Bom người (*)

Amir Taheri

Điểm sách: Sinh mạng tôi là một thứ vũ khí: Lịch sử hiện đại của hiện tượng Đánh bom cảm tử của Christopher Reuter

            Cuốn sách mở đầu với một chủ đề đầy hứa hẹn và lôi cuốn: nghiên cứu trên cơ thể con người khi trở thành một thứ vũ khí chiến tranh. Sự khéo léo của con người có thể biến mọi thứ thành vũ khí. Đói kém và bệnh tật đã từng được sử dụng làm vũ khí chiến tranh lợi hại trong công cuộc truyền đạo để lôi kéo thiện nam quyến rũ tín nữ.

Hoàng Đế Si-ri (Cyrus) đã sử dụng lạc đà làm vũ khí chống lại Babylon. Hannibal dùng voi làm vũ khí chống lại La-mã. Trong kinh Koran, Alla đã dàn trận với những con chim thần thoại ababil để chống lại những người A-bis-si (Abyssinian) xâm lược Ả-rập.

Tự thân mình, một con người không thể trở thành một loại vũ khí được, mà cần phải có một sự kết hợp với những yếu tố khác, chẳng hạn như cây thập ác có tẩm thuốc độc nằm trong tay những kẻ ám sát (hashasheen) của người Hồi giáo thời Trung cổ hoặc lưỡi mác trong tay quân tình báo Đức hay đồng minh ở Verdun và Flander trong thời đệ nhất Thế chiến. Hoặc nữa là những phi cơ do các kamikaze Nhật bản điều khiển trong đệ nhị Thế chiến, hoặc như những đai thắt lưng gắn thuốc nổ của những kẻ đánh bom cảm tử người Palestin, rồi những “lưỡi hái bay” do các tay không tặc thuộc nhóm al-Qaeda  điều khiển trong sự kiện 11 tháng Chín 2001.

Ngay cả nắm được bối cảnh như thế, thì chúng ta cũng không thể nào hiểu được cụm từ mà Chirstoph Reuter, một phóng viên người Đức, gọi là “vũ khí cuối cùng” khi xét trong một tình huống biệt lập. Đánh bom cảm tử không thể nào là một quyết định của cá nhân được cả. Hiện tượng này chỉ có thể xảy ra trong một điều kiện là phải có chiến tranh dù thực hay chỉ là một cuộc chiến tưởng tượng. Các điều kiện cần thiết cho một vụ đánh bom cảm tử là phải có tổ chức tuyển mộ ngưòi, quá trình huấn luyện, cung cấp thông tin, hoạt động tình báo, công tác điều nghiên, quân nhu, nguyên vật liệu, công tác tuyên truyền, và dĩ nhiên là phải kể đến cả tài lực. Ngoài ra, cũng cần phải có một người lãnh đạo về chính trị-người ra lệnh để thực hiện các cuộc đánh bom cảm tử trong một tình huống của một chiến lược đặc biệt nào đó.

            Cách tiếp cận vấn đề tiên khởi của Reuter khá mới mẻ và hứa hẹn. Tác giả lý giải vấn đề  làm sao mà những kẻ cầm đầu lại có thể coi một nhân mạng cũng chỉ như là một loại vũ khí ở khía cạnh là có cùng giá trị lợi nhuận như các loại vũ khí khác. Tuy nhiên, lý giải của tác giả đã thiếu tính thuyết phục ngay từ đầu. Tác giả chỉ nhận xét hiệu quả của loại vũ khí này trên cơ sở đưa ra vài thí dụ, xong rồi bỏ lửng chủ đề.

            Phương thức sử dụng nhân mạng làm vũ khí đưa ra hai câu hỏi quan trọng có thể áp dụng đối với mọi loại vũ khí khác: thứ nhất là hiệu năng của loại vũ khí này như thế nào trong việc nhằm để đạt được mục tiêu chiến tranh? Hai là, Có phương tiện nào để đối kháng hoặc ít nhất là làm suy giảm hiệu năng của loại vũ khí này không?

            Thế nhưng để đặt ra và trả lời được hai câu hỏi đó, chúng ta cần phải coi loại vũ khí mà chúng ta đang đề cập đến phải là một vũ khí vô tri vô giác. Thế nhưng Reuter đã không thành công trong cách đặt và giải quyết vấn đề này nên đã đưa ra những lời giải thích theo một quỹ đạo của một sự hoang tưởng lãng mạn trong mọi điểm. Dường như Reuter đã quên mất quy luật lưỡi dao của Ockham, tức là khi phân tích một vấn đề thì chúng ta cần phải giới hạn sự phân tích trong một khuôn khổ nhất định với một số các lý do căn bản trực tiếp liên quan, và cần phải tránh tình trạng phóng đại sự kiện vượt ra ngoài khuôn khổ của mối quan hệ ràng buộc khăng khít đó.

