Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 08/2004

DỊCH CÚM CHIM Ở GIA CẦM:

“NHỮNG ĐIỀU TRÔNG THẤY…”

Nguyễn Đình Nguyên

Cách đây hơn hai tuần người viết bài này đã gửi bài viết “Dịch cúm chim ở gia cầm: Vấn đề cần nhìn lại” đến các địa chỉ của các tổ chức chuyên môn, các cơ quan chính quyền, đồng nghiệp và các báo. Sau đó  báo Nhân dân đã đăng bài viết vào ngày 19 tháng 7 năm 2004. Từ đó đến nay, đó cũng là phản hồi đầu tiên và cũng là phản hồi cuối cùng về nội dung của bài viết. Phải nói rằng người viết thành tâm cám ơn báo Nhân dân đã đăng tải một vấn đề mà được đặt lại ngược với các ý kiến của các nhà chuyên môn hiện hành về một trong những biện pháp kiểm soát dịch cúm gia cầm đang áp dụng : “Phải tiêu huỷ tất cả các gia cầm trong khu vực có dịch (với bán kính 3km). Không những thế, mọi đàn gà có xét nghiệm mẫu huyết thanh dương tính thì cũng phải được tiêu huỷ”. Hay nói cách khác, giới chuyên gia đã coi việc tiêu huỷ gia cầm là một biện pháp cứu cánh để nhằm thanh toán vụ dịch. Bằng những lập luận dựa trên kiến thức hiện hành mà WHO cung cấp, chúng tôi nghi ngại đến một khả năng không tưởng mà còn gây tàn phá nền kinh tế đặc biệt với các nước nghèo, đang phát triển.

Vào ba ngày 27-28-29/07/04 vừa qua, tại Bangkok một cuộc hội thảo quốc tế trong vùng Đông Nam Á được Tổ chức Lương Nông Quốc tế (FAO) chủ trì, bàn về dịch cúm chim ở gia cầm đã và đang tái diễn tại các nước này với sự hiện diện của các nhà khoa học về động vật, chuyên gia về y tế. Hội thảo tập hợp các chuyên gia đến từ các nước Campuchia, Lào, Indonesia, Malaysia, Myanmar, Papua New Guinea, Phillippines, Thái lan, Đông Timor và Việt Nam. Hội thảo này nhằm bàn về một phương hướng và hoạch định chiến lược trong việc kiểm soát dịch cúm mới A(H5N1) này, góp phần với Tổ chức Y tế thế giới (WHO) trong việc ngăn ngừa một nạn đại dịch cúm đang có nguy cơ rình rập đến con người.

Tại hội thảo này các chuyên gia đầu ngành về sức khoẻ động vật phải thừa nhận rằng việc tiêu huỷ gia cầm mà các chuyên gia đã tin tưởng là có thể thanh toán được sự lan tràn của vụ dịch đang đi đến một khúc rẽ dường như vô định. Vào mùa đông năm 2003, các chuyên gia y tế đầu ngành của thế giới tin tưởng rằng họ có thể thanh toán A(H5N1) bằng cách tiêu diệt gia cầm cho nên nghiên cứu chế tạo vaccine là không cần thiết. Thế nhưng theo Tiến sĩ Joseph Domenech, chủ tịch Hiệp hội Dịch vụ Sức khoẻ Động vật thuộc tổ chức Lương Nông thế giới phải tuyên bố: “Chúng ta phải đánh giá lại những gì chúng ta đang làm” (nguyên văn: “We must reassess what we are doing”). Theo ông, cho biết vào cuối tháng 8 này sẽ có hướng dẫn mới về biện pháp ngăn ngừa dịch bệnh có tính chất dài hạn vì các nghiên cứu mới cho thấy rằng loại virus cúm chim này nó gần như lưu trú vĩnh viễn ở một số quốc gia châu Á rồi. Và vì thế mà việc tiêu huỷ gia cầm hoặc sử dụng các biện pháp kiểm dịch tiêu chuẩn khác đơn thuần không thể nào mà có thể loại trừ được virus này cả. Trong hướng dẫn mới sẽ thúc đẩy việc phát triển và sử dụng vaccine để phòng bệnh cho gia cầm.

