cứ ai tự đặt mình vào một tình thế nguy hiểm, trước các lựa chọn khác, là một hành động tội lỗi.   

Nhưng vấn đề khác cần đề cập ở đây: đó là định nghĩa của sự nguy hiểm.  Khía cạnh nào trong cuộc sống là nguy hiểm, hay tội lỗi, và thành phần nào trong xã hội đề ra những định nghĩa này?  Cúm gà, bệnh SARS, bệnh truyền nhiễm, v.v… là những bệnh của các nước nghèo khó, của những người thiểu số, bị xã hội cách li, và những “kẻ lầm đường lạc lối.”  Ngược lại, những kẻ đặt vấn đề hiểm nguy trong xã hội thường là giới làm khoa học trong các nước Âu Mĩ, những người thuộc giai cấp trung lưu, lái xe ô-tô, uống rượu ngon, ăn uống đồ ăn đắt tiền, và đi du lịch qua nhiều nước bằng máy bay.  Họ là thành phần đặc lợi, thống trị thế giới.  Khi những kẻ thống trị xã hội chủ trương chủ nghĩa an toàn dóng tiếng nói, họ muốn thay đổi người khác hơn là thay đổi cho chính họ.  Trong trường hợp này, họ trở thành những nhà đạo đức tìm cách bêu xấu những thành phần thiếu may mắn của thế giới. 

Bởi vì các nước Âu Mĩ ở vào vị trí đặc quyền, đặc lợi, nên họ muốn sử dụng vị trí này để tối đa hóa cuộc sống và lợi ích của họ.  Do đó, chúng ta không ngạc nhiên khi thấy các chính phủ Âu Mĩ hành xử với các nước đang phát triển như những kẻ cả và thậm chí trịch thượng.  Họ rất chuộng dùng chiêu bài bảo vệ môi trường để phản đối, trừng phạt các nước đang cố vươn lên khỏi tình trạng nghèo khó.  Họ dựa vào Nguyên lí Phòng ngừa, và nhân danh bảo vệ sức khỏe con người, để làm áp lực lên Liên hiệp quốc phải tẩy chay việc dùng hoá chất DDT trong các nước đang phát triển.  Nhưng một nghịch lí nực cười khác là chính họ, chính những đất nước này mới là nơi đầu tiên sản xuất ra DDT, từng dùng DDT, từng nghiên cứu và quảng bá về DDT, cho đến khi họ đạt được mục tiêu (phòng bệnh) của mình rồi thì bắt đầu kiếm lợi nhuận ở các nước đang phát triển; một món tiền hời trong cung cấp sản phẩm, rồi chuyển giao công nghệ. Khi công nghệ đã chuyển giao xong, ho quay lại chỉ trích là công nghệ đó lỗi thời, sản phẩm là độc hại là hiểm nguy. Mới hay rằng “miệng người sang, có gang có thép”!  Họ nhân danh hiểm nguy thế giới để đòi tiêu hủy đàn gà, đàn vịt (vốn là một nguồn kinh tế quan trọng của các nước Đông Nam Á).  Nhưng mặt khác, họ xây dựng nhà máy sản xuất thuốc lá, và bán những dược phẩm đã được chứng minh là nguy hiểm cho các nước nghèo khó thuốc thế giới đang phát triển. 

Chưa ai biết cái gọi là “dịch cúm gà” (hay cúm vịt) đe dọa như thế nào, và tình trạng bất định của khoa học có lẽ là nguồn gốc của những câu chuyện giật gân, hoang tưởng được giới báo chí khai thác tối đa.  Một nhà dịch tễ học có kinh nghiệm lâu năm trong các nạn dịch cúm thuộc Đại học Harvard cho rằng tiên đoán qui mô một nạn dịch cũng giống y như là dự đoán thời tiết vậy: không ai biết trước nạn dịch sẽ bùng phát hay được khống chế như thế nào; không ai biết được có bao nhiêu người bị ảnh hưởng.  Nhưng chúng ta biết rằng tạo ra sự hỗn loạn thường đem đến hậu quả nghiêm trọng.  Năm 1976 một người lính Mĩ chết vì một vi khuẩn bị tình nghi là giống với vi khuẩn gây ra nạn dịch Tây Ban Nha năm 1918, và thế là người ta kéo nhau đi chích chủng ngừa.  Nhưng hóa ra trường hợp đó chẳng dính dáng gì đến nạn dịch cả, và hậu quả của chủng ngừa là hơn 1000 người bị hội chứng Guillain Barré (hội chứng liệt bán phần tuỷ do tai biến của vaccine gây ra) với gần 50 người chết!   

Nỗi ám ảnh với những cái rủi ro nhỏ nhất như dịch cúm gà đã dần dà tích lũy thành một mối đe dọa cho xã hội nói chung.  Giới truyền thông và giới trí thức, nhất là những người xuất hiện dưới danh nghĩa khoa học (hay ngụy khoa học) đóng một vai trò không nhỏ trong việc sản xuất ra nỗi ám ảnh trong người dân.  Đã đến lúc chúng ta phải dùng lí trí, bởi vì mọi phán xét theo cảm tính đều có xác suất sai rất cao.  Một phương pháp an toàn nhất là dựa vào cảm nhận khoa học, cân nhắc xem thông tin được trình bày có khoa học tính hay không (giả định, phương pháp, nguồn gốc, sự thích hợp, khả năng thử nghiệm …), tác giả chúng có phải là người hiểu vấn đề hay không, v.v..  Một khi những câu hỏi này được đáp ứng thỏa đáng thì chúng ta mới có thể hình thành một quan điểm và hành động 

Nhận thức về những rủi ro như dịch cúm gà là một điều cần thiết.  Nhưng nhận thức như thế là để chúng ta biết những điều không nên hành động, chứ không phải để hốt hoảng.  Vi khuẩn và bệnh tật đã, đang và sẽ tồn tại cùng chúng ta trong cuộc sống; chúng ta không có cách nào loại trừ chúng hoàn toàn.  Vấn đề không phải là tìm cách loại trừ chúng (vì không thể làm được), nhưng phải học cách sống với chúng một cách sáng suốt.  Có khi chúng ta phải chấp nhận một mức độ nguy hiểm của cuộc sống đa chiều.  Mức độ nguy hiểm có thể chấp nhận được tùy thuộc vào nhận thức của từng cá nhân, và trong trường hợp này, lí trí là một phương tiện không thể thiếu được trong cuộc sống mới. 

Chúng ta có thể chống đỡ với vài người có niềm tin rằng quả đất này phẳng lì, và họ cũng đem lại cho đời sống vài câu chuyện mua vui, nhưng chúng ta cũng không nên mất niềm tin vào thế giới khoa học. 

Chú thích:

[1]  Bản tin trên tờ Tuổi Trẻ số ra ngày 13/4/2005 tại: http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=74299&ChannelID=3.

[2] Bản tin trên Thông tấn xã Xinhua ngày tại 13/4/2005 (cùng ngày với báo Tuổi Trẻ): http://news.xinhuanet.com/english/2005-04/13/content_2823060.htm.

[3]  Bản tin trên Việt Báo số ra ngày 15/4/2005.

[4]  Báo Dân Việt số ra ngày 16/4/2005.