|
HỒ CHÍ MINH-NHÀ NGOẠI GIAO, 1945-1946
Vũ Ngự Chiêu
Sự việc Hồ Chí Minh [HCM] tuyên bố độc lập và thành
lập chế độ Việt Nam Dân Chủ Cộng Ḥa [VNDCCH] ngày 2/9/1945 không bảo đảm rằng
nền độc lập của Việt Nam và chế độ này được quốc tế công nhận. Người Pháp, dù
tiến bộ hay bảo thủ, đều nhấn mạnh phải đưa ‘con thuyền lạc bến’ Đông Dương trở
lại với đế quốc Pháp, bằng vũ lực nếu cần. Những cường quốc khác, v́ những lư do
khác nhau, đều yểm trợ sự tái xâm lăng Đông Dương của Pháp.
Chính sách ngoại giao của HCM trong giai đoạn từ
tháng 8/1945 tới tháng 12/1946 bởi thế tập trung vào chính sự sinh tồn của chế
độ. Để đạt mục đích này, HCM t́m cách quốc tế hóa chính nghĩa quốc gia của Việt
Nam, kêu gọi quốc tế yểm trợ nền độc lập của Việt Nam và chống lại cuộc tái xâm
lăng của Pháp.
Nỗ lực của HCM gồm kháng thư hay công hàm đến các
cường quốc, phản đối sự xâm lăng của Pháp và gợi nhớ lại những nguyên tắc ‘cao
cả’ của Hiến chương Đại Tây Dương, bản tuyên bố của Liên Hiệp Quốc và Hiến
chương San Francisco. HCM đặc biệt quan tâm đến sự yểm trợ của Liên bang Mỹ,
thậm chí yêu cầu được hưởng giống như t́nh trạng của Phi-lip-pin [Philippines]
trong vùng ảnh hưởng của Mỹ.
Tất cả những thỉnh nguyện của HCM đều không có hồi
âm. HCM phải đương đầu với cả Trung Hoa và Liên minh Pháp-Bri-tên [sau đó, chỉ
với Pháp] để sinh tồn. Với Trung Hoa, HCM mua chuộc đút lót các quan tướng để họ
cho HCM được tự trị. Với người Pháp, vấn đề phức tạp hơn. Ngay sau cuộc cách
mạng tháng 8/1945, HCM cương quyết chống việc Pháp trở lại và nhấn mạnh trên nền
độc lập toàn vẹn của Việt Nam. Sau đó, HCM phải giảm dần đ̣i hỏi, chấp nhận thực
tế, đồng ư được hưởng t́nh trạng một nước Việt Nam ‘tự do’ trong Liên Bang Đông
Dương và Liên Hiệp Pháp. Mặc dù Pháp chỉ thương thuyết với HCM để kéo dài thời
gian, hầu có thể tăng gia lực lượng và thiết lập sự thống trị quân sự trên toàn
cơi Đông Dương, HCM được gần một năm để thủ diễn vai tṛ nhà ngoại giao ngay tại
Việt Nam cũng như tại Pháp. HCM không đạt được những ǵ ḿnh mong muốn, nhưng
qua tiến tŕnh thương thuyết, đă phần nào đạt được mục tiêu quốc tế hóa chính
nghĩa của người Việt và đồng hóa mục tiêu của phe HCM với tinh thần yêu nước của
người Việt.
I. ĐI T̀M ‘CHÍNH THỐNG’:
Sau khi sống hơn phần tư thế kỷ ở quốc ngoại và làm
việc cho các cơ quan t́nh báo quốc tế -trước hết cho Cục Quốc Tế Cộng Sản
[Comintern] của Liên Xô tại Trung Hoa và Xiêm, và các cơ quan t́nh báo Mỹ tại
Việt Nam- HCM hiểu rơ sự tàn nhẫn của nền chính trị quốc tế. Kể từ những ngày
tháng đen tối ở Paris, khi kiếm t́m tài liệu để hoàn tất bản thảo Les Opprimés
[Những kẻ bị áp bức], HCM đă hiểu rằng nếu Việt Nam muốn giành được độc lập,
phải phá vỡ lớp băng giá của sự thờ ơ [nếu không phải đồng lơa] của thế giới đối
với các xứ thuộc địa. HCM [lúc ấy c̣n mang bí danh Nguyễn Ái Quốc] đă có lần hy
vọng được các nhà xuất bản và tác giả mà HCM đă trích dẫn nhưng không xin phép
sẽ truy tố HCM ra ṭa để được chú ư.[1] Nhưng chuyện đó không xảy ra.
Bị các cường quốc không thèm đếm xỉa, HCM chỉ t́m
thấy nguồn tiếp trợ từ Liên Xô. Nhưng chua chát cho HCM là ‘tinh thần quốc tế vô
sản’ cũng đầy những mặn, ngọt, chua cay. Từ năm 1930, sau khi thành lập Đảng
Cộng Sản Việt Nam [CSVN] ngày 6/1/1930, HCM bị bỏ quên bên lề phong trào Quốc tế
Cộng Sản, không những bị chỉ trích là ‘nặng tinh thần quốc gia’, ‘thời cơ’, mà
c̣n bị t́nh nghi là có liên hệ với t́nh báo tư bản. Suốt bốn năm dài ở
Mat-scơ-va từ tháng 10/1934 tới tháng 9/1938, HCM chẳng được giao một công tác
quan trọng nào, trong khi nhóm QTCS trẻ trung từ Nga về như Livitnov Lê Huy Doăn
[Hồng Phong], Cinitchkin Hà Huy Tập, Kan Nguyễn Ngọc Vi [Phùng Chí Kiên], Bourov
Dương Bạch Mai, Pallat Nguyễn Văn Phong [Minh], v.. v... thống trị Đảng Cộng Sản
Đông Dương tại nội địa. Ngay đến người vợ cách mạng của HCM là ‘Fan Lan’, tức
‘Nguyễn Thị Minh Khai’ [1910-1941] cũng trở thành vợ Livitnov Doăn trong hai năm
1937-1938.
Măi tới cuối tháng 9/1938, HCM mới được phép trở lại
Trung Hoa để chỉnh đốn lại Ban chấp ủy Trung ương Đảng CSĐD, đưa tổ chức này vào
chính sách ‘mặt trận thống nhất’ do CSQT tái phát động từ mùa Thu năm 1935.
Nhưng tới Diên An từ tháng 11/1938, HCM vẫn không móc nối được với Ban Chấp ủy
trung ương của Đảng CSĐD, trước khi các lănh tụ cao cấp bị mật thám Pháp bắt giữ
trong hai ngày 17-18 tháng 1/1940 -phần nào do sự tố cáo gián tiếp của một liên
lạc viên người Hoa gốc Việt của HCM. Măi tới tháng 2/1940, HCM mới tái xuất hiện
ở Côn Minh, thủ phủ Vân Nam, tiếp xúc với ban lănh đạo ở ngoài của Đảng CSĐD tại
đây, và trực tiếp chỉ huy nhóm Kan Vi, Hoàng Văn Hoan, Vũ Anh.
Sau ngày Pháp thất trận ở Âu Châu [23/6/1940], HCM
quyết định t́m đường về nước. Để che mắt chính phủ Tưởng Giới Thạch, HCM quyết
định xâm nhập và khuynh đảo tổ chức Việt Minh của Hồ Học Lăm, biến tổ chức không
Cộng Sản này thành cánh tay ngoại vi của Đảng CSĐD. Rồi, tháng 5/1941, HCM triệu
tập Hội nghị thứ 8, khóa I, của Đảng CSĐD tại Pác Bó, tái lập Ban chấp ủy trung
ương, với Đặng Xuân Khu [sau này trở thành Trường Chinh[TC]] làm Tổng Bí Thư.
Trong Thế chiến thứ II [1939-1945], cuộc liên kết Tư
Bản-Cộng Sản của Đồng Minh chống lại phe Trục mang lại cho HCM cơ hội để quốc tế
hóa chính nghĩa của Việt Nam. Dự đoán được vai tṛ thắng vượt của Liên bang Mỹ
trong thời hậu chiến, HCM không ngừng mua chuộc cảm t́nh của người Mỹ. Quyết
định giải tán Cục QTCS của Stalin vào tháng 3/1943 cho phép HCM theo đuổi một
chính sách mềm dẻo: HCM được tự do làm việc cho cả cơ quan t́nh báo Trung Hoa và
Liên bang Mỹ. Đổi lại, HCM được phóng thích khỏi nhà tù Trung Hoa ở Liễu Châu,
tự do hoạt động trên lănh thổ Trung Hoa, có những vật liệu cần thiết và triển
vọng được Mỹ yểm trợ trong tương lai. HCM có những thủ thuật đặc biệt để mua
chuộc cảm t́nh của các quan tướng Mỹ tại địa phương.
A. ĐƯỜNG DÂY T̀NH BÁO MỸ:
Từ cuối năm 1944, đầu năm 1945, HCM đă mở được đường
dây liên lạc với Sở T́nh Báo Chiến Lược [OSS] Mỹ. Trong mùa Hè 1945, đă có lúc
hai toán t́nh báo Mỹ có mặt tại mật khu ‘Tân Trào’, thuộc địa phận Kim Lộng,
Tuyên Quang. Toán Con Nai [Deer Team] của Thiếu tá Allison K. Thomas đă giúp
huấn luyện khoảng 100 binh sĩ Việt Minh và cứu thoát HCM trong cơn đau thập tử
nhất sinh tại Kim Lộng. Cũng chính Thomas và các nhân viên thuộc toán Air Ground
Aid Service [AGAS] của Không lực Lục Quân Mỹ nhiều lần khẳng định với cấp chỉ
huy rằng tổ chức Việt Minh của HCM ‘không phải là Cộng Sản, hay Cộng Sản kiểm
soát, hay Cộng Sản lănh đạo’[2]. Thomas và đại diện OSS tại Côn Minh cũng chuyển
cho Jean Sainteny, trưởng đoàn t́nh báo M-5 Pháp tại Hoa Nam, một lá thư của
Việt Minh, đề nghị hợp tác[3]. Sainteny [tên thực Roger] tới Côn Minh ngày
30/7/1945; nhưng gặp Nguyễn Tường Tam[NTT] mà không phải HCM[4]. Nhân viên OSS
đă trên thực tế hành xử như Ban Ngoại Giao đầu tiên của HCM.
