Susan Sontag: Nhà trí thức khổ hạnh

 Nguyễn Văn Tuấn

Susan Sontag, tác gia và nhà viết luận văn, đã qua đời tại New York vào ngày 27 tháng 12 năm 2004, thọ 71 tuổi.  Bà chết vì bệnh ung thư máu, một bệnh mà bà phải sống và đấu tranh trong suốt 30 năm trời.  Quá trình đấu tranh với bệnh tật cũng là đề tài cho một sáng tác nổi tiếng của bà: Illness as Metaphor (Ẩn dụ của bệnh tật, 1978).   

Susan Sontag là một trong những cây đại thụ trí thức của Mĩ, người mà thiên tính thông minh và sắc đẹp khổ hạnh làm cho tờ New York Review of Books không ngần ngại tuyên bố là “Người phụ nữ thông minh nhất nước Mĩ.”  Bà là người “đa tài”, hiểu theo nghĩa có kiến thức sâu rộng về nhiều lĩnh vực khác nhau như văn hóa, văn học, điện ảnh, hội họa, khoa học, thậm chí cả chính trị.   

Tuy nổi tiếng như thế, nhưng bà viết không nhiều.  Thực vậy, Susan Sontag là một tác giả viết rất chậm vì bà rất cẩn thận với ngôn ngữ và gọt giũa từng câu chữ.  Trong sự nghiệp 25 năm viết lách, bà chỉ cho ra đời 6 tác phẩm ngắn, chủ yếu là những bài tiểu luận.  Phần lớn những bài tiểu luận này chưa bao giờ được công bố trên các tạp chí hàn lâm, mà chỉ in rải rác đây đó trên các tạp chí phổ thông.  Tác phẩm của Susan Sontag là những phê bình sâu sắc về văn hóa hiện đại, và gây một ảnh hưởng rất lớn đến các thế hệ phê bình gia, tác giả và kí giả sau này. 

Tiểu luận đầu tiên của Sontag là bài Notes on “Camp”, một bài tiểu luận phê bình phim Camp công bố trên Tạp chí Partisan Review vào năm 1964.  Trong bài viết, bà phân tích tại sao một số khán giả ưa thích những sản phẩm văn hóa cấp thấp thay vì những tác phẩm nghệ thuật cao siêu: bà cho rằng người ta lựa chọn những thứ mà chúng ta có thể cho là “tiểu phẩm” phi nghệ thuật như truyện tranh là một cách chuyển hóa những tiểu phẩm này thành một nguồn giải trí tao nhã mà không cần để ý đến những kiểu cách tinh vi.  

Nhận xét trên, mới đọc qua, có vẻ là một tấn công trực tiếp vào văn hóa cấp cao, được phát biểu từ một người có thẩm quyền và trình độ học vấn cũng như trình độ văn hóa cao.  Nhưng trong giới nghệ sĩ ưu tú, cũng có người như John Cage, Roland Barthes và Jean-Luc Godard, đứng ra bảo vệ quan điểm của Sontag.  Những người theo chủ nghĩa hiện đại này đặt cho Susan Sontag danh hiệu “Nữ hoàng Camp” (Queen Camp) và “Một Natalie Wood tiền phong” (The Natalie Wood avant garde).   

Thật ra, tác giả mà Susan Sontag ưa thích nhất không phải là các tác giả hiện đại chủ nghĩa, mà là … Shakespeare.  Bà đã nhiều lần đau khổ đính chính rằng bà không bao giờ muốn quảng bá cho chủ nghĩa hiện đại ảm đạm.  Bà viết: “Tất cả các tác phẩm của tôi kêu gọi xã hội nên có thái độ nghiêm túc, nên thiết tha, nên tĩnh thức.  Bạn phải sống trong thế kỉ 20 để hiểu rằng nghiêm túc tự nó cũng có thể là một vấn đề.”   

            Susan Sontag là một người ham đọc và đọc nhiều ngay từ hồi ấu thơ.  Thư viện riêng của bà có hơn 15.000 cuốn sách, và bà có thể bàn luận thông thạo từ nghệ thuật và nhân văn, đến triết học, văn học, điện ảnh, nhạc cổ điển, tâm thần học, tâm lí học, và kiến trúc tôn giáo.  Bà lúc nào cũng có thì giờ, hay tìm thì giờ, để đọc sách, vì lúc còn bé mẹ bà (một người phụ nữ suốt ngày say sưa với rượu) thường ngủ xa bà nên bà chỉ ngủ có 4 giờ mỗi đêm và thời gian còn lại chỉ dành để đọc sách.  

