Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 02/2005

Phật Giáo Trong Thời Đại Tin Học

Quán Như Phạm văn Minh

Lắng nghe và hiểu

Thái độ trịch thượng và độc tài của khoa học không phải chỉ đối với tôn giáo mà còn đối với các khoa học ‘nhân văn’ khác. Những môn học nào không dùng lý trí và phương pháp thực nghiệm đều bị chê là ‘thiếu khoa học” hay khoa học ‘nửa vời’. Các nhà khoa học đắc thắng biến phương pháp thành ‘chủ nghĩa’ duy vật khoa học.   

Đối tượng của các khoa học tự nhiên như hóa học, vật lý, địa chất và vũ trụ học đều là vật chất. Để độc giả cảm thấy gần gũi với tư tưởng Đạo Phật, tôi xin dùng từ ngữ tương đương. Đó là khoa học quan sát chúng sinh ‘vô tình’ thuộc sắc giới. Vì là chúng sinh vô tình nên dù bị các nhà khoa học vo tròn bóp méo, chúng vẫn không thay đổi gì và lý do giản dị là chúng không có sự sống. Nếu đối tượng nghiên cứu là chúng sinh hữu tình như trong khoa học đời sống, các nhà khoa học gặp nhiều rắc rối hơn. Khác nhau giữa ‘một bia đá’ và ‘cây cỏ’ là cây cỏ có ‘sự sống’ trong khi bia đá ngàn triệu năm chỉ có mòn bớt, nhưng đá vẫn còn là đá. Ngay cả cây cỏ có sự sống đơn giản nhất, chúng cũng có ‘bản năng’ sống còn, như lá hướng về ánh sáng và rễ hướng về những phần đất có mầu mỡ và nước. Nhưng cây cỏ cũng có quá trình thành trụ dị diệt như thực vật phức tạp hơn và con người.  

Trịnh Công Sơn có hỏi một câu thơ mộng: ‘làm sao em biết bia đá không đau?’  Có thể bia đá biết đau, nhưng hiện nay chưa ai có đủ kiến thức để trả lời, thông thường chùng ta chỉ biết nước chảy đá mòn. Còn cây cỏ? Còn những động vật sơ đẵng như côn trùng và chim cá? Gần đây các cuộc nghiên cứu cho thấy là cá biết đau! Có lẽ Phật tử nào có thói quen câu cá giải trí, nên dừng lại suy nghĩ và tìm một môn giải trí khác!     

Nghiên cứu thú vật đã gặp nhiều khó khăn, đến khi nghiên cứu con người các nhà khoa học còn gặp khó khăn gấp bội. Chắc chắn tổ tiên của chúng ta và chúng ta phải có nhiều điểm tương đồng trong quá trình tiến hóa, nhưng sự khác biệt căn bản giữa hai bên là, trong khi thú vật cũng có ý thức như người, nhưng chỉ có người là một sinh vật có ý thức phản tỉnh. Nhờ ý thức phản tỉnh con người mới tạo được văn minh, văn hoá và quan trọng nhất là có khả năng chọn lựa. Chọn lựa tức tự mình tạo nghiệp và giải nghiệp. Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa!  

Lúc khoa học đắc thắng tột đỉnh, hai nhà tâm lý Behaviourism (xin được phép đề nguyên Anh ngữ) Watson và Skinner cương quyết loại bỏ thế giới nội tâm như hành, thức ra khỏi phạm vi của tâm lý. Đối với các tâm lý gia behaviourism, biến đổi não bộ và cử chỉ là đối tượng chính. Skinner tuyên bố thẳng thừng là tâm và ý không hiện hữu, mà chỉ là sản phẩm được tạo ra những giải thích ‘giả tưởng’. Nhiệm vụ chính của khoa tâm lý cũng như các ngành khoa học khác là tiên đoán và kiểm soát. Ông này còn nói là những từ ngữ như cảm thọ, nhận thức, hình ảnh, ham muốn, mục đích phải bị loại ra khỏi từ điển tâm lý! Thảo nào behaviourism được áp dụng để tẩy não và nhồi sọ bởi cả hai bên bức màn sắt.  Các nhà tâm lý về sau cho thái độ cực đoan này khá lạ kỳ, vì chính nhờ những hoạt động của hành-thức các lý thuyết tâm lý mới được hình thành, kể cả thuyết behaviourism!  