HCM rất rộng răi trong việc ca ngợi sự vĩ đại và
truyền thống dân chủ, chống thực dân của nước Mỹ. Từ tháng 7/1945, HCM đă bàn
thảo với các sĩ quan t́nh báo Mỹ tại Bộ Chỉ huy Việt Minh tại Kim Lộng [Tân
Trào] về bản Tuyên ngôn độc lập của Mỹ, chứng tỏ ḿnh rất quen thuộc với văn
kiện này. Vài tháng sau, HCM đă khởi đầu bản Tuyên ngôn độc lập của ḿnh bằng
câu mở đầu của Tuyên ngôn độc lập Mỹ. Sau đó, HCM thường nhắc đến nước Mỹ như
‘vô địch về dân chủ’ [‘champion of democracy’] hay ‘cứu tinh của mọi quốc gia’
[‘saviour of the nations’][5]
Bản Hiến Chương Đại Tây Dương [14/8/1941] do Tổng
thống Franklin D. Roosevelt đề xướng, bản Tuyên ngôn Liên Hiệp Quốc, và Hiến
chương Liên Hiệp Quốc kư kết tại San Francisco [1945], và ngay cả bài diễn văn
của Tổng thống Harry S. Truman [1945-1953] vào Ngày Hải quân, 27/10/1945, cũng
được ca ngợi nồng nhiệt chẳng kém ǵ chủ thuyết của Lê-nin hơn hai thập niên
trước.[6]
Trong thư gửi Ngoại trưởng Mỹ ngày 22/10/1945, HCM
viết: Những nguyên tắc cao thượng về công pháp quốc tế và sự b́nh đẳng trong
Hiến chương Đại Tây Dương đă được người Việt hưởng ứng và đóng góp vào việc biến
tổ chức kháng chiến Việt Minh trong chiến khu thành một phong trào chống Nhật
trên toàn quốc, một phong trào phản ảnh mạnh mẽ khát vọng dân chủ của dân chúng.
Hiến chương Đại Tây Dương được coi như nền tảng của nước Việt Nam trong tương
lai. Một kế hoạch xây dựng quốc gia được soạn thảo theo đúng tinh thần Hiến
chương Liên Hiệp Quốc tại San Francisco và đă được thực hiện trong những năm vừa
qua. . .[7]
Bài diễn văn ngày 27/10/1945 của Truman về chính sách
ngoại giao hậu chiến của Mỹ -trong đó Truman không hề nhắc đến Đông Dương và đă
khéo léo dùng cách diễn tả mơ hồ, chung chung hầu ai nấy đều có thể tự do diễn
giải -được HCM tán thưởng ngay là chứa đựng ‘những lư tưởng cao cả của sự độ
lượng và nhân bản’.[8] Sau đó, HCM tuyên bố chế độ của HCM ‘dựa trên, và lấy
sức mạnh từ các điều thứ hai, thứ tư và thứ sáu trong bài diễn văn 12 điểm của
Truman’.[9]
Về phương diện vật chất, HCM chăm sóc các cán bộ OSS
rất chu đáo. Trung úy Phelan [‘John’] nhận xét: [HCM] là một người thật dễ
thương. Nếu tôi phải chọn ra một điểm để nói về ông già nhỏ bé ngồi trên ngọn
đồi trong rừng rậm đó th́ đó là sự mềm mỏng của ông ta. [He was an awfully sweet
guy. If I had to pick out one quality about that little old man sitting on his
hill in the jungle, it was his gentleness][10] Frank Tan, một người Mỹ gốc Hoa
lo việc truyền tin của toán GBT/AGAS tại Bộ chỉ huy của HCM từ tháng 4 tới tháng
6/1945, cũng đầy thiện cảm với HCM. Theo lời Frank, sau khi được biết Frank mới
bị một cô gái Mỹ bỏ rơi, HCM khuyến khích Frank ‘theo đuổi một cô nữ du kích
[Việt] nào đó’. HCM cũng tiết lộ với Frank rằng ‘trước kia HCM rất yêu thương
một cô gái nhưng sau khi đăng kư đi Tàu đành phải quên cô ta’[11] Sau khi Frank
đă rời chiến khu, HCM c̣n gửi tặng mấy cái ṿng đeo tay bằng bạc để biếu các
nhân viên tham mưu GBT tại Trung Hoa[12]
Sau khi đă nắm chính quyền vào tháng 8/1945, HCM tiếp
tục mua chuộc những người bạn Mỹ của rừng xanh. Thiếu tá Thomas và toán Con Nai
được ăn uống sang trọng và chăm sóc kỹ lưỡng khi ở Thái Nguyên, giữa lúc những
cuồng sóng bạo lực cách mạng loáng rộng khắp đất nước. Khi tới Hà Nội, họ cũng
vẫn được tiếp đăi như thượng khách cho tới lúc lên đường hồi hương[13]
Hai nhân vật Mỹ được người Pháp coi như bạn thân của
HCM là Thiếu tá Archimedes L. A. Patti, trưởng Đoàn OSS tại Hà Nội, và Thiếu
tướng Philip E. Gallagher, Trưởng toán liên lạc bên cạnh Bộ Tư lệnh Trung Hoa ở
Bắc Việt. Để mua chuộc cảm t́nh của OSS Mỹ, và cũng để quảng cáo cho sự ‘đồng
minh’ với Mỹ, bốn ngày sau khi Patti tới Hà Nội, sáng Chủ Nhật 26/8/1945, Vơ
Nguyên Giáp [VNG] dẫn một phái đoàn 4 người tới thăm Patti ngay tại chỗ tạm trú.
Sau khi chuyển lời chúc mừng cá nhân của HCM, VNG trang trọng mời Patti và thuộc
hạ đến tham dự một buổi diễn binh đặc biệt để đón tiếp một số ‘ủy viên trong
chính phủ và phái bộ điều tra Mỹ [của Patti] mới về Hà Nội.’[14] Ngay chiều đó,
HCM tiếp Patti tại Phủ Chủ tịch.[15] Từ ngày này, Patti thay Thomas trở thành
một cố vấn không chính thức của HCM. Không những chỉ chuyển các thông điệp của
HCM về Oat-shinh-tân, qua Ṭa Đại sứ Mỹ ở Trùng Khánh, hoặc Ṭa Lănh sự Côn Minh
[Vân Nam], Patti c̣n dàn xếp cho Pháp và Việt Minh thương thảo, hay can thiệp
với quan Tướng Trung Hoa khi cần. Vai tṛ của Patti làm lu mờ hẳn Trung tá A.
Peter Dewey, trưởng toán Embarkment [thu hồi tù binh] của OSS tại Sài G̣n, dù
Dewey cũng thường xuyên liên lạc với các cán bộ Việt Minh địa phương, trước khi
bị giết ngày 26/9/1945.[16] Philippe Devillers cho rằng HCM đă biếu Patti một
số vàng lớn trích ra từ Tuần Lễ Vàng [18-25/9/1945]. [17]
Tuy nhiên, HCM và rất nhiều người không biết rằng các
nhân viên OSS Mỹ được lệnh phải hoàn toàn đứng ngoài cuộc tranh chấp quyền lực
tại Đông Dương. Ngày 16/9/1945, toán Thomas rời Hà Nội. Các đoàn OSS cũng lục
tục rời Việt Nam sau ngày Truman kư nghị định giải tán tổ chức này. Cái chết của
Dewey, trưởng toán Embarkment, có nhiệm vụ điều tra các tội phạm chiến tranh tại
phía Nam vĩ tuyến 16, khiến giao t́nh giữa HCM và OSS phần nào bị suy giảm. Toán
Embarkment tới Sài G̣n ngày 2/9/1945.[18] Ngày Chủ Nhật, 30/9/1945, hầu hết nhân
viên OSS đều đă hồi hương. Ngày 11/10, Bộ trưởng Lục quân Mỹ George C. Marshall
cũng thông báo cho Pháp biết sẽ tập trung tất cả người Mỹ ở Hà Nội, chờ di tản.
Phần Gallagher, cố vấn của Lư Hán, được HCM chiếu cố
đặc biệt. Ngay sau khi Gallagher vừa đến Hà Nội, HCM đă đích thân tới chào mừng.
Trong một lá thư gửi Tướng Robert B. McClure, Phó Tư lệnh Lực lượng Mỹ tại Trung
Hoa, Gallagher thuật lại về buổi hội kiến này như sau:
[HCM] đến thăm tôi và nồng nhiệt chào mừng phái đoàn,
tặng tôi một lá cờ có tên tôi trên đó và vài nhận xét về ‘nước Mỹ vĩ đại’, v..
v... HCM nh́n về nước Mỹ như người cứu nạn của các quốc gia, và mọi hành động
của ông ta đều dựa trên lời tuyên bố của bản Hiến chương Đại Tây Dương, rằng các
cường quốc sẽ bảo đảm nền độc lập cho các nước nhỏ. Dĩ nhiên, chúng ta biết rằng
Hiến chương trên chẳng có chữ kư của ai cả.[19] Sự khéo léo của HCM và thiện
cảm của Gallagher với nền độc lập của Việt Nam tạo nên một liên hệ khá chặt chẽ
giữa hai người. Trong buổi gặp mặt đầu tiên, Gallagher khuyên HCM ‘phải thu được
ḷng tin cậy của Lư Hán [tức Tư lệnh đạo quân Trung Hoa] và t́m cách liên hệ với
ông ta’.[20] Sau khi Patti rời Hà Nội vào cuối tháng 9/1945, Gallagher lại trở
thành cố vấn của HCM. Tư liệu văn khố cho thấy Gallagher đă chuyển các công điện
của HCM ra thế giới bên ngoài qua Ṭa Đại sứ Mỹ ở Trùng Khánh. Gallagher, theo
một nguồn tin, c̣n tham dự buổi họp thành lập Hội Hữu nghị Việt-Mỹ tại Hà Nội
vào tháng 10/1945, và trong dịp này c̣n hát một bài hát tiếng Việt.[21] Theo
tài liệu Việt Nam, vào tháng 10/1945, hội này gồm 500 người Việt, 20 người Mỹ
[22]. David G. Marr t́m thấy một bản Điều Lệ của Hội này tại Thư viện Quốc Gia
Pháp.
Tuy nhiên, liên hệ tốt giữa HCM và các quan chức Mỹ
tại chỗ không bảo đảm rằng chính phủ Truman yểm trợ HCM. Gallagher phản ảnh: Cá
nhân tôi muốn người Việt được độc lập, nhưng dĩ nhiên, chúng tôi chẳng có tiếng
nói nào về vấn đề này. Thật vậy, mặc dù sự hiện diện của người Mỹ có thể phóng
đại như là bằng chứng HCM liên hệ thân thiết với Liên bang Mỹ, điều tối đa mà
các quan chức Mỹ tại chỗ có thể giúp HCM là chuyển các điện tín tới
Oat-shinh-tân hay thủ đô một số nước, và giúp HCM sống c̣n dưới chế độ quân quản
của Trung Hoa.[23]
B. NỖ LỰC VẬN ĐỘNG MỸ THỪA NHẬN:
Từ tháng 4/1945, HCM đă bắt đầu vận động xin được
chính phủ Truman nh́n nhận. Tuy nhiên, Patti đă nhấn mạnh với HCM rằng liên hệ
giữa hai người chỉ thuần túy có việc t́nh báo. Qua tháng 8, khi vai tṛ HCM và
Việt Minh ngày một lên cao, HCM liên tục kêu gọi sự trợ giúp của Liên bang Mỹ.