            Nhưng Susan Sontag không phải không có người chỉ trích.  Một số người cho rằng bà là “Trí thức dỏm” (pseudo-intellectual), nhưng họ không nhìn thấy một sự thật đơn giản rằng Sontag dùng sự nghiêm túc của mình để bảo vệ cảm nhận chống lại tri thức.  

            Trong cuốn Against Interpretation (Phản đối diễn dịch), một tuyển tập đầu tiên các bài tiểu luận của bà xuất bản năm 1966, bà chỉ trích gay gắt những diễn dịch theo chủ nghĩa Freud và Marx, mà theo bà là hình thức “đào bới, tiêu hủy, đi tìm những câu chữ ngầm đằng sau những câu chữ nổi.”  Theo bà, diễn dịch làm tiêu hủy sinh lực của ngôn từ và là “một sự trả thù nghệ thuật của giới trí thức”.   

            Dù với khả năng phân tích cao siêu và thông minh tuyệt vời, Susan Sontag dường như lúc nào cũng cảm thấy tự mâu thuẫn và xung đột với chính mình.  Một phần, bà muốn mình trở thành một người nghệ sĩ vô ý và sôi nổi.  Thời kì đầu sự nghiệp, bà viết hai tiểu thuyết The Benefactor (Ân nhân, 1963) và Death Kit (Hành trang chết, 1967), hai tác phẩm mang tính trí thức hàn lâm hơn là cảm tính sôi nổi.  Khi tuổi đời càng ngày càng cao, bà nhận ra nhu cầu tự mình diễn đạt mạnh mẽ hơn.  Mãi đến năm 1992, Sontag cảm thấy mình đã đáp ứng được nhu cầu này với tác phẩm The Volcano Lover (Thần lửa ái tình), một tác phẩm pha trộn giữa tri thức và dâm tính, nói về cuộc tình tay ba giữa vợ chồng William và Emma Hamilton, và Huân tước Nelson.   

            Cuốn tiểu thuyết được phát hành sau khi bà đã hoàn tất một cuộc đàm luận với vị bác sĩ tâm thần của bà, mà qua đó, bác mới phát hiện rằng sở dĩ bà cảm thấy khó khăn khi viết tiểu thuyết là vì bà sợ mình sẽ cung cấp cho độc giả những câu chuyện giải trí quá tầm thường.  Bà tâm sự: “Nỗi lo sợ lớn nhất của tôi là tôi sẽ không còn khả năng hay không muốn viết tiểu luận nữa.  Nhưng bác sĩ tâm thần của tôi cho biết ‘Điều làm cho bà nghĩ như thế là vì bà quá sợ sẽ làm nãn lòng độc giả’.”   

            Susan Sontag sinh ngày 16/1/1933 ở New York với tên Susan Lee Rosenblatt trong một gia đình Do Thái.  Thân phụ bà, Jack Rosenblatt, là một thương gia chuyên buôn bán da thú, có cơ sở làm ăn ở Trung Quốc, nơi ông tiêu ra phần lớn thời gian kinh doanh của mình.  Thân mẫu bà, Mildred, là một phụ nữ rất đẹp nhưng bị chứng nghiện rượu nặng, người rất sợ bị già.  (Bà sợ bị già đến nỗi cấm hai cô con gái không được gọi bà bằng “Mẹ” trước công chúng!)  Thời thơ ấu, Susan và cô em sống với một bà vú nuôi người Ái Nhĩ Lan mù chữ.  Khi Susan lên năm, thân phụ bà qua đời ở Trung Quốc vì bệnh lao.  Sau đó, mẹ bà đi đây đi đó khá nhiều.  Sontag kể lại: “Tôi không biết bà đi đâu và làm gì; nhưng tôi đoán chắc bà có nhiều bạn trai.”  Sau đó, để giảm bệnh hen cho Susan, gia đình dời về Tucson, Arizona, nơi mà sau này (năm 1945) mẹ bà tái giá với Đại úy Nathan Sontag, một sĩ quan không quân.  (Bà lấy họ Sontag từ đó).   