Việc phải tái xét duyệt lại vấn đề của hội thảo này có lẽ (chỉ suy đoán vì không có thông tin cụ thể của hội nghị) là dựa trên các nghiên cứu của một nhóm khoa học gia Trung quốc và Mỹ phối hợp, vừa mới công bố trên tập san PNAS (Proceeding of the National Academy of Sciences) số ra ngày 13 tháng Bảy 2004, Bộ 101, số 28 trang 10452-10457 nhan đề : “Tiến hoá của virus cúm A(H5N1) trong vịt ở miền Nam Trung quốc”, và một Lá thư gửi Biên tập (Letter to Editor) đăng ở tập san Nature, số ra ngày 8 tháng Bảy 2004, Bộ 430 trang 209-213, nhan đề “Nguồn gốc của cơ chế gây bệnh nặng và một đại dịch tiềm tàng của virus cúm A(H5N1) ở đông Á” do tập hợp các tác giả Trung quốc, Hồng Kông, Thái Lan, Việt Nam và Mỹ biên soạn. Chúng tôi xin tóm tắt lại nội dung của nghiên cứu và thư báo cáo trên đây.

Nghiên cứu thứ nhất về quá trình tiến hoá của virus cúm A(H5N1), các nhà nghiên cứu đã sử dụng virus A(H5N1) phân lập được từ các giống vịt nuôi khoẻ mạnh sống ờ các vùng duyên hải miền Nam Trung quốc (giữa Quảng Đông và Thượng Hải) trong khoảng thời gian từ 1999 đến 2002. Các virus này được đem để gây bệnh cho ba loại động vật thí nghiệm là gà, chuột và vịt; đồng thời cũng nghiên cứu về đặc tính di truyền của các virus này.  Về số lượng nghiên cứu có 10 con gà nuôi 6 tuần tuổi; 8 con chuột cái 6-8 tuần tuổi; 5 con vịt 3 tuần tuổi.  Sau khi gây bệnh cho nhóm động vật thực nghiệm này, kết quả thu nhận được như sau:

Ở gà, với một loại virus phân lập từ năm 99, chỉ giết chết một nửa số gà nghiên cứu; số còn lại thì làm gà chết  toàn bộ sau 2, đến 3 ngày ủ bệnh. Ở chuột người ta cũng tiến hành cho nhiễm virus. Kết quả đánh giá là mức độ sụt cân và tử vong của chuột. Mức độ độc tính của virus được chia làm 4 nhóm dựa vào bệnh thể hiện trên chuột nghiên cứu: virus không độc tính, tức là chuột không chết và không sụt cân; các mức độ sụt cân và số chết, thời gian chết được phân làm ba mức, nhẹ, trung bình và nặng. Và các tác giả nhận thấy rằng khả năng gây bệnh trên chuột của virus A(H5N1) tăng dần theo thời gian. Nghĩa là các virus được phân lập vào năm 1999-2000 mức độ gây bệnh trên chuột nhẹ hơn virus phân lập năm 2001-2002. Tuy nhiên cũng có một sự bất cập là có một virus phân lập năm 2000 thì mức độ gây bệnh trung bình và một virus phân lập năm 2002 thì lại có mức độ gây bệnh nhẹ. Đối với 5 con vịt thì sau khi cho lây nhiễm với 6 loại A(H5N1) trong đó có sử dụng  3 loại đã gây bệnh nặng ở chuột thì thấy rằng không có con vịt nghiên cứu nào có biểu hiện bệnh lý, và nó cũng không lây cho các con chim khi cho tiếp xúc.