Ngày 15/8, một đại diện ‘Đảng Quốc Gia’ của HCM tại Côn Minh tuyên bố như sau về
Ủy Ban Khởi Nghĩa Hà Nội: Ủy Ban Trung ương muốn người Mỹ biết rơ rằng dân Đông
Dương muốn được độc lập, và hy vọng rằng nước Mỹ, như một nhà vô địch về dân
chủ, sẽ giúp Đông Dương được độc lập. . . Tóm lại, dân Đông Dương muốn được
hưởng t́nh trạng như Phi-lip-pin trong một thời gian vô hạn định.[24]
Trong một buổi nói chuyện giữa HCM và George M.
Abbott ngày 11/9/1946 - tức ba ngày trước khi kư Tạm ước 14/9/1946 ở Paris - HCM
trực tiếp xin viện trợ quân sự và kinh tế. HCM cũng nhắc đến vịnh Cam Ranh ở
Trung Bộ.[25] Cho tới tháng 12/1946, HCM tiếp tục xin viện trợ Mỹ. Thứ trưởng
Ngoại giao Hoàng Minh Giám [HMG] c̣n xin thẳng với Trưởng Sở Đông Nam Á tại Bộ
Ngoại Giao Mỹ là Abbott L. Moffat, trong dịp Moffat đang viếng thăm các nước
Đông Nam Á, là nhờ Mỹ giúp phát triển căn cứ Cam Ranh và can thiệp để Pháp ngừng
chiếm đóng toàn nước Việt Nam.[26]
Trong giai đoạn từ tháng 9/1945 tới tháng 3/1946, HCM
c̣n mở nhiều cánh cửa cho việc phát triển liên hệ Việt-Mỹ. Ngoài việc thành lập
Hội Thân hữu Việt-Mỹ, HCM đề nghị gửi 50 sinh viên qua Mỹ để thiết lập liên hệ
văn hóa giữa hai nước -giống hệt thủ thuật HCM đă sử dụng hai thập niên trước,
với kết quả là loạt cán bộ Cộng Sản đầu tiên huấn luyện tại Mat-scơ-va.[27] Tuy
nhiên, chính phủ Mỹ quyết định giữ trung lập, không hề chính thức hồi đáp các
thỉnh nguyện thư của HCM. Oat-shinh-tân chỉ khuyến khích hai phe Pháp và Việt
Minh đạt một giải pháp chính trị qua thương thuyết. Ngày 29/9/1945, Gallagher
khuyên HCM nên gửi một phái đoàn qua Trùng Khánh, dù Tướng Marcel Alessandri,
đại diện Pháp ở phía Bắc vĩ tuyến 16, chỉ mời Việt Minh tham dự với tư cách một
đảng mà không phải một chính quyền.[28] Ngay tới tháng 12/1946, Moffat c̣n
khuyên HMG nên tránh chiến tranh, đạt một thỏa ước với Pháp.[29] Quyền Ngoại
trưởng Mỹ Dean Acheson c̣n đề nghị HCM nên tạm thời bỏ đ̣i hỏi trưng cầu dân ư ở
miền Nam để quyết định thể chế của Nam Kỳ.[30]
C. ĐƯỜNG DÂY LIÊN HIỆP QUỐC:
Trong giai đoạn từ tháng 8/1945 tới tháng 3/1946, HCM
cũng t́m chính thống cho chế độ qua các cơ quan Liên Hiệp Quốc. Một trong những
thỉnh nguyện thư đầu tiên của HCM liên quan đến vấn đề hội viên của Ủy Ban Tư
vấn Viễn Đông, nhóm họp ở Oat-shinh-tân ngày 30/10/1945. Ngày 17/10, tức gần hai
tuần trước ngày Ủy Ban Tư vấn nhóm họp, HCM gửi cho Truman một điện văn, chỉ
trích việc nhận Pháp làm hội viên. Theo HCM, ghế hội viên của Pháp thiếu căn bản
pháp lư cũng như thực tế. Việt Nam mới xứng đáng làm hội viên theo đúng tinh
thần Hiến chương Đại Tây Dương, cũng như do thiện chí và lập trường dân chủ.[31]
Ủy Ban Tư vấn Viễn Đông gồm 9 nước: Mỹ, Bri-tên, Pháp, Trung Hoa, Nu-zí-lân [New
Zealand], Hâu-lân [Holland], Phi-líp-pin, Os-trá-li-a [Australia] và In-đi-a
[India] Trong thư gửi Ngoại trưởng Byrnes ngày 22/10/1945, HCM cũng trở lại vấn
đề này. Sau khi bác bỏ lập luận của Bri-tên và Pháp về những ǵ diễn ra tại Đông
Dương, HCM yêu cầu cho một đại diện Việt Nam có mặt trong phiên họp khai mạc để
nói lên quan điểm của Việt Nam. HCM cũng đề nghị Liên Hiệp Quốc gửi một phái
đoàn qua Đông Dương nghiên cứu t́nh h́nh, và yêu cầu LHQ nh́n nhận nền độc lập
của Việt Nam.[32] Sau khi chẳng nhận được hồi âm về kiến nghị của ḿnh, HCM lại
gửi công điện cho Byrnes, khẳng quyết Pháp không có quyền đại diện cho dân Việt
Nam tại buổi Hội thảo về Viễn Đông ở Oat-shinh-tân, và kêu gọi quốc tế can thiệp
để chấm dứt việc giết chóc tại Nam Việt Nam.[33] Các viên chức Mỹ vẫn nghĩ rằng
không nên có hành động ǵ.[34] Ngoài việc kêu gọi Liên Hiệp Quốc yểm trợ và nh́n
nhận, HCM c̣n lợi dụng cả Cơ quan Cứu trợ LHQ [UNRRA] để được sự nh́n nhận trên
thực tế chế độ VNDCCH. HCM khẩn thiết kêu gọi cơ quan UNRRA lập tức yểm trợ để
ngăn chặn nạn đói tại miền Bắc.[35] Nhưng UNRRA thích làm việc với Pháp hơn HCM.
D. PHẢN ĐỐI CUỘC TÁI XÂM LĂNG CỦA PHÁP:
Trong tháng 10/1945, giữa lúc quân Bri-tên, dưới danh
nghĩa giải giới quân Nhật, hướng dẫn quân Pháp đi chiếm đóng hầu hết các tỉnh lỵ
quan trọng ở phía Nam vĩ tuyến 16, HCM gửi nhiều điện văn đến các cường quốc
-đặc biệt là Mỹ, Liên Xô và Trung Hoa- yêu cầu can thiệp.
Ngày 21/10/1945, John C. Vincent công bố chính sách
của Mỹ về Đông Dương và Indonesia. Bài diễn văn này khéo léo đến độ cả hai phe
Pháp và VM đều ca ngợi. Thực ra, chính phủ Mỹ, hoặc ít nữa một số viên chức
ngoại giao, t́nh báo và quân sự địa phương vẫn đặc biệt lưu tâm đến t́nh h́nh
Việt Nam. Đă có những nỗ lực khuyến khích hai bên sớm giải quyết dị biệt bằng
đường lối thương thuyết.
Ngày 30/1/1946, chẳng hạn, Thiếu tướng Gallagher,
từng ở Hà Nội từ tháng 8 tới tháng 12/1945, thuyết tŕnh về hiện trạng Đông
Dương tại Bộ Ngoại Giao. Tham dự có Tân Tổng Lănh sự Charles S. Reed, Woodruff
Wallner, Vụ Tây Âu; Moffat và Richard L. Sharp của Vụ Đông Nam Á. Theo
Gallagher, thái độ trung lập của Mỹ khiến cả Pháp lẫn Việt Minh đều thất vọng.
Sainteny cho Gallagher biết Pháp sẽ thành công trong việc thương thuyết. HCM sẽ
thủ diễn một vai tṛ quan trọng trong những diễn biến ở Việt Nam.[36]
Ngày 28/1/1946, Ngoại trưởng Byrnes chỉ thị cho Phó
vụ trưởng Đông Nam Á Kenneth P. Landon, lúc này đang ở Sài G̣n, ra Bắc và ở lại
đây bao lâu cũng được để báo cáo về hiện trạng và diễn tiến cuộc thương thuyết
Pháp-Việt Minh. Theo Byrnes, d'Argenlieu tiết lộ là thương thuyết đă diễn ra từ
cuối tháng 11/1945, và có thể sẽ đạt được thỏa ước vào cuối tháng 1/1946. Lại có
tin cho biết không hề có thương thuyết. Vẫn theo Byrnes, Linh mục/Cao ủy Georges
Thierry d'Argenlieu từng tiết lộ là có thể cho Việt Nam t́nh trạng của
Phi-li-pin [Philippines] trong ṿng 30 năm, sau đó trả độc lập. Công điện này
cũng thông báo là Lănh sự Reed sẽ tới Sài G̣n vào cuối tháng 2/1946.[37] Thực
tế, Reed tới Sài G̣n vào thượng tuần tháng 2/1946.
Vào tháng 1 và tháng 2/1946, sự kiên nhẫn của HCM bị
bào mỏng dần. Đối diện việc quân Pháp sẽ trở lại miền Bắc Việt Nam, HCM viết cho
Truman ngày 16/2/1946: Sự xâm lăng [của Pháp] đi ngược lại những nguyên tắc công
pháp quốc tế và những lời hứa của Đồng Minh trong Thế Chiến. . . . Sự xâm lăng
của Pháp với một dân tộc hiếu hoà là một đe dọa trực tiếp cho nền an ninh thế
giới. Nó hàm ư sự đồng lơa [complicity], hoặc ít nữa, là mưu đồ [connivance] của
những cường quốc dân chủ. Liên Hiệp Quốc phải giữ lời hứa của ḿnh. Liên Hiệp
Quốc phải can thiệp để ngưng ngay cuộc chiến bất công này, và để chứng minh rằng
họ muốn thực hiện trong thời b́nh những nguyên tắc mà v́ đó họ đă chiến đấu
trong thời chiến.[38]
Hai ngày sau, 18/2/1946, trong thỉnh nguyện thư gửi
bốn cường quốc Mỹ, Liên Xô, Bri-tên và Trung Hoa, HCM kêu gọi sự can thiệp tức
thời để trước hết, ngăn chặn cuộc chiến tại Việt Nam và dàn xếp một giải pháp
công bằng; và, thứ hai, đưa vấn đề Đông Dương ra trước Liên Hiệp Quốc. HCM kết
thúc bản thỉnh nguyện bằng tuyên bố dân tộc Việt ‘đă quyết tâm chiến đấu đến
giọt máu cuối cùng để chống lại sự tái thiết lập chế độ thực dân Pháp’.[39]
Các ‘đại cường dân chủ’ không can thiệp cấp thời, mà
có vẻ cũng chẳng coi trọng lời đe dọa của HCM. Ngược lại, v́ những lư do khác
nhau, tất cả đều coi Đông Dương là vấn đề nội bộ của Pháp.