Sau khi tái giá, cả gia đình lại dời về sống ở Los Angeles.  Thời gian này, Susan đọc rất nhiều sách để tránh khỏi bị ô nhiễm bởi những lời tâng bốc vô duyên, vô nghĩa trong lớp học mà bà chứng kiến.  Lúc 7 tuổi, Susan đã đọc hết bộ sách 6 cuốn Les Miserable (Những kẻ khốn cùng) và đã trở thành một người theo chủ nghĩa xã hội.  Đến tuổi 14, Susan dẫn một bạn học mình đến uống trà, đàm đạo với Nhà văn trứ danh Thomas Mann, lúc đó đang sống lưu vong tại Los Angeles.   

Ở Los Angeles, Susan Sontag theo học tại trường trung học Hollywood, và đến tuổi 15, hiệu trưởng trường cho cô học trò Susan biết là kiến thức của cô đã bỏ thầy cô mình quá xa, và đề nghị đưa Susan vào thẳng trường Đại học California tại Berkeley (UC Berkeley).  Học tại UC Berkely được một năm, Susan chuyển qua trường Đại học Chicago.  Tại đây, Susan làm quen với một giảng sư xã hội học là Tiến sĩ Philip Rieff, người mà bà tuyên bố là “người đầu tiên tôi có thể trò chuyện được.”  Chỉ sau 10 ngày tán tỉnh và yêu thương, Susan Sontag kết hôn với Philip Rieff, lúc này Susan Sontag mới 17 tuổi và Rieff thì 28 tuổi.  Philip Rieff không chỉ là người chồng, mà còn là một nguồn tri thức và người bạn trí thức của Sontag.  Hai người sau này chuyển lên Boston, nơi Susan Sontag theo học thạc sĩ về Văn chương Anh và Triết học tại Đại học Harvard, trong khi đó, Rieff viết sách về Freud.  Hai người có nhau một đứa con trai tên là David.  

Sau đại học Harvard, Suan Sontag sang làm nghiên cứu ở Đại học Oxford (Anh).  Tại Oxford, bà chịu ảnh hưởng sâu đậm lí thuyết của Iris Murdoch và A. J. Ayer, nhưng cũng đồng thời thấy cuộc sống sinh viên choán hết thì giờ của bà.  Đến năm 1958, khi bà quay về Mĩ thì hai người li dị.  Sau khi li dị, năm 1959, với $70 trong túi và một cái vali, bà chuyển về sống ở New York với người con trai David.  Luật sư của Susan Sontag cho biết bà là người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử California không chịu nhận tiền cấp dưỡng từ chồng.  Ở New York, Susan Sontag dạy học tại Đại học Columbia trong khi viết quyển The Benefactor và bắt tay vào viết những bài tiểu luận đầu tiên đưa tên tuổi lên trường quốc tế.  

            Mấy năm sau đó, Susan Sontag cho xuất bản tuyển tập tiểu luận mang tên Styles of Radical Will (1969), On Photography (1977), Illness as Metaphor (1978), Under the Sign of Saturn (1980), và Aids and Its Metaphors (1989).  Bà còn viết lời cho bốn cuốn phim, và xuất hiện trong phim  Zelig do đạo diễn Woody Allen dàn dựng. 

            Những bài tiểu luận hay nhất của Susan Sontag thường chuyên chở những tư tưởng dày đặc được biểu hiện một cách rất tự nhiên, như vô tình, như là những câu văn không có chủ định.  Nhưng tất cả những bài tiểu luận và tiểu thuyết của bà khe khắt đòi hỏi người đọc một sự tiếp nhận nghiêm chỉnh, như là sự tiếp nhận một bài thơ cô đọng.  Có thể nói Susan Sontag là người gọt đẽo chữ nghĩa cho đến khi chúng trở nên tao nhã.  Bà cho biết phải bỏ ra từ 6 đến 9 tháng chỉ để hoàn tất một bài tiểu luận vài ngàn chữ.  Bà tâm sự: “Tôi có hàng ngàn trang giấy nháp cho một bài tiểu luận 30 trang.  Cứ mỗi trang, tôi có khi phải viết đi viết lại cả 30, 40 lần.”   

            Từ cuối thập niên 1960s đến giữa thập niên 1970s, Susan Sontag sống ở Paris.  Năm 1976, bà bị ung thư vú và phải trở về Mĩ điều trị.  Bỏ ngoài tai lời khuyên của bác sĩ, bà quyết định theo điều trị bằng hóa học trị liệu suốt 30 tháng trời.  Bà tâm sự: “Tôi buồn và sợ lắm.  Nói cho cùng, tôi yêu đời, yêu cuộc sống, và rất sợ bỏ lại đứa con trai tôi.”  