Các tác giả đã bàn luận rằng các virus cúm A(H5N1) đã học được cách thích nghi sống chung với loài vịt nuôi và độc tính lại có xu hướng tăng lên theo thời gian; chúng có khả năng gây bệnh ở loài động vật có vú là chuột.

Vài nhận xét: Đây chỉ là một nghiên cứu thực nghiệm ở động vật, trên một nhóm số nhỏ các con vật thí nghiệm. Kết quả này chỉ có thể đủ để đặt ra một xu hướng, một manh mối của một cơ chế tiến hoá, phát triển và gây bệnh của loại virus cúm A(H5N1). Kết quả nghiên cứu này góp phần củng cố vai trò trung gian truyền bệnh từ loài chim hoang dại, chim sống lưỡng cư, trong đó có vịt nuôi. Thế nhưng cơ chế nào, và tại sao lại xảy ra hiện tượng đó, thì vẫn chưa có câu trả lời.

Trong báo cáo ngắn “Nguồn gốc  của cơ chế gây bệnh nặng và một đại dịch tiềm tàng của virus cúm A(H5N1) ở đông Á”, các tác giả công bố rằng từ 2001, virus cúm A(H5N1) vẫn tiếp tục lưu hành ở Trung hoa lục địa theo chu kỳ, cao điểm là từ tháng 10 cho đến tháng 3, khi nhiệt độ môi trường trung bình dưới 20 độ C. Năm 2000, virus này chỉ phân lập được ở loại gia cầm sống lưỡng cư, nhưng từ 2001 thì chúng đã được tìm thấy ở cả gia cầm nuôi bộ và gia cầm lưỡng cư, mặc dù tỷ lệ phân lập được cao nhất vẫn là ở loài vịt.

Tính chất xảy ra đồng thời tại cùng một thời điểm trên các vùng địa dư khác nhau chưa được hiểu ngọn ngành, thế nhưng người ta tìm thấy được virus A(H5N1) trong các con chim di cư bị chết. Điêu này ám chỉ là quần thể chim hoang dại có thể đóng vai trò phát tán mầm bệnh. Vào thời điểm giữa cuối năm 2002 đến nay, tại Hồng Kông, chủng loại H5N1 cùng kiểu gen được tìm thấy ở một con chim diệc bạch bị chết, ở hai con chim diệc xám, một con mòng biển đầu đen, một con bồ câu dại, một con chim sẻ và trong một con chim cắt. Trong nghiên cứu phát sinh chủng loại gen, người ta tìm thấy H5N1 ở loài chim hoang dại có một phần giống với cấu trúc của loại H5N1 gây dịch gia cầm ở Thái lan và Việt Nam vừa qua. Một điểm khác người ta cũng tìm thấy rằng thời điểm mắc bệnh của gia cầm ở Trung quốc từ năm 2001 trở đi, thường trùng với thời điểm chim di cư tránh đông xuống miền Nam Trung quốc, tuy nhiên người ta chưa biết đưọc H5N1 có hiện diện trong quần thể chim hoang dại này hay không. Từ các kết quả nghiên cứu tìm được các tác giả cho thấy vịt nuôi ở miền Nam Trung quốc  đóng vai trò chính trong việc phát sinh và duy trì mầm virus này, và chim hoang dại có thể góp phần vào việc phát tán, mầm bệnh rộng rãi. Các tác giả đi đến kết luận là dịch bệnh không dễ gì thanh toán được, cần phải có một biện pháp kiểm soát dịch bệnh lâu dài.