Hơn nữa, dĩ văng Cộng Sản của HCM khiến các viên chức
Mỹ ngần ngại. Ngay đến cố vấn của HCM là Gallagher cũng khó thể quay mặt trước
thành tích Cộng Sản của HCM. Một trong những báo cáo đầu tiên của Gallagher ghi
nhận HCM là ‘một tay cách mạng lâu đời, một sản phẩm của Mat-scơ-va, một tên
Cộng Sản’.[40] Trước đó, ngày 22/8/1945, Giám đốc OSS cùng một ư kiến: ‘The Viet
Minh is 100% Communist Party, with a membership of approximately 20% of the
active political element’.[41] Quan trọng hơn, giới ngoại giao Mỹ biết rơ liên
hệ với Quốc tế CS của HCM. Việc HCM chính thức giải tán Đảng Cộng Sản Đông Dương
ngày 11/11/1945 -hành động có một không hai trước ngày sụp đổ của Đông Âu và
Liên Xô trong thập niên 1980- chưa đủ khiến các viên chức Mỹ xóa bỏ thành kiến
về HCM. Ngày 5/12/1946, chẳng hạn, trong khi cho lệnh Moffatt ra Hà Nội gặp HCM,
Quyền Ngoại trưởng Acheson nhấn mạnh: Nhớ kỹ rằng HCM là một cán bộ QTCS, và
chưa có bằng chứng nào về việc HCM đă cắt đứt liên hệ với Mat-scơ-va. . . và sự
yểm trợ của Đảng Cộng Sản Pháp mà HCM nhận được.[42] Trước đó gần hai tháng,
ngày 9/10/1946, Acheson từng yêu cầu Tổng lănh sự Reed ở Sài G̣n giải thích ư
nghĩa lá cờ đỏ sao vàng của Việt Minh -cờ của Liên đoàn chống Nhật của các sắc
dân Malay [Malayan Peoples Anti-Japanese Union, hay MPAJU] cũng màu đỏ, 3 sao
vàng [tượng trưng cho 3 sắc tộc ở Malaya][43]
Mặc dù không được đọc điện văn trên trước khi gặp HCM
tại Hà Nội, Moffat có vẻ chia xẻ quan điểm trên. Vào giữa tháng 12/1946, Moffat
báo cáo lên Bộ Ngoại Giao Mỹ: [HCM] nói tiếng Anh, nhưng tôi không hiểu rơ ư
nghĩa của những chữ HCM dùng. Tâm ư chính của HCM là nụ cười và vẻ thân mật
‘Đừng ngại ǵ cả!’ -trùng hợp với quan điểm của một thiểu số người Pháp có khả
năng [khác với dư luận của đám đông] rằng nhóm cầm đầu Việt Nam hiện nay đang ở
giai đoạn đầu là quốc gia, và sử dụng các thủ thuật cùng kỷ luật đảng để thực
hiện mục tiêu cuối cùng; t́nh trạng một chế độ quốc gia như thế là điều kiện cần
để thực hiện một chế độ Cộng Sản, mà hiện tại vấn đề thời gian chỉ là thứ
yếu.[44]
Không kém quan trọng, ít nữa cho tới trước khi áp
dụng chính sách bài Liên Xô tại Mỹ, là sự đồng thuận trong giới chức Mỹ rằng
người Việt thiếu khả năng tự quyết. Vào đầu năm 1946, khi nói chuyện với Sharp
thuộc Pḥng Đông Nam Á thuộc Bộ Ngoại giao, Gallagher bày tỏ quan điểm riêng
rằng mặc dù đ̣i hỏi độc lập lan tràn trong mọi giới, ‘người An-nam-mít chưa sẵn
sàng để tự cai trị và trong cuộc chen vai với những nước khác, họ sẽ thua’.[45]
Cách nào đi nữa, diễn đàn quốc tế hoàn toàn đóng cửa
với HCM. V́ sự sinh tồn của chính chế độ và đảng CSĐD, HCM phải đương đầu với
các thế lực trong nội địa Việt Nam. Mặc dù quân Pháp đă bắt đầu cuộc tái xâm
lăng miền Nam từ tháng 9/1945, và dân quân miền Nam đă phất cờ kháng chiến sau
ngày quân Bri-tên yểm trợ cho Pháp cướp chính quyền ở Sài G̣n ngày 22-23/9/1945,
đối tượng ngoại giao khẩn cấp và trực tiếp của HCM là Lư Hán và hơn 155,000 quân
Tưởng Giới Thạch tại phía Bắc vĩ tuyến 16.
II. HỒ CHÍ MINH VÀ QUÂN TRUNG HOA:
Không rơ vào dịp nào HCM được biết tin quân Tưởng
Giới Thạch sẽ chiếm đóng miền Bắc Đông Dương. Chỉ biết ngày 26/8/1945 -đúng ngày
HCM về tới Hà Nội, và hai ngày trước khi Thạch công bố chính sách chiếm đóng-
Patti cho VNG, và rồi HCM biết sự thực này. [46] Hôm sau, Sainteny cũng báo cho
VNG và Dương Đức Hiền biết tin trên, với sự hiện diện của Patti.[47] VNG không
nhắc đến chi tiết này. HCM và các thuộc hạ rất bối rối. Sự chiếm đóng của quân
Trung Hoa sẽ tạo nên những khó khăn muôn mặt. Trái ngược với dư luận và những
lời đồn đăi, quan tướng Trung Hoa biết rất rơ về HCM và mặt trận Việt Minh. Họ
đă từng cầm tù HCM hơn một năm v́ tội nhập cảnh bất hợp pháp, t́nh nghi Cộng
Sản, và v́ các cán bộ của HCM t́m cách phá hoại việc thành lập các đơn vị tiền
tiêu Việt kiều trong kế hoạch Hoa quân Nhập Việt. Năm 1943, quan tướng Trung Hoa
trả tự do cho HCM, có lẽ v́ áp lực Mỹ. Một số Tướng Trung Hoa tại địa phương,
đặc biệt là Trung tướng Tiêu Văn, vốn không ưa HCM. Thêm vào đó, quân Trung Hoa
sẽ mang về nội địa nhiều tổ chức Việt kiều ở Hoa Nam. Ngoài hai nhóm nhỏ liên hệ
với Đảng CSĐD bên cạnh Chỉ đạo thất Việt Cách tại Đệ tứ Quân khu [sau đổi thành
Đệ nhất phương diện quân của Trương Phát Khuê], đa số Việt kiều này cũng chống
Cộng hăng say như chống Pháp.
Việt Cách [hay Đồng Minh Hội] là tổ chức do quan
tướng Trung Hoa lập nên từ mùa Thu 1944, để chuẩn bị cho chiến dịch ‘Hoa quân
nhập Việt’ dưới quyền Tiêu Văn. Tham gia tổ chức này có nhiều nhân vật tên tuổi
ở Hoa Nam như Trương Bội Công [Nguyễn Văn Chiêu][TBC], Nguyễn Hải Thần[NHT], Vũ
Hồng Khanh[VHK], Trương Trung Phụng, Hoàng Lương, Lê Tùng Sơn [LTS], Bồ Xuân
Luật[BXL], Vũ Kim Thành[VKT], Lương Văn Ư v.. v... Chính HCM cũng là một ủy viên
dự khuyết của Ban Hành Động, và được Văn cho mang 18 cán bộ Việt Cách [kể cả
‘chị Thuần’ Đỗ Thị Lạc] về nước vào tháng 9/1944. Tuy nhiên, HCM móc nối được
với cơ quan OSS, và sau tháng 3/1945, làm việc trực tiếp với OSS dưới bí danh
‘Lucius’. Cho rằng sau khi HCM bắt được chân cẳng Mỹ không c̣n kính trọng ḿnh
nữa, Tiêu Văn đă có lần nhắn tin đe dọa sẽ bắt sống HCM và tiêu diệt Việt Minh.
Tổ chức Việt Cách -ít nhất trên danh nghĩa dưới sự
lănh đạo của NHT, một nhà cách mạng đă qua Trung Hoa từ đầu thế kỷ XX, và bị
Pháp kết án tử h́nh năm 1913 do những hành động chống Pháp -có một lực lượng
quân sự khá mạnh. Mùa Hè 1945, Việt Cách có khoảng 500-600 người, với 150 súng.
Vào tháng 6/1945, tại Bảo Lạc có 200 binh sĩ Việt Cách, 600 lính đào ngũ của
toán Sénégalais, do Thượng sĩ Loung, thuộc đại đội 11, Tiểu đoàn 9 Cao Bằng chỉ
huy. Tại Pan Cra có 200 quân; và giữa Bảo Lạc-Pan Cra có 500 dọc theo biên giới.
Trong mùa Hè 1945, lực lượng Việt Cách cũng từng hoạt động phá hoại vùng biên
giới Đông Bắc.[48] Phần tổ chức VNQDĐ hải ngoại được Trung Hoa Quốc Dân Đảng bảo
trợ, và sử dụng như những toán tiền tiêu của các đơn vị Vân Nam. Trong số các
lănh tụ có VHK, Nghiêm Kế Tổ, Chu Bá Phượng, NTT v.. v... Lực lượng VNQDĐ có
khoảng 2,000 tay súng.
Bất kể sức mạnh của các tổ chức này ra sao, họ sẽ tạo
nhiều rắc rối cho HCM. Tháng 8/1945, Vũ Kim Thành đă về tới Móng Cáy. Sau đó,
khi Việt Minh tuyên bố thành lập chính phủ, Thành cũng lập một chính phủ lâm
thời, với TBC phụ trách Quân sự vụ; NHT làm Bí thư; Hoàng Lương, Ngoại vụ; và
Nông Kính Giu, Tài chính.[1A] Vài ngày sau, NHT cùng Nông Quốc Long mang quân
vào Lạng Sơn. Long là một thổ hào Nùng, từng chạy qua Hoa Nam sau cuộc nổi dạy
năm 1940. Việt Minh cố chống cự, nhưng cuối cùng phải rút lui.[49]
Trong khi NHT xuôi Hà Nội để gặp Lư Hán để xin ủng hộ
cũng như tiếp xúc các phe phái trong nước, đặc biệt là các tổ chức Đại Việt và
thanh niên thân Nhật đă bị Việt Minh giải tán, đặt ra ngoài ṿng pháp luật và
tận t́nh truy diệt, NQL đóng quân ở Kỳ Lừa, một quận lỵ nhỏ gần biên giới. Tuy
nhiên, một số lănh tụ Việt Cách thực ra là cán bộ Cộng Sản, như Hồ Đức Thành,
hoặc đă bí mật ngả theo Cộng Sản như Lê Tùng Sơn và BXL. Sơn, một lănh tụ trung
ủy Việt Cách, trên thực tế hành xử như một cán bộ ‘ngoại giao’ giữa Việt Minh và
các lực lượng của Tiêu Văn. Phía Tây Bắc, lực lượng vơ trang Việt Quốc của VHK
và NTT theo Quân đoàn 93 Vân Nam nhập Việt qua ngả Lào Kay.[2A] Họ chiếm một số
thị xă như Lào Kai, Cốc Lếu, Yên Bái, Phú Thọ, Việt Tŕ, Bạch Hạc, Vĩnh Yên,
Vĩnh Phú v.. v... V́ t́nh trạng ngập lụt, đạo quân Vân Nam di chuyển chậm chạp
như một đoàn châu chấu khổng lồ. Ngoài ra, các đơn vị Việt Quốc nhiều lần chạm
súng với Việt Minh. Măi tới giữa tháng 10/1945, mới về tới Hà Nội. Vào thời điểm
này, hầu hết đồng chí của họ trong nội địa đă bị các ‘đội danh dự’ của VNG tiêu
diệt hay xử tử trước những ‘ṭa án nhân dân’ với bản án ‘Việt gian’. [3A] Hàng
ngàn người khác bị bắt giữ và an trí. Nguy hiểm hơn nữa cho chế độ HCM là quan
điểm của quan tướng Trung Hoa đối với Việt Minh. Trong khi ra nghiêm lệnh cấm
các quan tướng không được mở bất cứ liên hệ chính thức nào với chế độ HCM[50].