Các lý thuyết gia tâm lý hiện đại từ Freud đến Jung đều nghiên cứu không những ý thức mà còn tiềm thức và vô thức. Vấn đề then chốt hiện nay vẫn chưa ai đồng ý với ai là sự liên hệ của óc não và ý thức và hai bên ảnh hưởng nhau đến mức nào. Vì vui nên chúng ta cười hay nhờ mỉm miệng cười làm chúng ta vui? Hay con người khi vui muốn khóc buồn tênh lại cười như Nguyễn công Trứ? Hay có người vui vũng không cười mà buồn cũng không cười? Các behaviourist quên ý thức phản tỉnh và ý chí tự do chọn lực của con người. Ngày nay không còn ai chấp nhận  giả thuyết cho óc não quyết định mọi chuyện, và phản ứng luôn luôn hai chiều. Một học giả Mỹ, Joanna Macy, đã phối hợp duy thức và duyên khởi để đề nghị lý thuyết Systems, phản ảnh phần lớn lập trường của Duy Thức.    

Hai môn nghiên cứu về mối quan hệ giữa người và người, xã hội học và kinh tế học, thường được gọi chung là khoa học xã hội, thường bị các nhà khoa học thiên nhiên xem bằng nửa con mắt vì đây chỉ là loại khoa học nửa vời. Đó là chưa kể đến các ngành nghệ thuật, văn chương, thi ca và nhất là tôn giáo.  

Để tránh một cuộc đối thoại giữa những người điếc, chúng ta cần xét lại định nghĩa của phương pháp khoa học và phương thức tôn giáo thường dùng để khám phá ‘chân lý’.    

Theo chủ nghĩa duy vật khoa học, đối tượng của phương pháp khoa học được quan sát, thực nghiệm trong những điều kiện có kiểm soát và thực nghiệm có thể lập lại, được đo lường bằng những dụng cụ phổ quát được mọi người chấp nhận. Đối tượng nào không đo lường được mà chỉ có thể định tính, không thể nào dùng phương pháp khoa học để nghiên cứu. Chỉ có thế giới vật chất tự nhiên là có thật và khách quan, còn thế giới nội tâm như tình cảm, tâm ý (tưởng, hành, thức) thường chủ quan, duy nhất, siêu hiện tượng và không thể kiểm soát được. Đối tượng có thể được phân chia ra thành những phần nhỏ hơn để được nghiên cứu chính xác hơn. Các dụng cụ đo lường chỉ đo được những đặc tính vật lý và cả vũ trụ sắc giới do vật chất tạo thành và có thể quan sát bằng cảm thọ. Dù hành-thức có hiện diện hay không, chúng cũng không ảnh hưởng gì vào sắc giới. Ngoài khoa học tự nhiên và thuần lý (luận lý và toán học), các ngành nhân văn khác không phải là khoa học thực sự và dĩ nhiên nghệ thuật và tôn giáo chỉ do ảo giác sáng tạo. 

Nhà sinh học được giải Nobel, Francis Crick, tuyên bố là khuynh hướng hiện nay (1960’s) là giải thích sinh học bằng hiện tượng vật lý và hóa học. Bị khoa học tự nhiên tấn công tới tấp, khoa học xã hội, nhất là tôn giáo, đâm ra tự ti mặc cảm. Các tín đồ của Marx thường kèm theo chữ ‘khoa học’ sau cụm từ ‘chủ nghĩa xã hội’. Sau thế chiến thứ 2, chủ nghĩa xã hội chinh phục được hầu hết trí thức thế giới vì họ thấy Marxism là một triết lý binh vực cho quyền lợi của những dân tộc bị trị và giai cấp công nhân nghèo khổ sau cách mạng kỹ nghệ, chứ không phải vì chủ nghĩa xã hội có khoa học tính. Sự thất bại về chính trị và kinh tế của khối xã hội do nhiều lý do phức tạp, nhưng về phương diện triết lý, chủ trương bênh vực người bị áp bức và cùng đinh cho đến bây giờ vẫn là lý tưởng đáng theo, nếu không nói là cần thiết. Tôi sẽ nhấn mạnh lại điểm này khi bàn về kinh tế Phật Giáo.  