            Dù rất nổi tiếng khắp thế giới, Susan Sontag chưa bao giờ trở nên giàu có từ sự nghiệp viết lách của mình.  Tuy nhiên, bà rất thành công trong việc thu hút tài trợ và học bổng từ các cơ quan nghiên cứu thuộc chính phủ cũng như tư nhân.  Trong lúc ốm đau và hoạn nạn, bạn bè bà giúp đỡ tận tình.  Chi phí điều trị ung thư đều do Robert Silvers, chủ bút tờ New York Review of Books, vận động xin được từ ân nhân và những người ngưỡng mộ bà.  Mãi đến khi bà xuất bản cuốn tiểu thuyết The Vulcano Lover thì cuộc sống mới đỡ chật vật hơn trước, và chỉ đến khi bà nhận giải thưởng MacArthur bà mới có tiền để mua một căn hộ ở New York.   

            Susan Sontag còn là một nhà hoạt động xã hội chính trị có tiếng.  Trong lúc cuộc chiến Việt – Mĩ ở Việt Nam lên cao, bà viếng thăm Hà Nội.  Sau này bà mô tả dân da trắng như là “ung thư của lịch sử nhân loại” (“cancer of human history”).  Năm 1993, bà đạo diễn cuốn phim Waiting for Godot ở Sarajevo khi thành phố này còn trong vòng bao vây của quân đội Mĩ và NATO. 

            Susan Sontag, trong vai trò Chủ tịch Văn bút Quốc tế năm 1987, còn là một người phê phán Liên Xô gay gắt về chính sách khắt khe của Liên Xô đối với giới văn nghệ sĩ.  Vài ngày sau khi sự kiện 9/11 xảy ra, bà phê phán nặng nề chính sách đối ngoại của chính phủ Mĩ, và trong lúc đó, bà dám viết rằng hành động của những kẻ đâm máy bay vào hai tòa nhà ở New York và Lầu năm góc là một tấn công vào một siêu cường tự xưng, và là một hệ quả của chính sách và hành động của Mĩ.  

            Susan Sontag là thành viên của Viện hàn lâm Nghệ thuật và Khoa học Hoa Kì (American Academy of Arts and Sciences) và là một giữ chức vụ trong L’Ordre des Arts et des Lettres (Pháp).  Dù là người nổi tiếng với cá tính kiêu kì và ngạo mạn, Sontag không bao giờ hòa đồng và tìm mọi cách tránh né hòa nhập với giới celebrity hay giới có danh vọng.   

Thái độ trí thức sách vở của bà cũng sản sinh ra khá nhiều kẻ thù, và một trong những kẻ thù nổi tiếng là Camille Paglia (bà này cũng nổi tiếng là người ngưỡng mộ ca sĩ nhạc pop Madonna).  Vì bị khinh rẻ tại một bàn tiệc, Paglia nổi giận và tuyên bố sẽ dành sự nghiệp khoa bảng của mình để theo đuổi “con chó cái” Susan Sontag đến cùng!  Phản ứng trước câu tuyên bố không mấy khoa bảng này, Susan Sontag lạnh lùng nói “Chúng ta thường nghĩ Norman Mailer là xấu, nhưng hành động của bà ấy [chỉ Paglia] làm cho Norman Mailer hiền lành như Jane Austen”.  

Năm 2000, bà cho xuất bản cuốn tiểu thuyết In America nói về cuộc đời của Helena Modjeska, người gốc Ba Lan và là một diễn viên điện ảnh ở Mĩ vào cuối thế kỉ 19.  Dù bị phê bình là đã sử dụng nguồn tài liệu mà không xin phép trước, nhưng cuốn tiểu thuyết chiếm giải National Book Award.   

Từ khi li dị với Philip Rieff, Susan Sontag không bao giờ tái giá, và mối thân tình của bà với nhiều phụ nữ khác là nguồn nghi kị trong giới kí giả.  Năm 1999, bà viết tiểu luận Women, một tự truyện về Annie Leibovitz, một người bạn lâu năm và nghệ sĩ nhiếp ảnh.  Bà viết “Tôi không muốn nói về cuộc sống tình dục hơn là cuộc sống tinh thần của tôi.  Điều đó quá phức tạp và luôn luôn kết cục bằng một tiếng vang sáo rỗng.” 

            Susan Sontag qua đời là một sự mất mát của thế giới trí thức Mĩ.  Và, thế giới cấp tiến đã mất đi một người bạn quí luôn tranh đấu cho công bằng xã hội.