Một số nhận xét:

Trải qua kinh nghiệm của đợt “đại dịch” SARS trên thế giới và đợt đại dịch cúm chim ở gia cầm xảy ra ở một số nước Đông Nam Á và châu Á vừa qua, một điểm nổi bật nhất dễ nhận thấy là vai trò của tiến bộ thông tin đóng một vai trò hết sức quan trọng trong công tác Y tế, đặc biệt phòng chống và ngăn ngừa bệnh dịch. Ở vụ dịch SARS, một kỷ lục chưa từng có trong lịch sử là với một loại bệnh mới phát sinh mà chỉ trong vòng có một tháng, tác nhân gây bệnh đã được định danh, và sau đó còn tìm được cả cấu trúc di truyền. Tại một thời điểm, người ta có thể tổ chức một cuộc hội thảo xuyên lục địa bằng phương tiện cầu truyền hình. Chỉ trong vòng một phút, thông tin trao đổi trên giấy tờ có thể lưu chuyển trên toàn thế giới qua hệ thống email. Chính vì thế mà việc trao đổi, bàn thảo về vấn đề có thể diễn ra chóng vánh, hành động có thể được áp dụng tức thời.

Tuy nhiên cũng trong vấn đề thông tin, việc thông tin đến nhanh, nhiều là một khía cạnh, khía cạnh khác quan trọng hơn là vấn đề tiếp cận và xử lý thông tin, diễn dịch và hiểu thông tin đó, áp dụng nó như thế nào mới là vấn đề quan trọng hơn. Vì trong một loại bệnh dịch mới như cúm chim A(H5N1) việc học hỏi và tìm hiểu trong quá trình áp dụng là đương nhiên, và vì chúng ta chưa hiểu biết được hết bản chất của chúng cho nên việc tái đánh giá, kiểm định lại vấn đề, cập nhật thông tin là quan trọng.

Những thông tin, khuyến cáo, hướng dẫn từ các chuyên gia Y tế, hoặc tổ chức chuyên môn cao cấp thông thường được dựa vào các bằng chứng. Bằng chứng đó thu được từ các nghiên cứu. Thế nhưng không phải mọi quyết định đều dựa trên bằng chứng, mà đôi khi lại dựa vào niềm tin hoặc một mối lo ngại. Điều này chúng tôi đã có đề cập đó là trường phái “Nguyên lý phòng ngừa” (Precautionary Principle, PP).  Và chúng tôi nhận thấy ngay cả những ý kiến được cho là khuyến cáo từ các chuyên gia đầu ngành vẫn có một sự lẫn lộn, bất cập giữa niềm tin và bằng chứng khoa học!

Tại sao giả thuyết được đặt ra là chim trời, chim hoang dại là nguồn mang mầm bệnh chính và phát tán bệnh thì trong khâu ngăn chận dịch lây lan thì chỉ đề cập đến việc tiêu diệt gia cầm nuôi?

Có bằng chứng không? Không. Mà quyết định đó có lẽ chỉ dựa trên niềm tin. Niềm tin đó xuất phát từ  đợt dịch “cúm gà Hồng Kông 1997”, lúc đó có 6/18 người mắc bệnh bị tử vong; 1,4 triệu con gà bị tiêu huỷ . Sau đó chính quyền Hồng Kông đã lệnh tiêu huỷ tiếp 4,5 triệu con gà nữa và vụ dịch dừng lại ở đó. Mãi cho đến đầu năm 2003 có thêm hai người nữa mắc bệnh cúm A(H5N1) nữa và tử vong, rồi lại thôi. Khi vụ dịch cúm gia cầm xảy ra ở Việt Nam và các nước Đông Nam Á thì phương sách tiêu huỷ gà được lập tức triệt để áp dụng. Nhưng nhìn nhận lại vấn đề, mối tương quan giữa giết gà và vụ dịch dừng lại ở Hồng Kông chỉ là có tương quan, và tương quan tại một thời điểm. Điều đó không hoàn toàn là mối liên hệ nhân-quả. Muốn chứng minh được giết gia cầm thì có thể ngăn cản được lây lan dịch thì phải cần tiến hành các nghiên cứu quan sát cũng như can thiệp để so sánh hiệu quả giữa việc giết gà và không giết gà thì mới gọi là nhân-quả, và khi đó mới coi là bằng chứng.