Các khoa học nhân văn bị chủ nghĩa khoa học chê bai nên cũng cố gắng tỏ thực nghiệm và định lượng bằng cách áp dụng toán học, thống kê xác xuất và thí nghiệm với hy vọng được nhìn nhận là ngành của khoa học, dù là khoa học nửa với. Kinh tế thời Adams Smith chưa áp dụng kinh toán hay thống kê và chỉ được xem là triết lý!       

Các nhà triết lý khoa học phản công, cho rằng một số ‘giả thuyết’ trong khoa học tự nhiên vẫn còn là ‘giả thuyết’. Khi phủ nhận phương pháp nghiên cứu của các ngành khác (như nội tỉnh của Phật Giáo), chủ nghĩa duy vật khoa học đã trở thành giáo điều hơn ai hết, nếu hiểu giáo điều là hệ thống duy nhất bất biến trên con đường đi tìm chân lý và giải quyết những vấn đề căn bản của con người. Đó là loại ‘độc tài khoa học’ thay thế cho ‘độc tài thần học’ của thời Trung cổ. Khoa học hiện đóng vai trò của tôn giáo.  

Các nhà khoa học này khi đề cập đến tôn giáo, họ chỉ muốn qui chiếu qua các tôn giáo độc thần Abramic Tây Phương, Ky Tô- Do Thái và Hồi Giáo. Lý do giản dị là họ không biết gì về các tôn giáo Đông phương, nhất là Phật và Khổng. 

Có một số chọn thái độ không thấy không nghe không nói và không tham dự vào cuộc đối thoại. Họ đã có cái dù thiêng liêng che chở làm họ an tâm. Về phương diện tín ngưỡng, thái độ nhờ người khác tu dùm tu giúp không có khác gì thành phần tín đồ fundamentalists trong các tôn giáo khác. Tuy nhiên cũng có những người chống đối dựa trên lĩnh vực, vai trò khác nhau của khoa học và tôn giáo và do đó phương pháp nghiên cứu cũng phải khác nhau. Nhà nghiên cứu thời cổ đại, Stephen Jay Gould, cho rằng khoa học và tôn giáo có mục tiêu khác nhau. Trong khi khoa học muốn tìm hiểu vũ trụ cấu tạo và hoạt động thế nào, mục đích của tôn giáo là đi tìm ý nghĩa và giá trị của đời người. Không nên đọc kinh điển dưới ánh sáng khoa học và khoa học không nên tìm cách chứng minh giáo điều tôn giáo là không đúng sự thật.   Nhà sinh vật Dawkins trong khi đó cho rằng không thể đặt lòng tin tôn giáo ngoài phạm vi nghiên cứu của khoa học vì tôn giáo không những chỉ đề cập đến ý nghĩa và giá trị của đời sống mà còn muốn xác nhận về bản chất và nguồn gốc của vũ trụ.  

Cũng như trước đây Marx phán đoán về giá trị tôn giáo, các người phê bình phần lớn chỉ biết các tôn giáo độc thần Abramic Ky Tô- Do Thái-Hồi Giáo  và các tôn giáo này có thể được sử dụng như là phương tiện ru ngủ quần chứng để bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị. Theo Ken Wilber, những huyền thoại trong các tôn giáo độc thần Abramic chỉ là phương tiện khống chế quần chúng bằng chính sách ‘ngu dân’. Đó là phương tiện bạo động để duy trì đẵng cấp xã hội, chế độ ‘nô lệ tập thể’ về mặt tinh thần và nếu có ai dám đi ngược lại,  các tăng lữ trong giáo hội không ngần ngại sử dụng phương pháp trừng trị dã man. Gần đây giáo sĩ Hồi giáo ra lện tử hình những nhà văn dám xúc phạm đến đấng tiên tri và giáo lý cho thấy chuyện Bruno lên dàn hỏa không phải chỉ là chuyện xảy ra trong quá khứ. Nhiều người cho rằng thế kỹ ánh sáng làm tan bóng tối của huyền thoại. Khi huyền thoại hiện nguyên hình là huyền thoại, giai cấp thống trị mất đi phương tiện chủ yếu duy trì quyền lực. 