Thạch tảng lờ mọi thỉnh nguyện của HCM, kể cả việc xin cử một phái đoàn thân
hữu qua thăm Trùng Khánh[51]. Măi tới tháng 3/1946, Thạch mới cho phép một phái
đoàn Việt Nam qua thăm Nam kinh, do Nghiêm Kế Tổ cầm đầu và lời kêu gọi Trung
Hoa can thiệp để ngăn chặn việc Pháp xâm lăng Nam Việt Nam.[52]
Đối với chính phủ Việt Minh, Hội đồng Quân quản Trung
ương Trung Hoa không nh́n nhận; nhưng vẫn sử dụng nó như một công cụ hành chính
để thu góp chiến lợi phẩm.
V́ quan tướng Trung Hoa nắm toàn quyền chỉ huy tại
các tỉnh quan trọng miền Bắc, bất cứ buổi hội họp hay biểu t́nh nào phải xin
giấy phép trước. HCM và các bộ trưởng phải có giấy phép đi đường do Ban Cảnh vệ
Trung Hoa cấp. Ngay đến Bộ trưởng Nội vụ VNG từng bị câu lưu vài giờ trên đường
đi ra Hà Đông.[53] Tháng 11/1945, Tướng Chu Phúc Thành, Tư lệnh Lộ quân 53 Trung
ương, từng tra vấn HCM gần một ngày về việc ám sát một Pháp kiều tại Hà Nội. Sau
khi phóng thích HCM, Thành cho lệnh câu lưu tài xế và tạm giữ xe của HCM.[54]
Sự dọa nạt của quan Tướng Trung Hoa trầm trọng đến độ đêm nào HCM cũng phải
thay chỗ ở.[55] Là một tay lăo luyện về nghệ thuật mưu sinh thoát hiểm, HCM mau
chóng thay đổi ‘đường kách mệnh’ để làm vui ḷng quan tướng Trung Hoa. Ba thập
niên sau, VNG ghi nhận: Với Bác, chân lư cách mạng là cụ thể. Vận động sách
lược, cũng là cụ thể. Tuy tất cả bọn Tưởng đều là những tên phản động, nhưng với
từng đối tượng cụ thể, ta cần có cách đối xử cụ thể. . . [56]
Nói một cách vắn tắt, theo VNG, chiến lược chung của
HCM là tránh đụng chạm với quan tướng Trung Hoa bằng mọi giá.[57] Trong khi đó,
HCM cũng thực hiện một chính sách thực tế và sáng tạo hơn là hối lộ quan tướng
Trung Hoa về cả hai mặt tinh thần cũng như vật chất. Với những Tướng nhiều uy
quyền, đặc biệt là Lư Hán và Tiêu Văn, cố vấn chính trị của Hán, HCM đích thân
đến chào và xin chỉ thị, cùng làm cho đầu họ to hơn với những lời ca ngợi Tam
Dân Chủ Nghĩa của Tôn Dật Tiên.[58] Ngoài ra HCM c̣n khiến ngay cả VNG cũng phải
sửng sốt khi thấy HCM quen biết các quan cấp nhỏ Trung Hoa, nhờ họ mua chuộc các
cấp chỉ huy cần hối lộ.[59] Để có tiền hối lộ các quan Tướng Trung Hoa, HCM phát
động nhiều chiến dịch quyên góp tiền bạc qua các Quỹ Độc Lập, Tuần lễ vàng, Tuần
lễ Văn hóa, Quĩ Kháng Chiến v... v... Một số không nhỏ tiền và quí kim này -lên
tới khoảng 20 triệu đồng và 375 [370] cân Tây vàng [60]- cuối cùng lọt vào tay
quan Tướng Trung Hoa. Nhờ vậy, HCM và chính phủ Việt Minh qua được nhiều cơn
sóng gió. Ngay đến Tiêu Văn cũng ra sức bênh vực HCM [61], yêu cầu cho một phái
đoàn Việt Nam qua thăm Trùng Khánh [62]. Theo một tác giả Pháp, HCM biếu Lư Hán
cả một bộ bàn đèn hút thuốc phiện bằng vàng.[63]
Không những chỉ tự do bóc lột tiền bạc, quí kim, gạo
và thuốc phiện, quan Tướng Trung Hoa c̣n dàn xếp việc thành lập một chính phủ
liên hiệp giữa HCM với các lănh tụ lưu vong mới hồi hương. Từ trung tuần tháng
9/1945 đă có tin đồn ở Hà Nội về việc thành lập một chính phủ liên hiệp, thân
Trung Hoa. Theo những tin đồn này, NHT sẽ làm Chủ tịch và HCM làm Phó.[64]
Hàng rào ngăn cản là lập trường khác biệt giữa hai
phe Cộng Sản và chống Cộng, mà sự hiềm khích đă hiển lộ tại Trung Hoa từ đầu
thập niên 1940, nếu không phải sớm hơn. Việc chế độ HCM ám sát, thủ tiêu và bắt
giữ hàng ngàn người không Cộng Sản, đặc biệt là đảng viên Đại Việt và Việt Quốc,
tạo nên một cuộc nội chiến sắt máu tại các vùng nông thôn và không khí ngột ngạt
tại các thành phố và tỉnh lỵ. Cả hai tổ chức Việt Cách của NHT, và Việt Quốc của
VHK-NTT [tức liên minh Việt Quốc và Đại Việt] công khai tố cáo gốc gác Cộng Sản
của HCM. Việt Nam Thời Báo, cơ quan ngôn luận của Việt Quốc, và các báo tư nhân
ấn hành sau tháng 10/1945 công khai đả kích HCM.[65] Từ khu tự trị Ngũ Xă [tây
bắc Hà Nội], những cuộc đấu khẩu bằng loa phóng thanh ra rả ngày đêm. Và, dĩ
nhiên, cũng có những cuộc biểu t́nh, ẩu đả, bắt cóc hầu như mỗi ngày. Sự chống
đối của phe không Cộng Sản mạnh mẽ đến độ HCM không thể tổ chức được cuộc bầu cử
Quốc Hội vào ngày 8/11/1945 như đă hứa hẹn.[66]
Bị dồn vào thế tiến thoái lưỡng nan, HCM tung ra một
thủ thuật cực kỳ độc đáo: Ngày 5/11/1945, Ban Chấp hành Trung ương Đảng CSĐD
‘nghị quyết tự động giải tán Đảng... Những tín đồ của chủ nghĩa CS muốn tiến
hành việc nghiên cứu chủ nghĩa sẽ gia nhập Hội Nghiên Cứu Chủ Nghĩa Mă Khắc Tư
[Marx] ở Đông Dương.’ Trường Chinh được cử làm Tổng Thư kư Hội Nghiên Cứu CNMKT
này.[67] Mục đích của việc này, theo HCM, là đánh tan tất cả những sự hiểu
lầm, ở ngoại quốc cũng như trong nước, có thể khiến cản trở việc giải phóng tổ
quốc.
Thực ra, đây chỉ là màn kịch của HCM. Từ tháng
10/1945, tất cả các cán bộ Đảng CSĐD đă được lệnh rút vào bóng tối. Cơ quan ngôn
luận của Đảng CS, tờ Cờ Giải Phóng, được cải danh thành tờ Sự Thật. Việc giải
tán Đảng CS, bởi thế, được diễn giải như nhắm vào dư luận đám đông, làm hài ḷng
các quan tướng Trung Hoa cùng thế giới. Việc làm của HCM được các quan tướng
Trung Hoa đón nhận nồng nhiệt. Trong những ngày kế tiếp, nhóm Thiều Bá Xương,
Tiêu Văn và rồi Chu Phúc Thành đứng ra ḥa giải giữa HCM và các đối thủ. Tuy
nhiên, HCM phải tạm hoăn cuộc bầu cử Quốc Hội đến hai lần v́ măi tới ngày 24/12,
sau nhiều đợt thương thảo, HCM và hai phe Việt Cách, Việt Quốc mới đạt được một
thỏa hiệp. Mặt khác, sau khi Thạch chính thức đồng ư trao trả Bắc Đông Dương cho
Pháp, quan Tướng Trung Hoa c̣n khuyến khích HCM phải thương thuyết với Pháp về
việc cho phép Pháp thay thế quân Trung Hoa tại Bắc Đông Dương.
III. THƯƠNG THUYẾT VỚI PHÁP:
Từ mùa Hè 1945 đă có những dàn xếp cho Pháp và Việt
Minh thương thuyết, nhưng không thành công.[68] Ngày 25/7, HCM lại nhờ t́nh báo
Mỹ làm trung gian để nói chuyện với một nhân vật cao cấp của Pháp. Thiếu tá
Thomas, người cầm đầu Đoàn Con Nai của OSS Mỹ chuyển ư kiến này về Bách-sắc
[Quảng Tây]. Toán AGAS cũng chuyển ư kiến của HCM sang Côn Minh [Vân Nam].[69]
Theo Jean Sainteny, người chỉ huy lực lượng M-5 tại Hoa Nam, thời gian này Việt
Minh đồng ư chấp nhận sự trở lại của Pháp, với điều kiện ‘được độc lập trong
ṿng từ 5 tới 10 năm’.[70]
Sau khi Việt Minh giành được chính quyền, ngày 27/8,
Đại úy OSS Patti đă giới thiệu Sainteny với VNG và Dương Đức Hiền; và chính
Sainteny đă báo cho hai người này biết quyết định của tam cường tại Potsdam là
sẽ chia Đông Dương làm hai vùng chiếm đóng.[71] Phần HCM chỉ trực tiếp gặp các
đại diện Pháp tại Hà Nội từ hạ tuần tháng 9/1945, tức gần một tuần lễ sau ngày
Pháp tái chiếm Sài G̣n. Ngày 28/9 -đúng ngày lễ giải giới Nhật tại Hà-nội- HCM
tiếp Tướng Alessandri cùng Pignon.[72]
Sau đó, Alessandri và Pignon bí mật thương thuyết với
HMG. Từ ngày 15/10, giữa lúc đường phố Hà Nội như dầu sôi lửa bỏng v́ tin quân
Pháp đổ bộ ở miền Nam, và tin đồn về ám sát, hành hung loan truyền, Sainteny mới
chính thức mật đàm với HCM.[73] Tuy nhiên, những cuộc mật đàm này không đưa đến
kết quả mong muốn. Có nhiều lư do. Trước hết, lập trường HCM đă thay đổi, cứng
rắn hơn. HCM đ̣i hỏi Việt Nam phải được độc lập, và thống nhất lănh thổ. Những
điều kiện trên được bạch hoá trong buổi họp báo tại Hà Nội ngày Thứ Bảy,
20/10/1945. Dịp này, HCM nhấn mạnh: Pháp phải thừa nhận nền độc lập của Việt
Nam, bằng không th́ không thể nói chuyện ǵ được cả.[74]
Phía Pháp, v́ de Gaulle vẫn đặt quân sự lên ưu tiên
hàng đầu, các đại diện của Paris muốn ‘mua thời gian’. Theo họ, Việt Minh chỉ là
một trong những đảng phái cách mạng tại Việt Nam, và chính phủ Pháp muốn kư hiệp
ước với một chính phủ đại diện mọi thành phần, khuynh hướng. Cũng với mục đích
làm suy yếu Việt Minh, và đặt để những thành phần thân Trung Hoa vào chính
quyền, nhóm Thiều Bá Xương, Tiêu Văn và rồi Chu Phúc Thành không ngừng áp lực
HCM phải liên hiệp -hoà giải, hoà hợp - với các lực lượng không Cộng Sản, đại
biểu bằng Việt Nam Cách Mệnh Đồng Minh Hội và Việt Nam Quốc Dân Đảng [VNQDĐ],
mới theo các toán quân chiếm đóng hồi hương. Mặt khác, quan Tướng Trung Hoa
khuyến khích HCM phải thương thuyết với Pháp về việc cho phép Pháp thay thế quân
Trung Hoa tại Bắc Đông Dương.