Đã thế các khoa học gia vẫn tiếp tục tin. Theo lời Tiến sĩ Joseph Domenech, nhiều chuyên gia và một số quốc gia tin rằng họ có thể tảo thanh được A(H5N1) bằng cách tiêu huỷ, nên việc chủng ngừa là không cần thiết (nguyên văn “…because last winter many experts and some countries believed they could eradicate A(H5N1) by culling, making vaccination unneccessary, Dr. Donomech said”. Thế nhưng nghịch lý là đã tin nhưng lại vẫn trông chờ và đòi hỏi bằng chứng. Cho đến khi có kết quả nghiên cứu được công bố là virus A(H5N1) có thể vĩnh viễn lưu trú ở một số quốc gia thì lúc đó mới bắt đầu chuyển hướng sang một kế sách mới. Ngay cả chính phủ Thái lan đã có kế hoạch hướng đến kế sách nghiên cứu phát triển và dùng phương thức chủng ngừa cho gia cầm đã gặp phải sự đối kháng của Tổ chức Sức khoẻ Động Vật thế giới đóng tại Paris (OIE) vẫn tin tưởng rằng tiêu huỷ là biện pháp kiểm soát hữu hiệu nhất (bản tin của IPSNEWS, http://ipsnews.net/interna.asp?idnews=24701).

Và dĩ nhiên cho đến nay vẫn chưa có bằng chứng nào về một sự phát tán, hay lây lan mầm bệnh A(H5N1) từ vật sang người dễ dàng, và chưa có bằng chứng nào cho thấy virus này có khả năng lây lan từ người sang người nhưng giới chuyên gia vẫn vẫn luôn canh cánh và cảnh báo toàn cầu  về nguy cơ của một vụ đại dịch toàn cầu. Tại sao lại như thế? Trong thế kỷ XX, có xảy ra ba vụ đại dịch cúm toàn cầu. Vụ dịch Tây-ban-nha 1918-1919, có khoảng 20 đến 50 triệu người trên toàn thế giới chết, riêng Mỹ chiếm nửa triệu. Vụ dịch cúm châu Á 1957-58 có 70 nghìn người Mỹ tử vong. Vụ dịch cúm Hồng Kông 1968-69, Mỹ có 34 nghìn người tử vong. Như vậy là người ta lo ngại đến việc tử vong hàng loạt vì bệnh tật mà lo sợ và luôn đặt mọi người trong tình trạnh cảnh báo. Giới chuyên môn đã thổi một nỗi sợ hãi vào dân chúng thế giới.

Thế nhưng, với con người trong cuộc sống thời hiện đại phải đối mặt với rất nhiều yếu tố nguy cơ tử vong: chiến tranh, tai nạn, bệnh tật đến từ nhiều nguồn nhiều tác nhân, thiên tai... Chúng ta thử duyệt lại một số tỷ lệ tử vong hàng năm sau đây: 

·        Mỗi năm trên thế giới có 5 triệu trẻ em chết vì mỗi một bệnh tiêu chảy; mỗi một năm cũng con số xấp xỉ trẻ em chết vì bệnh đường hô hấp;

·        Các loại tổn thương đã lấy đi mỗi năm 5 triệu sinh mạng trên toàn thế giới, chiếm tỷ lệ gần khoảng 1 trong 10 trường hợp tử vong chung trên toàn cầu;

• Mỗi năm có khoảng 250.000 đến 500.000 người chết vì bệnh cúm trên thế giới, trong số này có 36.000 nạn nhân ở Mỹ;
• Mỗi năm, có khoảng 1 đến 2,7 triệu người, phần lớn ở Phi châu, chết vì bệnh sốt rét; con số mới đây nhất của Tổ chức y tế thế giới cho thấy mỗi ngày bệnh sốt rét lấy đi 3000 sinh mạng  trẻ em Phi châu (xin ghi nhớ mỗi ngày và 3000 sinh mạng trẻ em);
• Ngay cả bệnh lao (vâng, bệnh lao) vẫn giết chết gần 2 triệu người hàng năm, và 98% những người chết vì lao sống trong các nước đang phát triển;
• Trên bình diện toàn cầu, bệnh AIDS/HIV làm chết 3 triệu người hàng năm, kể cả 61,000 trẻ em;
• Cuộc xâm chiếm Iraq do Mĩ và Anh cầm đầu giết chết ít nhất là 10.000 người, kể cả 2.300 thường dân.