Khác hẳn với các tôn giáo độc thần Abramic, sự xuất hiện của Phật Giáo khởi đầu cho một cuộc ‘cách mạng’ nhằm phá hủy những huyền thoại của Ân Giáo đã được dùng làm nền tảng thần học để ‘bảo chứng’ hệ thống đẳng cấp khắc nghiệt được các huyền thoại Hindu bảo chứng. Khi huyền thoại này bị lộ mặt là những kể lể siêu hình bịa đặt, giai cấp tăng lữ Brahman dĩ nhiên mất tất cả quyền lực ‘thiêng liêng’ và hiện nguyên hình là những người khổng lồ có chân bằng đất sét! 

Phật Giáo xuất hiện khiến cho những thần tượng Ấn Giáo đi vào giai đoạn hoàng hôn, như Nietzsche tuyên bố.  Nói một cách khác, sự xuất hiện của Phật Giáo trong lịch sử Ấn Độ tương tự như sự xuất hiện của thế kỹ ánh sáng ở Tây Phương. Thế kỹ ánh sáng làm sụp đổ thần học Trung Cổ, ánh sáng trí tuệ của đạo Phật đã làm huyền thoại của Hindu thành những con ma trơi lập lòe. Sự biến mất của Phật Giáo ngay trên đất Ấn không phải chỉ vì 10 ngàn vị tăng bị quân Hồi tàn sát, nhưng một phần bởi các tăng lữ Brahman không thể tha thứ cho Phật Giáo đã làm tan vỡ những huỳền thoại ‘thiêng liêng’ và do đó làm mất quyền lợi của họ.  

Nếu hiểu tôn giáo là một hệ thống tín ngưỡng và thực hành dưới sự ‘hướng dẫn’ của nhãn quan về hiện hữu và ý nghĩa của đời người, với ước vọng giải thoát và đạt đến hiện hữu đích thực, đạo Phật là một tôn giáo. Tuy nhiên đạo Phật không hoàn toàn đáp ứng với tất cả tiêu chuẩn của định nghĩa này. Vì không chấp nhận một đấng sáng tạo như các tôn giáo Abramic khác, đạo Phật không có kể lể siêu hình hay huyền thoại về quyền năng thiêng liêng nào. Trong lần giảng pháp cho 5 anh em Kiều Trần Như, Đức Phật chỉ giảng tứ diệu đế, phân tích nguyên nhân khổ đau và do đó tìm ra con đường thoát khổ. Đức Phật không hề đưa ra bất cứ một giả thuyết siêu hình nào để bắt mọi người phải phụng thờ. Đức Phật không hề đề cập đến nghi lễ phiền phức nào. Nếu lột dần các lớp vỏ hình thái văn hóa để tìm tinh yếu của đạo Phật, có lẽ chúng ta kể thêm bát chánh đạo và xâu chuỗi 12 nhân duyên trong mạng lưới duyên khởi. Trừ vô minh, nguyên nhân đau khổ đầu tiên mà Đức Phật ít khi đề cập, tất cả chỉ là những phương pháp hành trì để chấm dứt khổ đau. Đạo Phật không có mục đích nào khác hơn là thoát khổ. Trong lần chuyển pháp thứ nhất, đức Phật không hề đề cập đến nghi lễ, thế mà 25 thế kỹ sau, nghi lễ đã trở nên rườm rà và đã  được ‘kỹ nghệ’ hóa. Hoạt động chính của Phật giáo Nhật hiện nay là kỹ nghệ ma chay! Tôi không có đủ con số thống kê, nhưng nghĩ rằng về phương diện này, Phật giáo Việt Nam chưa chắc đã thua Phật Giáo Nhật.      

