SƠN NAM: “ĐBSCL – NÉT SINH HOẠT XƯA VÀ VĂN MINH MIỆT VƯỜN”

Quê hương miền Tây trong từng con chữ

Nhắc đến nhà Nam bộ học Sơn Nam, chúng ta như nhìn thấy Nam Kỳ lục tỉnh, hình ảnh con người Nam bộ chất phác, anh hùng. Hơn 60 năm sống, nghiên cứu, nhà văn Sơn Nam đã tặng cho đời gia tài đồ sộ: gần 60 tác phẩm được xuất bản. Đọc tác phẩm Sơn Nam, người đọc như sống ở chính mảnh đất tác giả đã viết, gặp gỡ và hiểu về con người của những vùng đất ấy, đặc biệt là đồng bằng sông Cửu Long. Tập biên khảo “Đồng bằng sông Cửu Long – nét sinh hoạt xưa và văn minh miệt vườn” là sự tổng hợp từ những nghiên cứu của tác giả về nết ăn, nếp ở, tập quán sinh hoạt của một vùng đất mang đậm giá trị nền văn hoá - văn minh lúa nước Việt Nam.

“Đồng bằng sông Cửu Long – nét sinh hoạt xưa và văn minh miệt vườn” kết hợp từ hai tác phẩm “Đồng bằng sông Cửu Long – nét sinh hoạt xưa” (NXB TPHCM in lần đầu vào năm 1985, NXB Trẻ tái bản lần thứ 3 vào tháng 12.1997) và quyển “Văn minh miệt vườn” (NXB An Tiêm, Sài Gòn in 7.1970, tái bản 6.1992). Đó cũng là hai phần của quyển sách này. Ở phần đầu, tác giả nêu rõ ý nghĩa của con sông mang tên Cửu Long cũng như lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất do con sông này bồi đắp phù sa: “Sông Tiền và sông Hậu rất rộng lượng, đôn hậu, ít khi trở chứng, cho rất nhiều, ít khi lấy lại, nước lụt hàng năm không gây tai họa nếu như con người biết quy luật”.

Mỗi nền văn hóa, mỗi vùng đất đều có quá trình hình thành và phát triển nên tác giả chia phần 1 thành ba giai đoạn: buổi ban đầu, khi thực dân còn dò dẫm và giai đoạn khai thác lớn của thực dân Pháp. Buổi ban đầu khai hoang vỡ đất với nhiều khó khăn, “tình hình toàn Nam bộ đã nhiều phen bất ổn, người chết, nhà cửa đổi dời, gia đình ly tán trong hơn 20 năm gặp nạn… Nạn cờ bạc cho vay nặng lãi, cường hào ác bá cũng là động cơ khiến nhiều người đổi nghề, bỏ xứ”. Nhưng “người khẩn hoang sống tự lực, kiên nhẫn, tự rút kinh nghiệm để đối phó với bịnh tật, thú dữ”, nên dần dần, vùng đất “ma thiên nước độc” trở thành nơi màu mỡ phù sa. “Làng xóm mọc lên từng cụm, nhà cửa chạy dài theo bờ sông, bờ rạch quanh co. Dân đông tách ra làng nhỏ, tạm gọi là lân, là ấp trong lúc đầu”.

Văn hóa của vùng đất mới được hình thành trong trong cách sống của người dân, nhiều loại hình nghệ thuật xuất hiện như hát chầu, hát giàn, thú chơi kiểng, có nhiều câu văn phú về miền đất này… Sơn Nam cũng nhắc lại những chiến công chống giặc ngoại xâm, mở mang bờ cõi của những vị anh hùng Nam bộ. “Trong dân gian còn nhắc nhở vài giai thoại về ao Ngự giếng Tiên, bãi Ngự… Công trình đào kinh Vĩnh Tế, với nhiều người chết hãy còn ám ảnh người vùng Long Xuyên, Châu Đốc".

Giai đoạn thực dân Pháp bắt đầu xâm lược, người dân đồng bằng sông Cửu Long không còn được tự do như trước, nhưng văn hóa truyền thống vẫn được giữ gìn và phát huy. “Làm gì để nhớ nước, bộc lộ tinh thần bất khuất? Đồng bào thi nhau cất đình mặc dầu chưa có sắc thần… Một số điệu hò, ca dao phổ biến vào đồng bằng dịp này, thí dụ như loại hò mép". Nhiều nơi trở nên phồn thịnh hơn:

“Chợ Lấp Vò, chợ Lấp Vò,
Cảnh tình nhà đủ lại người no,
Dọc ngang phố cất ngay từng vạt,
Qua lại buồm giương thẳng cánh cò.
Gió thổi đàng đồng hơi rỉ rả,
Nước lừa khúc vịnh chảy quanh co.
Cho hay mỗi thú đều theo thú;
Thanh lịch sao bằng thú vị nho”.

