Tản mạn: Câu hỏi thượng đế 

Nguyễn Văn

 “Tại sao Ngài làm như thế?  Chúng con đã làm gì để Ngài nổi giận như thế?”  Đó là câu hỏi nhức nhối của một phụ nữ Ấn Độ mất chồng và mất con trong cơn động biển (tsunami) vừa qua.  Đó không phải là câu hỏi đầu tiên và cũng chắc chắn chẳng phải là câu hỏi sau cùng.  Trong lịch sử nhân loại, người ta cố giải thích những thiên tai như là một hành động siêu nhiên của thánh thần.  Đã là hành động của thánh thần, người ta có quyền hỏi “Tại sao” và thắc mắc về vai trò của Thượng đế.  

            Đối với các tôn giáo hữu thần như Kitô giáo và Hồi giáo, nhân vật “Thượng đế” được xem là một đấng tối cao gồm có 3 đặc tính sau đây: biết tất cả, có mặt ở mọi nơi và bất cứ lúc nào, toàn năng và rộng lượng.  Nếu Thượng đế toàn năng (làm gì cũng được) thì tại sao Thượng đế lại để cho tai họa giáng xuống con người mà đáng lí ra Ngài phải rộng lượng yêu thương.  Hay là Thượng đế tuy toàn năng nhưng rất ác ôn, Ngài có thể làm ngưng cơn động biển nhưng Ngài không muốn?   

Cũng có thể có hai Thượng đế: một Thượng đế hiền lành và một Thượng đế hung ác, và Thượng đế hiền lành không đủ mạnh để ngăn ngừa hành động của Thượng đế ác ôn.  Thánh Augustine không thích cách giải thích này: Ngài cho rằng nếu một Thượng đế hiền lành mà quá yếu thì Ngài không xứng đáng để chúng ta tôn kính. 

             Nói cho cùng, ý niệm hai thượng đế xem ra không ổn, bởi vì nếu quả thật có thượng đế toàn hảo thì thượng đế đó chỉ là Thượng đế tốt chứ không thể nào là một ông thần ác ôn được.  Hung ác không thể là cá tính của ý niệm “thượng đế”.  

Năm 1755 tại Lisbon (Bồ đào nha), trong khi nhà thờ bị sụp đổ vì động đất, các tu sĩ ở đây nhất quyết đi tìm cho được cây thánh giá và các vật dụng trong nhà thờ để ngăn cản thiên nhiên, nhưng thiên nhiên đã không ngần ngại giết chết 50,000 người!   

Giới trí thức thời đó đã có một câu trả lời khác.  Voltaire hỏi loại Thượng đế gì mà lại cho phép những tai họa như thế xảy ra?  Có phải tại vì Lisbon có nhiều kẻ xấu hơn Paris và London?  Immanuel Kant, cũng như Voltaire, nghi ngờ về vai trò của thánh thần nên đã viết hẳn một loạt bài luận văn về vấn đề động đất.  

Câu hỏi của Voltaire cũng có thể là câu hỏi mà nhiều người đặt ra ngày nay.  Trong thực tế, cơn động biển tsunami chẳng phân biệt nạn nhân theo tôn giáo nào cả.  Người Ấn Độ giáo bị cuốn đi ở Ấn Độ; người Hồi giáo bị xô ra biển khơi ở Nam Dương; Phật tử Thái Lan bị sóng cướp đi sinh mạng; người Tây phương theo đạo Kitô giáo cũng cùng chung số mạng.   

Đối với giới khoa học, câu trả lời đã rõ ràng: chẳng có vai trò của Thượng đế nào cả, bởi vì Thượng đế chẳng bao giờ hiện hữu.  Các nhà địa chấn học (seismologists) giải thích rằng do bị chấn động, đáy biển bị nứt ra, và phát ra một làn sóng năng lượng khổng lồ dưới biển; hậu quả là sóng thần và tàn phá nhiều vùng trong cùng một lúc, từ Somalia sang Ấn Độ, Sri Lanka, đến Nam Dương, Mã Lai và Thái Lan.  Thiên tai không phải là con người, thiên tai không có bộ não để suy nghĩ, và do đó không phân biệt nạn nhân là Kitô giáo hay Hồi giáo.   

            Viết đến đây, tôi nhớ đến một câu chuyện được kể khá nhiều lần trong các sách Phật giáo phổ thông: Khi một người bị thương vì một mũi tên, không nên ngồi đó để hỏi mũi tên đến từ đâu, làm bằng gì, tại sao bắn, v.v…, mà nên tìm cách chữa trị vết thương.  Tình hình hiện nay cũng tương tự như thế: vấn đề không phải là tại sao Thượng đế làm như thế (vì chúng ta chưa nhất trí có hay không có Thượng đế); vấn đề là góp phần xoa dịu nỗi đau khổ của nạn nhân.  

Một trong những tự hào của thế giới hiện đại là con người có khả năng chinh phục, khai thác, và cải biến thiên nhiên cho mục đích của mình.  Nhưng những trận thiên tai lớn như cơn động biển tsunami vừa qua nhắc nhở cho chúng ta rằng thiên nhiên cũng có khả năng tiêu hủy nền văn minh chúng ta đang sống.  Qui mô tàn phá khủng khiếp của cơn động biển tsunami chứng minh rằng chúng ta chia sẻ nhiều với tổ tiên về những hiểm nguy không thể đoán trước được trong quá trình tồn tại mong manh.