Đối thoại nghĩa là lắng nghe, hiểu và tiếp nhận, và hai bên đối thoại có thể có những đóng góp hữu ích. Khác với các tôn giáo độc thần Abramic, đạo Phật không loại trừ tôn giáo khác, Đức Phật không hề nói ‘ta là sự thật, ta là con đường’. Phật nhũn nhặn cho mình là người chỉ đường, một vị thầy của ‘thiên nhân’, tức là những người chưa giải thoát và có ước vọng muốn được giải thoát. Đức Phật cẩn thận dặn đệ tử ‘Pháp chỉ là cái bè qua sông, nếu cần chánh pháp còn phải bỏ, huống nữa là phi pháp’. Không thấy đâu là rừng, đâu là cây, đâu là tinh yếu, đâu là hoa lá cành văn hóa, có nhiều người vẫn hì hục mang cái bè trên vai đi tìm đất sạch. 

Cho và nhận

Không như ở thế kỹ 19, chủ nghĩa duy vật khoa học hay thực nghiệm quá khích đã bắt đầu chịu lắng nghe phương pháp đi tìm chân lý của các ngành khác. Freud, Jung và nhất là Fromm không những nghiên cứu ý thức mà còn khai phá kho tàng tiềm thức.  

Các nhà khoa học chịu đối thoại và lắng nghe quan điểm của Phật Giáo, qua những công trình hợp tác với Đức Đạt Lai Lạt Ma trong vài năm qua. Trong The Qantum and the Lotus, nhà sư Matthieu Richard ‘công’ nhiều hơn ‘thủ’. E.F Schumacher không những chỉ viết về kinh tế Phật Giáo mà còn thảo luận đến triết lý khoa học, trong tác phẩm A Guide For The Perplexed, đã đề cập đến 4 loại chúng sinh khác nhau và cho rằng cần những phương pháp khác nhau để tìm hiểu các đối tượng đa diện. Phương pháp thực nghiệm tuyệt đối thường được dùng để nghiên cứu chúng sinh vô tình như đất đá. Phương pháp nghiên cứu trong khoa thực vật mà đối tượng là chúng sinh có sự sống, dù chỉ gìới hạn trong bản năng sinh tồn ‘hướng động’ đối với ánh sáng và đất đai mẫu mỡ, đã bắt đầu có những giới hạn. Cây cỏ cũng quá quá trình thành trụ dị diệt như các sinh vật khác. Trong khoa sinh học, thú vật vừa có sự sống vừa có ý thức và tình cảm (cảm thọ). Con người là đối tượng phức tạp nhất, vừa có sự sống, ý thức, cảm thọ nhưng đồng thời có ý thức phản tỉnh mà các loài khác không có (ít nhất theo kiến thức hiện nay). Nhờ ý thức phản tỉnh con người có thể tạo ra văn hóa, văn minh và quan trọng nhất là có quyền chọn lựa. Phương pháp tìm hiểu trực tiếp tâm lý con người là phương pháp nội tỉnh, tức phương pháp thiền định và thiền quán. Phương pháp thiền quán để nghiên cứu thực nghiệm nội tâm cũng như phương pháp thực nghiệm nghiên cứu vật chất trong các khoa học tự nhiên. Nằng nặc đòi phải dùng phương pháp thực nghiệm trong khoa học tự nhiển để nghiên cứu một sinh vật có ý thưc phản tỉnh mới là thài độ phản khoa học và giáo điều!  

Thiền quán là phương pháp thực nghiệm thế giới tâm linh không có gì huyền bí cả và kinh nghiệm nội tỉnh đã được truyền thừa qua bao nhiêu thế hệ và chỉ nam thiền quán. Muốn nghiên cứu thì phải học tập nghiên cứu, nghĩa là tọa Thiền. Đã không chịu học tập nghiên cứu mà cứ kết luận là chỉ quan và huyền nhiệm, mới là thái độ giáo điều. Khác với các phương pháp nghiên cứu trong khoa học tự nhiên, không ai dùng lời nói để mô tả cho người khác biết kết quả của thiền quán là gì, vì nói đến mấy đi nữa, người nghe cũng chỉ thấy và hiểu ở bình diện tri thức. Muốn thực nghiệm được hương vị của giài thoát, phải tự mình áp dụng thiền quán để khám phá thề giới kỳ diệu của nội tâm. Không có con đường nào khác! 

