Giá trị nhân bản trong lúc hoạn nạn 

Hà Giang

Con số thuyền đánh cá bị đắm chìm, số nạn nhân bị chết ở Sumatra, Sri Lanka, và Tamil Nadu trên biển trong khi cơn động biển và sóng thần (Tsunami) ập đến hôm 26/12/04 có lẽ không bao giờ biết được chính xác.  Ở những địa phương đó, có ai làm kiểm tra dân số thường xuyên hay đăng kí hộ khẩu chặt chẽ bao giờ!  Ai mà không thấy lòng đau nhói khi nhìn thấy những thân nhân tìm kiếm trong từng ngôi chùa, ghé qua từng nhà thờ và nhà táng tạm thời, xé một mảnh vải, lật mặt nạn nhân để xem có phải là người thân hay không.  Ai mà không thấy tim thắt lại khi thấy những xác người vô danh được tập trung chôn cất một cách vội vã trong những ngôi mộ không tên.   

Trong các thiên tai giáng xuống thế giới, nạn nhân luôn là những người khốn khổ nhất sống trong những nơi nghèo nàn nhất.  Nhưng lần này thì khác.  Cơn động biển (Tsunami) bất thình lình tấn công vào những nơi nghỉ mát sang trọng (gọi là “resorts”) nơi mà khách cư trú thường là người Tây phương.  Đối với giới truyền thông phương Tây, sinh mạng của người Tây phương da trắng có giá trị hơn sinh mạng người bản xứ, những người không có lý lịch, hay có thì tên họ cũng rất khó đọc.  Lưỡi của giới truyền thông Tây phương chẳng những khó đọc tên họ nạn nhân người Á châu mà còn cảm thấy khó thể hiện những ngôn từ thương cảm.  Khi giới truyền thông Tây phương phân biệt người “địa phương” và “Westerners” (người Tây phương), chữ địa phương trở thành một loại sáo ngữ, một loại uyển ngữ cho những người được gọi là “thổ dân”.  Đó cũng là một cách thể hiện và củng cố cho chủ nghĩa đế quốc vậy.  

Có lẽ tôi quá nhạy cảm.  Thì cứ cho là như thế.  Sự nhạy cảm này thực ra được đánh thức qua những tai họa lớn do con người gây nên (và do đó có thể ngăn ngừa được).  Những đổ nát ở Galle và Banda Aceh làm tôi nhớ đến hình ảnh điêu tàn ở Falluja, Monsul, và Gaza.  Dường như những thế lực đế quốc có thể tiên đoán được mức độ và khả năng tàn phá của thiên nhiên.  Hôm nọ, nhân xem một phóng sự trên đài SBS, tôi cứ bị ám ảnh mãi lời nói của người ký giả về cái gọi là “sốc và kinh khiếp của thiên nhiên”.  Nhưng trong khi con số tử vong do  Tsunami gây nên lên đến hàng trăm ngàn, ở Iraq, người ta không có chủ trương đếm xác người.  

Một trong những hình ảnh sâu sắc và chua xót nhất trong vài ngày qua là người Tây phương thú nhận rằng dù họ đã được giúp đỡ tận tình bởi những cư dân địa phương đã mất tất cả, nhưng họ vẫn tự nhìn mình là những người khách.  Nhưng khi những người địa phương khốn khổ này có mặt ở các nước Tây phương, họ sẽ được xem là những kẻ di dân bất hợp pháp, những kẻ mà chính quyền Tây phương không ngần ngại hô hào tống cổ họ về nước.  Toàn cầu hóa cho phép những kẻ giàu có cái giấy thông hành để vượt qua những biên giới như những lần đi chợ uống cà phê, những biên giới làm hàng rào ngăn chận kẻ nghèo phải sống trong môi trường khổ cực.  Có bao giờ người ta nói các nước nghèo bị du khách tràn ngập đâu, cho dù đồng tiền mạnh mẽ của họ có thể mua lấy những sản phẩm tốt nhất, và phương tiện hiện đại nhất mà người địa phương chẳng bao giờ dám nghĩ đến.  

Không nên phân biệt trên dưới hay giàu nghèo trong cái chết.  Đó là lý tưởng.  Nhưng ngay trong lúc người dân Nam Dương, Sri Lanka, Thái Lan âm thầm đau khổ lang thang qua những xác người, khán giả tại các nước Tây phương như Úc được cảnh báo rằng những cảnh tượng họ sắp trình chiếu có thể gây distress – đau buồn cho khán giả.  Người giàu thì không thiếu người an ủi.  Nhưng kẻ nghèo thì chẳng có ai an ủi.  Biên niên sử của kẻ nghèo hèn lúc nào cũng rất ngắn và đơn giản; chẳng ai tốn công đi tìm hiểu tại sao và cách nào họ có xoay xở để tìm sự sống trong những vùng ven biển mong manh như thế.  Những tai họa hàng ngày để lại nỗi thương tiếc và mất mát tại những nơi này cũng chỉ là một dịp giới truyền thông Tây phương tìm cách khai thác để kiếm thêm thu nhập.   

Chính phủ Tây phương, những người có thể dốc túi phung phí trong nghệ thuật chiến tranh, cung ứng vài chục triệu đô-la làm như là một sự bố thí hào phóng.  Nhưng may mắn thay, người dân có vẻ có tình thương bao la hơn những chính khách.  Số tiến quyên góp từ các làn sóng cứu trợ tự phát trong quần chúng đã vượt xa số tiền mà chính phủ chính thức hứa hẹn.  Có người còn bất chấp hiểm nguy đến thẳng những nơi có thiên tai để góp phần xoa dịu nỗi đau của người gặp nạn.  

Nhưng sự bất bình đẳng vẫn tồn tại.  Những hứa hẹn được long trọng tuyên bố trong các hội nghị vào lúc thiên tai ập đến vẫn chưa được thành hiện thực, và nạn nhân vẫn còn trông chờ.  Điều này cũng không đáng ngạc nhiên.  Trong quá khứ, số tiền viện trợ cho nạn nhân bão Orissa, hay bão Mitch ở Nam Mỹ, hay lũ lụt ở Bangladesh, hay ngay cả tái kiến thiết ở Afghanistan và Iraq chỉ bằng một phần nhỏ so với con số hứa hẹn.  

Những thiên tai như cơn động biển Tsunami nhắc nhở chúng ta rằng số phận và sự hiện hữu của con người vẫn còn rất mong manh.  Những thiên tai như thế còn buộc chúng ta phải suy nghĩ lại về ý nghĩa của sự an toàn.  Có người cho rằng cuộc sống là một ân huệ của thiên nhiên (chứ không phải của đấng Thượng đế nào cả).  Cuộc sống lúc nào cũng có phần bất an.  Song, chúng ta thừa hưởng sự bất công trong hệ thống kinh tế và xã hội, và sự bất công càng làm cho sự bất an của kẻ nghèo trở nên trầm trọng hơn.  Trong khi đó, thế giới phương Tây, nhân danh an ninh, sẵn sàng biến những thành phố và thị trấn xa xôi thành bình địa!   

Khẳng định lại những giá trị nhân bản và giúp đỡ nhau trong lúc hoạn nạn là một điều quí, nhưng phát huy và gìn giữ những giá trị này trong lúc bình thường còn là một hình thức an ủi đáng quí và có ý nghĩa lâu dài hơn.