Thời gian này, chiến cuộc Nam bộ đang bùng nổ dữ
dội. Ngày 23/10, chẳng hạn, Cứu Quốc, cơ quan tuyên truyền của Tổng bộ Việt
Minh, đi tin 4 cột trang nhất: ‘Chiến sự tại Nam Bộ; Quân ta đương thực hiện
khẩu hiệu: Đốt Sài G̣n ra tro.’[75] Cũng ngày này, HCM công bố quyết định chọn
ngày 5/11/1945 làm Ngày Kháng chiến Toàn quốc. Trong khi đó, bạo động diễn ra
trên đường phố, v́ Ủy ban Hoa kiều treo cờ Liên Hiệp Quốc, kể cả cờ Pháp, trước
một rạp hát để chào đón quan tướng Trung Hoa mà không treo cờ Việt Minh. Đám
đông xé cờ Pháp, tấn công Pháp kiều, giết chết 2 sĩ quan Pháp lận súng ngắn
trong người.[76]
Đầu tháng 11/1945, không khí Hà Nội ngày thêm bốc
lửa. Tin đồn về đ́nh công, băi thị, hành hung hay bắn giết Pháp kiều ngày một
gia tăng. Quan tướng Trung Hoa phải cho lệnh bắt giữ cả Trưởng Ty Công An Việt
Minh tại Hà Nội. Ngày 3/11, Việt Minh đề nghị nói chuyện với Pháp về vấn đề an
ninh, trật tự ở thủ đô.[77] Qua những cuộc thương thuyết này, ngày 25/11,
d'Argenlieu có thể tuyên bố với một viên chức cao cấp Mỹ là ‘những cuộc thương
thuyết với dân An-nam-mít để giải quyết những dị biệt tiến triển rất khả quan,
và chúng tôi đă hứa không xét xử những lănh tụ An-nam-mít như tội phạm chiến
tranh’.[78] Đầu tháng 12/1945, do sự dàn xếp của HMG, HCM, VNG và HMG gặp
Sainteny, Salan và Pignon tại Hà Nội, mở đầu một đợt mật đàm mới.[79]
Thái độ HCM lúc này mềm dẻo hơn. Ngày 4/12, HMG thúc
dục Pignon nên thương thảo càng nhanh càng tốt, và tiết lộ là HCM muốn gặp
d'Argenlieu. Ngày 7/12, Pignon bí mật giao cho HMG một bản dự thảo Hiệp ước.[80]
Qua ngày Thứ Bảy 8/12, HMG yêu cầu gặp Pignon hôm
sau; và tiết lộ chính phủ HCM sợ quân Trung Hoa làm đảo chính.[81] Trong buổi
gặp mặt ngày 9/12 này, HMG tâm sự với Pignon rằng đây có lẽ là lần cuối cùng
ḿnh thương thuyết với Pháp, v́ một chính phủ Liên Hiệp sẽ thành lập trong một
tương lai gần. Một tuần sau, ngày 16/12, Pignon vào Sài G̣n gặp d'Argenlieu, báo
cáo kết quả những cuộc mật đàm với HMG. D'Argenlieu đồng ư gặp HCM trên chiến
hạm Richelieu ngoài khơi Đồ Sơn trước cuối tháng 12/1945. Tuy nhiên, cuộc gặp
mặt này không thực hiện được v́ Sainteny sợ Tướng Trung Hoa ngăn cản.[82] Ngày
16/10/1945, Sainteny từng bị lính Trung Hoa bắt giữ ít giờ; nhưng sau đó được
tha do sự can thiệp của Mỹ[83]. Hơn nữa, tại Paris, giới quân sự khẳng quyết
rằng ngoại trừ có một biến cố đặc biệt nào, vào khoảng đầu Xuân 1946, quân lực
Pháp có thể làm chủ t́nh h́nh Đông Dương [84]. Thời gian này, tưởng cũng nên
thêm, cả Paris lẫn Sài G̣n đều bắt đầu nghĩ đến việc t́m ‘một nhân vật mới’ có
thể dễ thỏa hiệp hơn HCM. Nhưng khi Paul Mus, đặc sứ của d'Argenlieu về Paris,
‘nhân vật mới’ trên, tức Hoàng tử Vĩnh San [1900-1945], ‘đă tan biến như một
giấc mơ đẹp’. Quan trọng hơn, ngày 20/1/1946, lănh tụ lớn của nhóm Gaullist bỗng
đột ngột từ chức. Cùng ra đi với de Gaulle là chính sách luật kẻ mạnh. Cuối
tháng 1/1946, sau khi chính phủ Félix Gouin thành lập, có sự thay đổi đáng kể
trong chính sách Đông Dương của Pháp. D'Argenlieu được lệnh phải xúc tiến nhanh
việc thương thuyết. Phía HCM, thời gian này cũng bận rộn v́ sự dàn xếp một chính
phủ liên hiệp để có thể tổ chức bầu cử Quốc Hội như đă loan báo, và thiết lập vị
thế pháp lư hầu thảo luận với Pháp.
A. CHÍNH PHỦ LIÊN HIỆP - BẦU CỬ QUỐC HỘI:
Để bảo đảm sự hợp pháp của chính phủ VNDCCH, từ ngày
Thứ Bảy, 8/9/1945, HCM kư sắc lệnh số 14, quyết định tổ chức bầu ‘Quốc dân đại
biểu đại hội’ trong ṿng 60 ngày.[85] Ngày 26/9, HCM lại kư sắc lệnh số 39,
thành lập Ủy ban dự thảo thể lệ cuộc Tổng tuyển cử. Nhưng sau đó, phải dời ngày
bầu cử tới 23/12/1945.
Cả Pháp lẫn Trung Hoa đều t́m cách ngăn chặn việc tổ
chức bầu cử chỉ có phần h́nh thức này. Do nhu cầu sinh tồn, từ tháng 10/1945,
Việt Minh phải thương thuyết với Việt Cách và VNQDĐ về việc thành lập một chính
phủ liên hiệp hầu có thể tổ chức bầu cử Quốc Hội như đă dự trù. Ngày 23/10, đúng
ngày HCM chọn ngày 5/11/1945 làm ngày Kháng chiến Toàn quốc, phe HCM tung tin
hai phe Việt Minh và Đồng Minh Hội kư thỏa ước hợp tác lần thứ nhất. Tuy nhiên,
đây chỉ là một màn kịch do VNG và LTS chủ trương.[4A] Ít ngày sau, VKT rút chân
khỏi Hội liên tịch Đồng Minh Hội và Việt Minh.
Những cuộc bạo động và công kích trên báo chí giữa
Việt Minh và phe VNQDĐ -Đồng Minh Hội diễn ra hàng ngày. Tại Hà Nội, phe VNQDĐ
-Đồng Minh Hội thành lập được một khu vực tự trị tại vùng Quan thánh/Ngũ xă, mở
trận chiến phản tuyên truyền chống Việt Minh, tố cáo gốc gác Cộng Sản của HCM
cùng các tay chân thân tín. Các toán cảm tử VNQDĐ c̣n ám sát ‘Ba’ [Đại úy] Viên,
một ‘đảng viên’ phản bội, và mưu sát BXL. Trương Trung Phụng, người cầm đầu Đồng
Minh Hội, cũng bị bắt cóc, nhưng sau đó Tiêu Văn can thiệp phải thả. Một vài cán
bộ Cộng Sản, như Trần Đ́nh Long -tốt nghiệp Đại học Đông phương [KUTV]
Mat-scơ-va cùng thời với Litvinov Doăn và được bí mật cử làm người thay Litvinov
Doăn trong thời gian tái tổ chức Đảng CSĐD vào đầu thập niên 1930, nếu có chuyện
bất trắc, lúc ấy đang hoạt động dưới danh nghĩa Đảng Dân Chủ -bị thủ tiêu. Có
lần, phe VNQDĐ c̣n bắt cóc được cả VNG.
Theo VNG, trong tháng 11/1945, Tướng Chu Phúc Thành,
Tư lệnh Quân đoàn 53 Trung ương ở Hà Nội, cũng đă hỏi cung HCM gần một ngày về
cái chết của một người Pháp. Cuối cùng, HCM được tha, nhưng tài xế và xe riêng
bị giữ lại.[86] Phần LTS cũng bị bắt giữ. Không rơ chi tiết này có trùng hợp
với tin HCM bị bắt ngày 2/2/1946, sau cái chết của Beylin ngày 9/1/1946 hay
chăng]
Để đối phó với những lời tố cáo Việt Minh là Cộng
Sản, từ tháng 9/1945, Trung ương Đảng CSĐD cho lệnh các đảng viên phải rút vào
bí mật. Rồi, như đă lược nhắc, ngày 5/11/1945, Ban Chấp hành Trung ương Đảng
CSĐD ‘nghị quyết tự động giải tán’, hiệu lực từ ngày 11/11/1945.[87] Dưới áp lực
của Tiêu Văn, ngày 24/11, ba phe Việt Minh, Việt Cách và VNQDĐ kư một thoả ước
liên hiệp, nhưng sớm đổ vỡ.[88] Tại Hà Nội và các địa phương, phe Việt Minh và
các đảng phái khác t́m đủ cách triệt hạ nhau. Ngày 10/12, chẳng hạn, Việt Minh
tấn công một số căn cứ của VNQDĐ tại Vĩnh Yên. Phe Đồng Minh Hội cũng chia làm
hai. Trương Trung Phụng tiếp tục hợp tác với HCM; trong khi phe NHT chống đối.