Để có thể bắt đầu cuộc đối thoại, Ken Wilber đề nghị định nghĩa của phương pháp thực nghiệm khoa học: thực nghiệm vật chất như trong các khoa tự nhiên như hóa học vật lý, thực nghiệm lý trí như trong các khoa luận lý, toán học và thực nghiệm tâm linh, như phương pháp thiền quán của Phật giáo và các dòng Trappist của Thiên Chúa giáo. Ngược lại tôn giáo phải sẵn sàng bỏ những huyền thoại phản khoa học như đức mẹ đồng trinh, thế giới sáng tạo trong 5 ngày hay Moses rẽ sóng đi giữa Hồng Hải, con người là phần máu thịt thiêng liêng của Chúa vân vân. Những huyền thoại này chỉ có tính cách ẩn dụ nên không thể hiểu theo nghĩa đen không ai chấp nhận, kể các các tín đồ ngoan đạo, trong thời hiện đại.  

Đức Phật bắt đầu bằng giảng pháp bằng Tứ Diệu Đế, hoàn toàn không dựa vào một ý niệm siêu hình thiêng liêng nào, tuy nhiên qua quá trình phát triển, nhiều huyền thoại đã đưọc tạo ra và trở thành niềm tin ‘bất biến’ đối với một số Phật Tử. Liệu chúng ta có can đảm giải thích những huyền thoại này theo ánh sáng của nhận thức hiện đại như ?

Rũ bỏ mặc cảm truyền kiếp

Trong khi nghiên cứu tác phẩm Phật Giáo Nhập Thế Việt Nam, tôi có ghi nhận lời phê bình của cố vấn Ngô Đình Nhu về Phật Giáo. Ông dè bĩu cho Phật Giáo là một trong những trở ngại chính cho sự phát triển Việt Nam, vì Phật Giáo đầy rẫy mê tín dị đoan. Ngô Đình Nhu còn ngạo nghễ phê bình là, trong quá khứ Phật Giáo không có đóng góp quan trọng nào vào văn hoá và xã hội Việt Nam. Nhu hàm ý là chỉ có Thiên Chúa giáo mới có thể có những đóng góp tích cực vào sự phát triển Việt Nam và đưa Việt Nam vào với cộng đồng văn minh khoa học Tây Phương. Thực dân và những người cộng tác cũng chỉ muốn cho người Việt Nam, nhất là thế hệ thanh niên, tin rằng tư tưởng truyền thống Đông Phương đã làm trì trệ việc canh tân đất nước. Luận điệu tuyên truyền này cũng hàm ý là việc chống đối sự du nhập thực dân và đạo Thiên Chúa là một sai lầm. Nguyễn Văn Trung dù lên án chế độ thực dân và việc cải đạo tập thể của các thừa sai Thiên Chúa, xem đây là một sự xấu, nhưng lại nhấn mạnh đó là một sự xấu cần thiết. Nguyễn văn Trung phải dùng lý luận thuyết phục vì ông biết độc giả phần lớn là sinh viên và trí thức, không thể dùng luận điệu hàng tôm hàng cá mà chỉ có thể dùng kỹ thuật đưa tin tức sai lạc và nói nửa sự thật. Đến các cán bộ tuyên truyền thân thực dân như Nguyễn gia Kiểng thì hết thuốc chữa. Dân tộc Việt Nam chống thực dân và Thiên Chúa là một sai lầm lớn lao. Ai lại chống phúc âm và sứ mệnh văn minh bao giờ! Tình trạng chậm tiến và chiến tranh Việt Nam là hậu quả sai lầm này. Tổ quốc và dân tộc Việt Nam phài ăn năn và xin lỗi thực dân và các thừa sai Thiên Chúa! 

