Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 08/2004

Tâm lí và chiến tranh Iraq 

Nguyễn Văn

Có thể nhiều người ngạc nhiên khi biết rằng giới tâm lí học có thể giải thích những khía cạnh trong cuộc chiến Iraq vừa qua hay đang diễn ra ngày nay.  Trong bài này tôi thử đưa ra vài ví dụ để cho thấy từ việc tìm cái cớ để gây chiến cho đến những sự kiện tra tấn tù nhân trong nhà tù Abu Ghraib và việc giết con tin Nick Berg đều có thể giải thích bằng tâm lí học. 

Philip Zimbardo là một nhà tâm lí học danh tiếng thuộc Trường đại học Stanford.  Năm 1971 ông tiến hành một thử nghiệm mà ngày nay được xem là một trong những thí nghiệm cổ điển trong tâm lí học.  Trong cuộc thử nghiệm, ông cho một số thanh niên đóng vai làm tù nhân và một số khác đóng vai quản giáo (họ được trả tiền để tham gia vào cuộc thử nghiệm).  Các “quản giáo” được cảnh cáo trước rằng họ không nên có những hành động tàn bạo với “tù nhân”.  Tất cả các hành động và thái độ của các “quản giáo” đều được theo dõi chặt chẽ.  Dù đó chỉ là một thí nghiệm, hay có thể nói là một trò chơi, nhưng những sự việc xảy ra sau đó hết sức tồi tệ, tồi tệ đến nỗi chúng ta phải liên tưởng đến những gì xảy ra trong nhà tù Abu Ghraib. 

Gần đây, trong một bài bình luận về vụ nhà tù Abu Ghraib, Giáo sư Zimbardo viết rằng "Những hành động tàn bạo và khủng khiếp mà các ‘quản giáo’ đối xử với ‘tù nhân’ trong cuộc thí nghiệm của tôi trước đây (tại Stanford) rất tương đương với những cảnh tượng ghê tởm xảy ra tại nhà tù Abu Ghraib.  Các ‘quản giáo’ của tôi liên tục cởi quần áo của ‘tù nhân’ và bắt họ phải trần truồng, trùm đầu họ, trói họ bằng dây xích, bỏ đói khát ‘tù nhân’, bắt họ bỏ trong các khu biệt giam, và bắt họ phải rửa nhà xí bằng tay." 

Mục đích của cuộc thí nghiệm là muốn chứng minh rằng một khi con người có trong tay quyền lực, chính quyền lực đó có khả năng thay đổi hành vi và thái độ của con người.  Và con người sẽ khó mà cưỡng lại sự cám dỗ của quyền lực.  Vì cuộc thí nghiệm xảy ra không đúng theo kế hoạch (nhưng đạt được mục đích) vì do hành vi tàn bạo của các “quản giáo” nên Giáo sư Zimbardo phải chấm dứt cuộc thí nghiệm sớm hơn dự định.

Milgram, độc ác, và tuân hành 

Một cuộc thí nghiệm về sự phục tùng cấp trên do Nhà tâm lí học Stanley Milgram tiến hành khoảng 4 thập niên về trước còn có một hậu quả ớn lạnh hơn cuộc thí nghiệm của Zimbardo.  Trong cuộc thí nghiệm cổ điển này, Giáo sư Milgram muốn chứng minh rằng những người hoàn toàn bình thường, một khi được cấp trên trao cho quyền lực, họ sẵn sàng hành động một cách tàn ác với người thấp kém hơn.  Trong cuộc thí nghiệm, một số người được giao cho nhiệm vụ làm lớn còn sử dụng đến các biện pháp như giật điện những ai họ không ưa thích. 

Giới tâm lí học đã viết khá nhiều về những xu hướng tuân hành lệnh cấp trên.  Chẳng hạn như trong những nhóm nhỏ, mối quan hệ tương tác giữa các thành viên trong nhóm có thể trở nên nguy hiểm với những hành vi cực kì tàn ác.  Nếu họ muốn được các thành viên trong nhóm kính phục, các thành viên tự do phát biểu ý kiến nằm trong khuôn khổ của nhóm và ngăn chận bất cứ ai nói ngược lại họ.  Từ đó, định kiến trở nên chân lí, và cho ra đời những lãnh tụ càng ngày càng hung dữ và cực đoan hơn các thành viên trung bình trong nhóm.