Theo Thiều Bá Xương, sở dĩ việc thương thuyết liên hiệp bị bế tắc v́ phe không
Cộng Sản đ̣i ghế Chủ tịch và 6 ghế Bộ trưởng. HCM th́ chỉ chịu nhường 3 ghế Bộ
trưởng và một ủy ban Cố vấn.[89] Do nỗ lực của Tiêu Văn, ngày 19/12, ba phe lại
gặp nhau tại Bộ Tư lệnh quân Trung Hoa. Rồi ngày 24/12, kư một thoả ước ‘hợp tác
tinh thành’ khác tại số 40 Đại lộ Gia Long, dưới sự chủ tọa của Văn. Thỏa ước
này gồm 18 điểm, có những điểm chính sau:
1. Thành lập ngày 1/1/1946 một chính phủ liên hiệp
với 10 bộ, do HCM làm Chủ tịch, NHT làm phó. Số ghế được chia 2 ghế cho VM, 2
cho VNQDĐ, 2 cho Đảng Dân Chủ, 2 cho Đồng Minh Hội, 2 cho độc lập.
2. Tổ chức bầu cử ngày 6/1/1946.
3. VNQDĐ được dành 50 ghế, ĐMH, 20 ghế.
4. Các đảng tự nguyện không gây hấn với nhau.[5A]
Hai ngày sau, 26/12, báo chí thủ đô đều đăng thông
cáo ‘Đoàn Kết’ của HCM, NHT, và VHK. Nguyên văn thông cáo này như sau:
Ngày 24-12-1945, chúng tôi là Hồ Chí Minh, Nguyễn Hải
Thần và Vũ Hồng Khanh thay mặt cho Việt Minh, Quốc Dân Đảng và Cách Mệnh Đồng
Minh Hội, cùng kư tên công nhận những điều ước sau đây:
1. Độc lập trên hết, đoàn kết trên hết. Căn cứ vào
thái độ thân ái, tinh thành cùng nhau thảo luận để giải quyết hết thẩy những vấn
đề khó khăn trước mắt. Ai dùng ngang vũ lực gây nên những cuộc nội loạn sẽ bị
quốc dân ruồng bỏ.
2. Kể từ ngày 25-12-1945, đôi bên phải ủng hộ một
cách thiết thực cuộc tổng tuyển cử, quốc hội và kháng chiến.
3. Bắt đầu từ ngày 25-12-1945, đôi bên đều đ́nh chỉ
hết thẩy những việc công kích nhau bằng ngôn luận và hành động.
Kư tên: Hồ Chí Minh, Nguyễn Hải Thần và Vũ Hồng
Khanh.[90]
Ngày 26/12, trong một buổi họp báo, HCM chính thức
tuyên bố là từ ngày 1/1/1946, chính phủ lâm thời sẽ mở rộng, nhưng chỉ có 10 bộ.
VNQDĐ sẽ nắm hai bộ Kinh tế Quốc Gia và Vệ Sinh. Riêng Quốc Hội sẽ được bầu vào
ngày 6/1/1946. Số nghị sĩ trong Quốc Hội sắp tới sẽ dành riêng 70 ghế cho phe
Quốc Dân Đảng.[91]
Đúng ngày 1/1/1946, chính phủ Liên Hiệp lâm thời ra
mắt tại Nhà Hát lớn, Hà Nội. HCM vẫn giữ chức Chủ tịch; với NHT làm Phó. VNG mất
chức Bộ trưởng Nội Vụ, nhưng được cử làm Chủ tịch Hội đồng Quốc Pḥng, với VHK
[VNQDĐ] và VKT [ĐMH] là hai trong những thành viên. Năm ngày sau, cuộc bầu cử
Quốc Hội đầu tiên của Việt Nam được tổ chức. Trong số 356 ghế dân biểu, như đă
dàn xếp sẵn, Việt Cách [tức Đồng Minh Hội] và VNQDĐ được dành riêng 70 ghế, và
Nam Bộ 18 ghế.
Gần hai tháng sau, ngày 23/2, ba phe VM, VNQDĐ và
Việt Cách lại đồng ư đổi tên Chính phủ Lâm thời thành Chính phủ Liên Hiệp Kháng
Chiến. Hai bộ Canh Nông và Công Chính dành cho miền Nam. Bộ Quốc Pḥng và Nội Vụ
dành cho người trung lập [Phan Anh và Huỳnh Thúc Kháng]. Việt Minh và Đảng Dân
Chủ được 4 bộ; VNQDĐ và Việt Cách 4 bộ c̣n lại. Hội Đồng Quốc Pḥng được cải
danh thành Ủy ban Kháng Chiến Toàn quốc. Đoàn Cố vấn quốc gia th́ ngoài Vĩnh
Thụy có thêm Lê Hữu Từ, Giám mục Ki-tô Phát Diệm.[92] Theo VNG, HCM đă bàn về
việc thành lập chính phủ Liên Hiệp này với Tiêu Văn; v́ các đảng phái chống đối.
Cuối cùng, hai bên đồng ư thành lập một chính phủ Liên Hiệp Kháng Chiến gồm 10
bộ[93]
Ngày Thứ Bảy, 2/3/1946, Quốc Hội Việt Nam chính thức
khai mạc. Ngày này, chính phủ HCM từ chức. Quốc Hội ủy HCM thành lập chính phủ
mới. Nửa giờ sau, HCM công bố danh sách ‘Chính Phủ Liên Hiệp Kháng Chiến’ đă
được bí mật dàn xếp từ trước.[6A]
Ngày Thứ Hai, 4/3, chính phủ Liên hiệp Kháng chiến
họp lần đầu tiên. Tuy nhiên, NHT vắng mặt. NTT cũng chưa chịu nhận chức. [HCM
tiết lộ với Sainteny ngày 1/3 là NTT đă nhận lời thay ḿnh nắm chức Bộ trưởng
Ngoại Giao[94] Tuy nhiên, NTT chỉ nhậm chức ngày 12/3/1946[95] Trong khi đó, tin
đồn NHT, và rồi Cố Vấn Vĩnh Thụy, tức Cựu hoàng Bảo Đại, sẽ thay thế HCM được
loan truyền khắp nơi. Theo một tin t́nh báo Mỹ, HCM tuyên bố đă đề nghị nhường
chức Chủ tịch cho Bảo Đại, nhưng nhiều lănh tụ Việt không đồng ư, sợ làm mất
tinh thần dân chúng.[96] Tại Hà Nội và Hải Pḥng, nhiều gia đ́nh giàu có bắt đầu
tản cư v́ có tin quân Pháp sắp đổ bộ. Sự thờ ơ với quyền lực, chức tước của HCM
hay nhóm NTT, NHT này thực ra có hai nguyên ủy chính; đó là Hoà ước Trung-Pháp
ngày 28/2/1946, và một hiệp ước Việt-Pháp đang thành h́nh. Cả hai bản hoà ước
này có liên hệ mật thiết với nhau, và là môi sinh tạo nên những chuỗi diễn biến
chính trị vừa lược thuật.
Việc thành lập chính phủ Liên Hiệp Kháng Chiến, thực
ra, chỉ là sản phẩm của luật kẻ mạnh. Cả Trung Hoa và Pháp đều áp lực để có được
chính phủ này. Các phe phái Việt Nam phải cách này hay cách khác cúi đầu tuân
phục.
B. HIỆP ƯỚC SƠ BỘ 6/3/1946:
Như đă nhắc ở một đoạn trên, lập trường hoà đàm đầu
tiên của HCM là Pháp phải chấp nhận nền độc lập và sự thống nhất lănh thổ của
Việt Nam. Pháp th́ chỉ đồng ư cho Việt Nam tự trị, và Việt Nam chỉ có nghĩa phần
lănh thổ Bắc bộ và Bắc Trung bộ.[7A]
Một biến cố vào đầu tháng 2/1946 khiến HCM thay đổi
hẳn lập trường. Ngày 2/2, tức đúng ngày mồng một Tết Bính Tuất, HCM bị Chu Phúc
Thành, Tư lệnh Quân đoàn 53 TH, tạm giữ vài giờ.[8A]
Hai tuần sau, ngày 16/2, HCM đồng ư bỏ hai tiếng độc
lập, chấp nhận trên nguyên tắc gia nhập Liên Hiệp Pháp, và đồng ư cho quân Pháp
thay thế quân Trung Hoa phía Bắc vĩ tuyến 16. Một trong những hứa hẹn mật là
tương lai Nam Kỳ sẽ được thảo luận sau; và, chính phủ Pháp phải trả lời tức
khắc.[97] Sự lùi bước của HCM khiến Paris vô cùng hồ hởi. Thực ra, từ ngày
14/2, chính Tướng Leclerc -lúc đó đang xử lư thường vụ chức Cao Ủy v́
d'Argenlieu phải về Pháp nhận chỉ thị của chính phủ Felix Gouin- đă yêu cầu Pháp
nên nh́n nhận tiếng ‘độc lập’ v́ trên thực chất chỉ có nghĩa tự trị.[98] Tướng
Juin giao công điện này cho d'Argenlieu ngày 18/2/1946 tại Paris[99] Bởi thế,
ngày 21/2, từ Paris, d'Argenlieu chấp thuận đề nghị của HCM; nhưng nhấn mạnh:
không bảo đảm rằng Việt Nam sẽ có cả Nam Kỳ.[100]
V́ đă có dụng tâm muốn quân Trung Hoa rút khỏi Việt
Nam càng sớm càng tốt, HCM đồng ư. Tuy nhiên, sau gần một năm độc lập, tinh thần
bài Pháp ở miền Bắc đă lên cao độ. Việc Pháp tái chiếm miền Nam và những chiến
dịch tuyên truyền chống Pháp đă được Việt Minh phát động một cách tinh xảo càng
như đổ dầu vào lửa. Đơn phương kư kết với Pháp lúc đó là một hành động tự sát
chính trị. Khi các đối thủ loan tin HCM đang bí mật thương thuyết với Pháp, dư
luận chống đối đă bắt đầu nổi lên. Ngày 20/2, đối thủ HCM tổ chức biểu t́nh đả
đảo chính phủ tại Hà Nội, và yêu cầu Bảo Đại lên cầm quyền.[101] Có lẽ v́ thế đă
có lúc HCM ướm hỏi Bảo Đại muốn thay ḿnh hay chăng. Dẫu vậy, HCM và Sainteny
tiếp tục gặp nhau hầu như mỗi ngày để bàn về tương lai Nam bộ và Liên Bang Đông
Dương trong Khối Liên Hiệp Pháp. Lúc này HCM chỉ c̣n muốn được thống nhất lănh
thổ và quan tâm đến quân số Việt Minh. Sau khi Salan đă nhượng bộ về vấn đề quân
sự, HCM chịu nhượng bộ về vấn đề lănh thổ -tức đồng ư cho dân Nam bộ trưng cầu
dân ư để tự quyết định thể chế tương lai như d'Argenlieu nhấn mạnh.[102]
Phần những lănh tụ không Cộng Sản như NHT và NTT,
trước một sự thực khó tránh, đă chọn giải pháp ‘mất tích’ từ sau ngày kư Hiệp
ước Pháp-Trung 28/2/1946. Tuy nhiên, dưới áp lực của Trung Hoa, họ cuối cùng vẫn
phải tham gia chính phủ Liên Hiệp của HCM. Tối 5/3, sau khi hội kiến với phái
đoàn Trung Hoa, HCM đồng ư chọn một giải pháp trung dung -chấp thuận kư Hiệp ước
với Pháp, nhưng có một lănh tụ VNQDĐ là VHK đồng kư. Sau đó, HCM và Sainteny
duyệt lại lần cuối bản Hiệp ước.[103] Theo VNG, cuộc thương thuyết vẫn c̣n bế
tắc v́ hai chữ độc lập. Điều này không đúng, và VNG hoặc không rơ nội t́nh, hoặc
không nói sự thực. Điểm khúc mắc là vấn đề thống nhất, tức Nam Kỳ-HCM đồng ư bỏ
chữ ‘độc lập’ từ nhiều tuần trước. Ngoài ra, c̣n có vấn đề t́m ‘người tế
thần.’]