Khi nghiên cứu Phật Giáo trực tiếp qua sách vỡ và tư tưởng của người Tây Phương, tôi mới có cơ hội thấy được sự thật đơn giản: thần học Ky Tô đã hoàn toàn tương phản với những tiến bộ khoa học và văn minh Tây Phương. Dùng huyền thoại thần học, giáo hội La Mã đã tìm mọi cách để bịt miệng những người có viễn kiến và tinh thần khoa học, ngăn cản bước tiến kinh tế và xã hội, che chở và cũng cố cho cho các chánh quyền bạo tàn địa phương để tiếp tục thi hành chánh sách ngu dân. Không có phong trào duy lý dùng ánh sáng giác ngộ để giải phóng con người khỏi sự khống chế của thần học Thiên Chúa. Phong trào hiện đại có lý do để hãnh diện vì nhờ ánh sáng duy lý mới có văn minh Tây Phương được ngày hôm nay. Thay vì dân tộc Việt Nam phải xin lỗi thực dân và các thừa sai, chính Giáo Hoàng Joan Paul 2 cùng quần thần  vào ngày 12 tháng 3 năm 2000 đã công khai xin lỗi nhân loại về tội lỗi mà giáo hội Thiên Chúa đã gây ra cho nhân loại trong suốt 2000 năm. 

Không thể nào có một cuộc đối thoại có ý nghĩa nào giữa các tôn giáo độc thần Abramic (chỉ trừ một vài dòng tu dùng phương pháp nội tỉnh như Trappist) và khoa học. Einstein đã sớm nhận thấy tính ‘khoa học’ của Phật Giáo và từng tuyên bố là nếu có tôn giáo nào xứng đáng gọi là tôn giáo toàn cầu trong tương lai, đó là Phật Giáo. Ambedkar đã quy y cho hàng triệu dân Untouchables ở Ấn thành Phật tử sau khi nghiên cứu kỹ các tôn giáo khác tại Ấn như Thiên Chúa, Tin Lành, Ấn Giáo và Sikh, thấy chỉ có Đạo Phật đặt vấn đề giải phóng con người khỏi nô lệ tư tưởng. Không phải sự tình cờ mà các khoa học gia tây phương chỉ muốn đối thoại với Phật Giáo, hay nói một cách chính xác hơn, chỉ có Phật giáo mới có đủ tầm vóc để có đặc quyền để trở thành một người đối thoại bình đẳng với khoa học.  

Các nhà tôn giáo học và khoa học nhìn thấy sự tương đồng giữa hai bên: đối tượng, mục đích và phương pháp nghiên cứu. Người làm ra lá cờ Phật Giáo, Đại tá Henry Steele Olcott, trong tác phẩm Buddhist Catechism, cho rằng cả khoa học và Phật giáo đều chủ trương chúng sinh và vũ trụ bị chi phối bởi luật nhân duyên và tiến hóa từ các chủng loại hạ đẳng lên dần tới những chủng loại cao hơn. Đạo Phật là ‘lộ trình khoa học’, không phải chỉ là lý thuyết đạo đức thuần túy và cũng như khoa học, tư tưởng đạo Phật  không đắm chìm trong lý thuyết siêu hình về nguyên thủy của vạn vật. 

Trong nghị hội Phật Giáo tại Chicago vào năm 1893, Anagarika Dharmapala, người khởi xướng phong trào chấn hưng Phật Giáo tại Ấn Độ, vì đạo Phật không chấp nhận một đấng tạo hóa, Phật Giáo không cần giải thích nào khác hơn là giải thích khoa học! Paul Carus, tác giả The Gospel of the Buddha,  cho rằng Phật Giáo có vị thế đặc biệt trong số các tôn giáo thế giới để ‘hòa giải’ với khoa học. Hay theo Đại Sư Suzuki, Phật Giáo phối hợp tinh thần của khoa học và triết lý. 