Và còn nhiều con số tử vong khác nữa. Do đó chẳng cần một đại dịch A(H5N1) hàng năm cũng đã có đến nửa triệu người chết vì cúm thông thường rồi. Vấn đề không phải là đánh giá thấp sự nghiêm trọng của bệnh cúm A(H5N1). Không, chúng ta phải nhìn nhận bệnh tật là nặng nề, đại dịch là mối hiểm nguy. Tính mạng của con người là quan trọng. Mỗi một sinh mạng là một tài sản quý giá của hành tinh. Thế nhưng chúng ta cần tránh một tâm lý sợ hãi quá đáng và thiếu thực tế. Một sự sợ hãi, một mối lo về một vụ đại dịch toàn cầu vẫn chưa xảy ra nhưng trong khi đó người dân ở các nước nghèo đã và đang ở trong một nguy cơ phá sản vì phải theo một lệnh không có cơ sở, không có căn cứ để phải tiêu huỷ cả đàn gia cầm của mình. Đổi một nguy cơ chưa xảy ra để lấy một nguy cơ khác là thiếu thực phẩm, suy sụp tài chính, nghèo đói, rối loạn tâm lý, tâm thần, một điều không tránh khỏi, là một nỗi ám ảnh, một hoang tưởng (paranoid) xa xỉ!  Người ta quan tâm đến sức khoẻ của một quần thể lớn ở tầm vóc quốc tế, thế nhưng những cá nhân ở trong quần thể đó lại được cho là không quan trọng. Trong một bài luận về nạn AIDS vào thập niên 1980s, một cây bỉnh bút nổi tiếng người Mỹ, Susan Sontag, đề cập đến một văn hóa sợ hãi- “distress culture” trong các xã hội Tây phương, và văn hóa này sản sinh ra những khải huyền tưởng tượng, những cái bóng tận thế.  Có thể nói mối đe dọa lớn nhất đến công chúng ngày nay là sự mất niềm tin và thiếu khả năng đối phó với vấn đề bằng lí trí.

Càng ngày chúng ta càng phải nhận thấy rằng con người cũng như mọi thực thể hữu hay vô cơ đều là một phần tử của một môi trường, một quần thể nào đó; và tồn tại trong một mối ràng buộc hữu cơ chứ không phải là một thực thể biệt lập. Bệnh tật cũng nằm trong chiều hướng đó. Cần phải nhìn nhận có một cân bằng sinh thái trong mô hình bệnh tật. Bệnh tật biến đối theo mô hình khác nhau trong từng sắc dân, từng vùng địa dư, từng tập tục sinh sống, từng hình thái kinh tế, có vẻ như không thể biến mất đi được trừ một số ít bệnh được coi là thanh toán như đậu mùa (nhưng không có nghĩa tuyệt đối). Chính vì thế mà cho đến thế kỷ XXI mà có nhiều bệnh dù khoa học đã hiểu rõ bản chất từ lâu nhưng không thể nào đặt chúng nằm trong tầm kiểm soát được chẳng hạn như bệnh Lao, bệnh Sốt rét, Sốt xuất huyết v..v…Trong chiều hướng cân bằng sinh thái đó, chúng ta khó có thể mà thanh toán hay loại trừ bệnh tật đi được. Cúm chim A(H5N1) cũng không là một ngoại lệ. Đã vậy chúng ta nên tìm cách để sống chung và dung hoà với chúng mà thôi.

Nguyễn Đình Nguyên