Mối liên quan với Nick Berg 

Trong một thí nghiệm cổ điển khác, cũng do Stanley Milgram tiến hành, người tham gia thí nghiệm gửi một lá thư đến một số người khác.  Thư yêu cầu mỗi người nhận được thư nên chuyển lá thư cho bất cứ ai mà họ quen biết.  Và cứ thế lá thư tiếp tục luân chuyển trong cộng đồng.  Kết quả thí nghiệm cho thấy hiện tượng “small world” hay “thế giới tròn” – tức là mối liên hệ giữa con người chỉ được nối kết bằng một số nhỏ nối kết.  Nó cũng giông giống như hiện tượng “nối kết” trong các trang nhà internet vậy. 

Bất cứ ai cũng từng nghe qua về hiện tượng “nhìn người này thấy quen quen”.  Phần lớn chúng ta cũng từng nghe qua về mối ngăn cách cấp thứ 6 bất cứ hai người nào trong cùng một quốc gia.  Thực ra, dưới một số giả định hợp lí, mỗi chúng ta có liên hệ với mọi người khác bằng 2 mối liên kết, mặc dù chúng ta không hẳn biết ai là người quen biết gần nhất. 

(Một “phóng tác” của khái niệm trên là số lần liên hệ giữa các tài tử qua đóng phim, chẳng hạn như giữa Barlon Brando và Christina Ricci, hay giữa Kevin Bacon và bất cứ người nào khác.  Nếu A và B xuất hiện trong cùng một phim M1, và B cùng C trong phim M2, thì A có liên hệ với C qua hai phim này.) 

Thế thì nó có liên quan gì đến câu chuyện của Nick Berg, người bị những tên khủng bố chặt đầu ở Iraq?  Trong trường hợp Nick Berg, có tin cho rằng nhiều năm trước đây Nick Berg gặp một người Ả Rập; và người này biết Zacarias Moussaoui, người đang bị tố cáo là khủng bố.  Thông tin này quả đáng điều tra, nhưng nó không phải là bản tin làm chúng ta ngạc nhiên, nhất là trong CIA và FBI đang tìm mọi cách để khai thác Moussaoui.

Động cơ chiến tranh và tâm lí thành kiến 

Tâm lí thành kiến cũng có thể dùng để giải thích tại sao Mĩ muốn xâm lăng Iraq.  Một trong những tâm lí đó có tên là similarity bias, tức Thành kiến tương đồng.  Các nhà tâm lí học như Richard Nisbett và Lee Ross từng chứng minh rằng chúng ta thường thiên về niềm tin kiểu “lấy độc trị độc” ("like causes like").  Chính vì tin vào điều này, cho nên người ta từng dùng phổi chó fox để trị bệnh hen, và cứt chim để trị bệnh mảng tròn (ringworm), bởi vì chúng giông giống nhau.  Nếu hai vật có vẻ như giống nhau, chúng ta có khuynh hướng nghĩ rằng tác động đến một vật có thể có ảnh hưởng đến vật khác.  Thành ra, đối với nhiều người, suy nghĩ rằng tiêu diệt Saddam Hussein sẽ giúp chúng ta tiêu diệt Osama bin Laden bởi vì họ “giông giống” nhau; tức là cả hai đều là người Ả Rập, và cả hai đều là kẻ thù của Mĩ. 

Nhưng chuyện Saddam và Osama ghét nhau không đội trời chung thì ít ai nhắc đến! 

Một thành kiến khác, confirmation bias (thành kiến thừa nhận) cũng có thể giải thích tại sao Mĩ dính líu vào Iraq.  Thành kiến này đề cập đến hiện tượng tâm lí, một khi người ta đã đi đến một phán quyết, họ sẽ tìm mọi cách và mọi bằng chứng để chứng minh cho phán quyết của họ và bỏ qua tất cả những gì không phù hợp với định kiến của họ.  Trong nhiều trường hợp, từ mua chứng khoán thị trường đến chọn trường học, người ta thường tìm cách để chứng minh cho những gì họ đã tin vào.  Một số quan chức cao cấp trong Chính phủ Bush quá nghe lời của những lí thuyết gia bảo thủ và những tên chuyên nghề lường gạt như Ahmad Chalabi, mà không chịu lắng nghe ý kiến của giới ngoại giao và quân sự. 

Trong tâm lí học, có nhiều phát hiện có thể áp dụng để giải thích tình hình hiện nay tại Iraq và có thể là liều thuốc chữa cho căn bệnh quá tự tin và tự phụ cũng như những giả định phi lí.

Nhà vật lí học trứ danh Richard Feynman từng nói, "Khoa học là một con đường cho chúng ta tránh khỏi tự lừa phỉnh chính mình."  Mong rằng giới chính khách nên để tâm suy nghĩ về câu nói này.