Trên đây là quan điểm của các nhà nghiên cứu vào thế kỹ 19 và đầu thế kỹ 20. Hiện nay sự liên hệ giữa Phật Giáo và khoa học còn chặt chẽ hơn nữa. Các nhà tôn giáo học như Thomas Wilson và Dyer Daniel Lum cho rẳng khác với Ky Tô-Do Thái, Phật Giáo với tinh thần phê phán triệt để, không chấp nhận giáo điều và nhất là nhấn mạnh vào vai trò của cá nhân trong việc giải thoát, rất gần gũi với tinh thần khoa học. Luật duyên sinh trong Phật Giáo tương tự như luật nhân quả phổ biến của khoa học. Phật Giáo là một hệ thống khoa học thực nghiệm nhằm chuyển hóa tâm linh con người và chuyển hóa được tâm linh là chuyển hoá được nhiều chuyện khác, kể cả xã hội. Như tôi đã nhấn mạnh trong tác phẩm Phật Giáo Nhập Thế Việt Nam, không chịu chuyển hóa tâm linh mà cứ đòi làm cách mạng, chỉ gây nhiễu nhương cho con người và xã hội.  

Lúc bắt đầu cuộc hành trình vào Phật Giáo (1963), cũng như nhiều thanh niên trí thức khác, tôi thú nhận là có mặc cảm các tôn giáo trưyền thống có chứa đựng quá nhiều mê tín dị đoan. Lời tuyên truyền của thực dân và các thế lực cộng tác không phải là không có hiệu quả. Tuy nhiên, mặc cảm và nhận thức sai lạc này không phải là không do chính những tổ chức Phật Giáo Việt Nam lúc bấy giờ góp phần vào. Dưới cặp mắt đầy nghi ngờ của các cán bộ (kiểm soát) tư tưởng, Phật Giáo không phát triển ở miền Bắc đã đành, nhưng ở miền Nam, chùa chiền đầy dẫy những thầy cúng thầy pháp Cổ sơn môn, thấy bói lăng ông, bà đồng chúa xứ. Khá hơn một chút là các nhóm Tịnh Độ Tông, một phần nhờ chính thống, một phần các cư sĩ lãnh đạo có học có tu (như cư sĩ Đoàn Trung Còn) nhưng phần lớn đại chúng cũng như giới tu hành xem chùa chiền là nơi mua bán phước báu. Chỉ có mấy dòng Thiền chính thống thưa thớt ẩn nấp sau mấy ngôi chùa ở miền Nam và phần lớn ở miền Trung. Nhất Hạnh từng cay đắng nói trong thời đó, ‘lương sư’ thì ít mà ‘bất lương sư’ thì nhiều. Đó là lý do giải thích tại sao tác phẩm Nẻo Vào Thiền Học của thầy một sớm một chiều đã trở thành sách gối đầu giường của cả thế hệ thanh niên vào hai thập niên 60 và 70.  

Gần đây, mấy linh mục Việt Nam ở Queensland dở trò ‘Đức Mẹ chảy máu’ để lường gạt nhóm giáo dân nhẹ dạ, cho thấy rõ ảnh hưởng kéo dài của chánh sách ngu dân của Thần Học Ky Tô.  

Cũng như khoa học duy lý, Phật Giáo là ‘thế kỷ ánh sáng’ nhấn mạnh trên năng lực cá nhân và giải thoát con người. Có nghĩa là Phật tử sẵn sàng từ bỏ đạo quân ‘bất lương sư’ đang cổ động cho những lễ nghi mê tín dị đoan ‘tiền hiện đại’, sẳn sàng đối thoại với các ngành khoa học và như lời đức Đạt Lai Lạt Ma, bỏ những niềm tin mà khoa học phủ nhận. Phật giáo cần giải thích lại giáo lý theo nhận thức hiện đại và chấp nhận một Phật Giáo không cần niềm tin (mê tín), như Stephen Batchelor đề nghị. Thần học Ky tô và luận điệu vong bản của thực dân và giáo sĩ thừa sai đã được giải hoặc và hiện nguyên hình là những con ma trơi, đến lúc Phật tử cần giải hoặc những huyền thoại tiền hiện đại của một số ‘bất lương sư’ lười học biếng tu  vẫn còn đang thuyết giảng.

 Quán Như Phạm văn Minh