Trong phần thực dân Pháp khai thác lớn, nhà Nam bộ học Sơn Nam nêu rõ những việc mà thực dân Pháp đã làm như đào kinh, nạo vét đường thủy từ Hậu Giang đến Sài Gòn. Trong khi đó, người dân lại thiếu tin cậy nhau nên

“Thương ôi, Lục tỉnh Nam Kỳ,
Ngàn năm cơ nghiệp còn gì hay không?
Mịt mù một giải non sông,
Hỏi ai, ai có đau lòng chăng ai?”

Thời gian này cũng là lúc tinh thần dân tộc lên cao, nhiều hoạt động văn hóa xuất hiện và được duy trì. “Phong trào nói thơ phổ biến rộng, người mù đờn độc huyền, đờn cò ngồi đầu cầu, bến đò, khi chợ đang nhóm đã thu hút khá đông người với đề tài thơ Sáu Nhỏ, Năm Tỵ… Điều đặc biệt trong thời gian này là sự ra đời hai tờ tuần báo “Lục Tỉnh Tân Văn” và “Nam Kỳ địa phận”. Đọc tập biên khảo “Đồng bằng sông Cửu Long – nét sinh hoạt xưa”, chúng ta được hiểu biết thêm nhiều điều về lịch sử, địa lý cũng như văn hóa mà trước nay chưa biết về “vựa lúa lớn nhất nước Việt Nam”.

Phần hai “Văn minh miệt vườn” cũng là những điều thú vị của miệt vườn. Thế nào là miệt vườn? Văn minh miệt vườn bao gồm những gì và có từ khi nào? Nhiều câu hỏi được đặt ra để nhà văn Sơn Nam trả lời bằng những lý giải cặn kẽ, kèm theo ví dụ cụ thể. “Miệt vườn tiêu biểu cho hình thức sanh hoạt vật chất và tinh thần cao nhất ở đồng bằng sông Cửu Long”. Nhà văn Sơn Nam nghiên cứu rõ về địa lý, tính chất và quá trình phát triển của văn minh miệt vườn qua từng mốc thời gian. Từ hồi đầu Tây lịch, đồng bằng sông Cửu Long là lãnh thổ của vương quốc Phù Nam; sau Phù Nam sát nhập vào Chân Lạp và phát triển mạnh. Giữa hai thế kỷ XIX – XX và sau Âu châu đại chiến, vùng đất màu mỡ này “chuyển mình” trỗi dậy.

Quyển “Đồng bằng sông Cửu Long – nét sinh hoạt xưa và văn minh miệt vườn” không chỉ là những trang lịch sử của một vùng đất mà còn mang nét nhẹ nhàng của những câu hò Mỹ Tho, Cái Bè, Cần Thơ, Ngã Bảy…Không ai biết tác giả của những câu hò đó, chỉ biết nó đã trở thành một phần trong nền văn minh miệt vườn và là nỗi nhớ của người con vùng đồng bằng này khi xa quê, những câu hò cấy, hò đêm trăng vô tình trở thành cầu nối cho các đôi nam nữ đến với nhau và dần dần xuất hiện những câu ca cải lương ngân nga mượt mà rung động lòng người. Phần nhận xét cuối sách, nhà Nam bộ học Sơn Nam viết: “Trong khu vườn Việt Nam, đoá hoa Miệt Vườn đóng góp được vài hương sắc, chứng tỏ dân Việt có đủ sinh lực để tiếp nhận, tiêu hóa và sáng tạo”.

Với hơn 420 trang sách, nhà văn Sơn Nam đã lưu giữ lại cho thế hệ sau những hình ảnh đẹp về vùng đất miền Tây Nam bộ. Và những ai đi xa muốn tìm về “cái thẳng ruột ngựa” của người dân nơi đây thì quyển sách của nhà Nam bộ học Sơn Nam chứa đựng tất cả. Để trốn ánh nắng hè gay gắt, thay vì về miệt vườn vui thú cỏ cây, ta thử thả hồn mình theo từng trang sách, quê hương miền tây như hiển hiện trước mắt ta, sinh động với con sông, đồng lúa; với ông lão dáng người chắc nịch, đó là một góc quê hương tìm thấy trong từng con chữ…

QUẾ LAM

Trích trong trang nhà Người Viễn xứ