Quan lại miền Bắc Việt Nam cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 dưới góc nhìn của một nhà sử học Pháp

Quan lại ở miền Bắc Việt Nam cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 là vấn đề được Emmanuel Poisson - hiện là Giáo sư Đại học Paris 7 - dành nhiều thời gian nghiên cứu và sưu tầm tài liệu ở Việt Nam vào những năm 1990 và đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại Đại học Paris 7 về đề tài này năm 2000. Cuốn sách Quan lại ở miền Bắc Việt Nam - một bộ máy quản lý hành chính trước thử thách (1820-1918) của ông vừa được Nhà xuất bản Maisonneuve et Larose ấn hành được đánh giá là công trình nghiên cứu sử học xuất sắc. Tham luận tham gia Hội thảo Việt Nam học lần thứ II của Emmanuel Poisson cũng về chủ đề này.

Cuốn sách Quan lại... (nguyên bản tiếng Pháp: Mandarins et subalternes au Nord du Vietnam - une bureaucratie à l'epreuve) là những phát hiện được đưa ra sau khi nghiên cứu 1272 lý lịch quan lại và những tài liệu liên quan đến họ còn lưu giữ được đến ngày nay. E.Poisson không chỉ tìm tư liệu ở thư viện, hợp tác với Viện Hán Nôm, Viện Sử học mà còn tìm về các làng quê, các dòng họ. Bởi thế cuốn sách cung cấp một nguồn tư liệu phong phú bằng cả chữ Hán, chữ Việt và chữ Pháp về chế độ quan lại miền Bắc Việt Nam trong một giai đoạn lịch sử nhất định, về cấu trúc phức tạp của quan trường xưa, về cách thức đào tạo, về thể thức chi lương bổng và thang bậc...

Trong cuốn sách, E.Poisson cũng đưa ra các kết luận như: Triều đình thường bổ nhiệm người ở nơi này đi làm quan nơi khác hay ông cũng phát hiện ra có những tỉnh, những làng có truyền thống làm quan. Về việc triều đình phải đối mặt với sự đô hộ của thực dân Pháp, E.Poisson cho rằng không có sự gián đoạn về quan trường trong giai đoạn này. Con đường tuyển dụng vẫn bắt buộc phải trải qua các kỳ thi cực kỳ khắt khe, ở các làng các thầy đồ vẫn dạy cho đến khi bãi bỏ chế độ thi hương vào năm 1918. Hai phần ba số người làm quan là những người học hành đỗ đạt trong các kỳ thi đó. Những thuộc viên đắc lực phục vụ công cuộc xâm lược, những kẻ chuyên nghề đàn áp chỉ chiếm số ít. E.Poisson khẳng định các quan người Việt Nam được học hành thi cử chiếm phần đông ấy không phải là những kẻ bù nhìn, dù họ không đặt vấn đề cáo buộc chế độ thuộc địa. Những tầng lớp ưu tú trong quan trường không dễ gì bị chế độ thuộc địa biến cải thành kẻ thừa hành, trở thành một công cụ ngoan ngoãn. Họ có đầu óc cải cách, tìm cách hiện đại hóa xã hội và phong tục. Một số đã tham gia vào các hoạt động cải cách trong phong trào dân tộc đầu thế kỷ 20. Đó là lý do khiến các công sứ Pháp luôn phải tôn trọng họ.

E.Poisson còn phân tích bộ máy hành chính bên dưới, những tri phủ tri huyện, kỳ hào làng xã của 10 nghìn làng ở miền Bắc để thấy được "sức mạnh tự trị xã hội Á Đông" khiến nhà nước phong kiến cũng như nhà nước thuộc địa luôn có nguy cơ để "xã hội tuột khỏi tay". Cuốn sách cho thấy sự lo lắng của chính quyền để hoàn thiện khả năng huy động xã hội bên dưới không phải chỉ xuất hiện từ thời thuộc địa. Mối quan tâm đến cải cách hành chính là thường xuyên đối với các vị vua Việt Nam thế kỷ 19.

Cuốn sách của E.Poisson có thể gợi ý những kinh nghiệm cho công cuộc cải cách hành chính ở Việt Nam hiện nay.

C.T

Trích báo Đại Đoàn Kết 14/07/04