Sáng hôm sau, HCM tŕnh bản dự thảo Hiệp định cho
Quốc Hội. 5 giờ chiều cùng ngày, HCM cùng VHK gặp phái đoàn Sainteny tại số 38
đường Lư Thái Tổ, và kư vào bản hoà ước chấp nhận cho quân Pháp thay thế quân
Trung Hoa ở phía Bắc vĩ tuyến 16.[104] Theo Hiệp định sơ bộ này, Pháp nh́n nhận
Việt Nam là một ‘quốc gia tự do’ [L'Etat libre] trong Liên hiệp Pháp [L'Union
francaise]; và dân Việt Nam sẽ tự quyết định sự thống nhất lănh thổ của ḿnh qua
một cuộc trưng cầu dân ư [referendum]. Trong bản Phụ ước về quân sự, 10,000 quân
Việt Nam và 15,000 quân Pháp sẽ giữ nhiệm vụ "tiếp pḥng" 180,000 quân Trung
Hoa. Pháp c̣n hứa sẽ rút quân khỏi Việt Nam trong ṿng 5 năm.[9A]
V́ chưa biết rơ chi tiết trong những phụ bản quân sự,
Paris cực lực hoan hỉ. Hai ngày sau, 8/3, Thư kư Ủy ban Đông Dương [Comindo] là
Francois de Langlade viết thư khen ngợi d'Argenlieu. Ngày hôm sau nữa, 9/3,
chính phủ Gouin cũng thông báo cho d'Argenlieu biết là chấp thuận Hiệp ước
này.[105] Đồng thời hỏi ư kiến về việc tạo một khu vực tự trị cho người Thượng]
Sự vui mừng của các viên chức Pháp có lư do của nó. Hiệp ước sơ bộ 6/3/1946 là
chiếc ch́a khoá cuối cùng về mặt ngoại giao để hợp thức hoá cuộc tái xâm lăng
của Pháp. Hiệp ước, như Moutet nhận định hơn một năm sau, đă giúp tránh đổ máu
cho 20,000 kiều dân Pháp bị Nhật tập trung ở Hà Nội, và bảo đảm rằng quân Pháp
có thể chiếm lại Bắc Đông Dương không tốn một giọt máu, khi lực lượng quân sự
hai bên hoàn toàn chênh lệch: Pháp chỉ có 16,000 quân so với "185,000" quân
Trung Hoa, cộng thêm 30,000 lính Nhật.[106] Thực ra số quân Trung Hoa chỉ có
152,500 người.
Tuy nhiên, khi nhận được những phụ bản về quân sự,
Paris bắt đầu có ư nghĩ khác. Moutet không dấu sự bất măn của ḿnh, yêu cầu
d'Argenlieu giải thích rơ ràng hơn, như ai sẽ chịu trách nhiệm trả lương bổng
cho quân đội Việt Nam. D'Argenlieu cũng báo cáo là ḿnh không hay biết ǵ về phụ
bản quân sự này, và sẽ gửi Salan về Paris để giải thích tường tận hơn. Đồng
thời, d'Argenlieu t́m cách ‘sửa lại’ những điều khoản không hợp ư.
C. HỘI NGHỊ TRÙ BỊ ĐÀ LẠT:
Ngày Chủ Nhật, 24/3, HCM, NTT, HMG cùng Sainteny và
Pignon bay ra Vịnh Hạ-long, gặp d'Argenlieu trên soái hạm L' Emile Berlin. HCM
đề nghị sẽ dẫn một phái đoàn qua Paris để tiếp tục thảo luận hầu đạt được những
hiệp ước chính thức giữa hai quốc gia. Tuy nhiên, d'Argenlieu chỉ đồng ư họp ở
Đà Lạt; và, cho một phái đoàn thiện chí 10 người của Quốc Hội Việt Nam qua thăm
Quốc Hội Pháp đúng ngày Hội nghị Đà Lạt khai mạc. Sau đó, hai bên đồng ư là sẽ
gửi một phái đoàn thiện chí qua Pháp, họp trù bị tại một địa điểm trên lănh thổ
Đông Dương, và rồi chính thức kư kết ở Paris. V́ HCM cần trở lại Hà Nội trước
buổi tối, hai bên đồng ư sẽ tiếp tục thảo luận thêm giữa Sainteny và HCM tại Hà
Nội.[107] Đáng lưu ư là dù Leclerc có mặt trên soái hạm L'Emile Berlin,
d'Argenlieu không cho Leclerc tham dự vào những buổi mật đàm. Sự rạn nứt giữa
Leclerc và d'Argenlieu từ mùa Thu 1945 đă bộc phát thành cừu hận sau ngày
Leclerc gửi bức điện tín ngày 14/2/1946 cho Tướng Juin, yêu cầu chấp thuận hai
tiếng "độc lập," trong khi d'Argenlieu đang trên đường từ Sài G̣n về Paris. Bởi
thế, chiều ngày 24/3, Leclerc phải bỏ về Sài G̣n.
Giữa lúc Sainteny -theo chỉ thị mật của d'Argenlieu,
và với sự trung gian của Louis Caput, một đảng viên Đảng Xă Hội Pháp tại Đông
Dương-đang cố thuyết phục HCM bỏ ư định thương thuyết ở Paris, thay vào đó bằng
Đà Lạt, tai nạn đầu tiên xảy ra ở Hà Nội. Ngày 27/3, Valluy cho quân Pháp chiếm
Sở Tài Chính, tháo gỡ cờ đỏ sao vàng, ngăn cấm công chức vào làm việc.[108] Hôm
sau, 28/3, Valluy gặp VNG và VHK, cho lệnh phải nhường dinh Toàn quyền cho Cao
Ủy. Ngày 29/3, Việt Minh ra lệnh băi công, băi chợ. Valluy phải nhượng bộ, trả
lại Sở Tài Chính. Cũng ngày này, một tiểu đoàn Pháp chiếm Huế. Sau đó, ngày 3/4,
VNG, VHK cùng Salan và Valluy kư thêm một thoả ước quân sự tại Hà Nội. Việt Minh
đồng ư cho Pháp trú đóng 5,000 lính tại Hà-nội, 1,750 lính ở Hải-pḥng, 825 tại
Nam Định và Điện Biên Phủ; 650 tại Hải Dương, và 1,025 người ở Ḥn Gay.[109] Hai
bên thành lập một Ủy ban liên lạc và kiểm soát trung ương tại Hà Nội để kiểm
soát việc "tiếp pḥng" quân Trung Hoa. Hai bên cũng thoả thuận thành lập một Ủy
ban đ́nh chiến vào Nam Trung Bộ. Đại diện Việt Nam là Hoàng Quốc Việt [Hạ Bá
Cang].
Chính Bộ trưởng Pháp quốc Hải ngoại Marius Moutet
cũng chỉ muốn thương thuyết diễn ra ở Đà Lạt. Nhưng HCM vẫn cương quyết phải họp
tại Paris. Cuối cùng, hai bên đồng ư sẽ mở một phiên họp trù bị tại Đà Lạt, rồi
kư kết Hiệp ước tại Paris. Ít ngày sau, d'Argenlieu cử Tướng Jean Valluy làm Ủy
viên Cộng Hoà miền Bắc, thay Sainteny về Paris chuẩn bị đón tiếp phái đoàn thiện
chí của Việt Nam. Salan được cử vào thành phần của Liên Bang Đông Dương tham dự
Hội nghị trù bị Đà Lạt, rồi sau đó hoàn trả cho Bộ Tổng Tham Mưu cùng Leclerc.
Ngày 29/3, Pháp đă ra nghị định bổ nhiệm thành phần
phái đoàn thương thuyết với Việt Nam. Chủ tịch phái đoàn này là d'Argenlieu. Các
thành viên khác gồm có Bloch-Lainé, thuộc Bộ Tài Chánh; Bourgoin, công cán ủy
viên thuộc Bộ Kinh tế và Tài chính; Bousquet, thuộc Nha Kinh tế Bộ Pháp quốc Hải
ngoại; Pierre Gourou, thuộc Đại học Bordeaux; Max André, Chánh Công cán ủy viên
Bộ Quân lực, Pierre Messmer, Chánh văn pḥng của Moutet; cùng 6 người do Cao Ủy
Đông Dương chọn. [Đó là Clarac, cố vấn ngoại giao; Maurice Gonon, cố vấn tài
chính; Guillanton, cố vấn kinh tế; Pignon, cố vấn chính trị; Salan, đại biểu
quân sự; và Torel, đại diện Tư pháp[110] Ngày 15/4, Phái đoàn đầu tiên của Ngoại
trưởng NTT tới Đà Lạt dự hội nghị. Ngày hôm sau, 16/4, VNG mới rời Hà Nội. Bị
kẹt ở Paksé, hôm sau nữa VNG tiếp tục bay qua Đà Lạt.[111] Một phái đoàn khác từ
Hà Nội vào Nha Trang, rồi từ đây lên Đà Lạt bằng đường bộ. Ngày 19/4, Hội nghị
trù bị khai mạc tại trường Yersin. Tuy nhiên, ngay từ buổi họp đầu tiên đă bị bế
tắc. Không khí càng tŕ trọng hơn sau khi Phạm Ngọc Thạch, đại biểu miền Nam, bị
bắt ngày 22/4.[112] Thạch chỉ được thả sau khi Hội nghị Đà Lạt kết thúc. Thạch
là đại diện chính phủ trung ương tại miền Nam. Sau này Lê Đức Thọ thay[113] Măi
đến phiên họp ngày 29/4, hai bên mới đồng ư trên nguyên tắc về việc quan thuế và
buôn bán.
Không khí ḥa nghị được cởi mở hơn đôi chút khi Tướng
Alphonse Juin, đặc sứ của chính phủ Pháp đi thăm thiện chí Nam Kinh, ghé Đà Lạt
ngày 30/4. [Hoàng Xuân Hăn, Một vài kư văng về Hội nghị Đà Lạt[114] |