            Vì quá tập trung vào đối tượng là những kẻ đánh bom cảm tử Hồi giáo, nên Reuter đã lắp ghép các “lý do” rất thông thường để có thể khiến cho “người Hồi giáo cảm thấy bị nhục mạ” đến độ họ phải chọn con đường đánh bom cảm tử. Tác giả giải thích rằng người Hồi giáo giận dữ vì họ bị mất khá nhiều đất, bao gồm cả phần đất của Tây-ban-nha, Ý và Pháp, chưa kể đến Palestine. Người Hồi giáo cũng tức giận bởi vì những cuộc Thập tự chinh, và gần đây nhất là sự sụp đổ của chính quyền Taliban ở A-phú-hãn và Saddam Hussein ở Iraq.

            Reuter nhận thấy những chiến binh Hezbollah thích bộ phim Titanic và thế là kết luận ngay rằng lý do họ thích phim đó bởi vì những người theo hệ phái Shi rất sẵn lòng tử vì đạo. Không đưa ra một bằng chứng nào cả, tác giả lại xác định rằng những người Hồi giáo bị mắc phải hội chứng “Werther”, tức là họ mơ ước được tự sát, trong khi đó theo luật của đạo Hồi thì hành động tự sát được cho là một “tội lỗi không thể tha thứ”.

            Sau chương đầu, phần còn lại của cuốn sách là một loạt các chuyện hàm tiếu, chuyện con cà con kê theo kiểu nghề báo, các mẩu chuyện giải trí, những tiểu luận và các bài phóng sự theo trường phái ấn tượng mà tất cả chẳng có liên hệ gì với nhau cả. Hai trong số chín chương sách thì lại dựa vào các giai thoại của một phóng viên người Li-băng không tiếng tăm gì và của một người Thổ là nhân viên thuộc lực lượng gìn giữ hoà bình của Liên hợp quốc ở Li-băng.

            Tuy nhiên, trong tác phẩm này của Reuter có những quan sát khá tinh tế và những thông tin hữu ích thuộc loại vàng ròng. Thế nhưng vấn đề là chính tác giả hình như cũng không tin tưởng vào khả năng phán đoán của mình lắm. Ở một chỗ tác giả ghi nhận rằng hầu hết các nghiên cứu cho thấy đa số người Hồi giáo không mấy ủng hộ hành động đánh bom cảm tử. Nhưng chỉ sau đó có hai trang giấy, tác giả lại minh xác là “đa phần những người Hồi giáo” lại tán đồng với những tên khủng bố.

            Tác giả trích dẫn lời của hai lãnh tụ Hồi giáo hệ phái Sunny là Abelaziz Al-Sheikh và Muhammad al-Tantawi rằng hai ông cực lực lên án hành động đánh bom cảm tử. Thế nhưng tác giả lại không xét đến một khía cạnh chính hai nhân vật này đều là nhân viên của nội các chính quyền Saudi và Ai-cập. Thay vào đó, tác giả đứng về phía Yussuf al-Qaradawi, một kẻ thuyết pháp trên truyền hình Ai-cập hiện đang làm việc cho chính phủ Qatar.

            Lý do mà Reuter thích Qaradawi, một nhân vật không có thẩm quyền gi để nhân danh người Hồi giáo mà phát biểu cả, là vì theo một vị lãnh tụ ở Qatar nói rằng ngay cả những kẻ không phải sinh ra ở Do thái đi nữa thì cũng có thể bị sát hại trong những vụ đánh bom cảm tử, bởi vì một khi đã được hạ sinh, thì chúng đều có thể trưởng thành để rồi trở thành quân nhân của quân đội Do thái.

            Cứ mỗi lần đụng đến các “nguồn trích dẫn” từ người Li-băng hoặc Palestine của Reuter thì y như là một mớ bầy hầy. Chẳng hạn trong một nguồn trích dẫn Hamas, tác giả được cho biết là những kẻ tình nguyện trong các vụ đánh bom cảm tử phải trải qua một cuộc thử thách khả năng chịu đựng trước khi được tuyển mộ bằng cách phải ngồi một mình bên cạnh một ngôi mộ trần với một thi thể người chết trong vòng 48 giờ. Thế nhưng Reuter lại không biết một điều rằng theo các luật lệ Hồi giáo thì một người chết phải được chôn cất ngay trong ngày đó trước khi mặt trời mọc, và vì thế mà thi thể không thể nào được để ở trong mộ trần trong vòng hai ngày dù có hay không có người canh.

            Điểm thực tế cần phải bàn là liệu những đối tượng là mục tiêu của các vụ đánh bom cảm tử có chuẩn bị để trả đủa bằng một hình thức bạo lực ở cấp độ cao hơn hay không, và bằng hình thức đó có lẽ sẽ đưa họ chiếm thế thượng phong để buộc kẻ thù không đội trời chung  từ bỏ việc dùng sinh mạng của mình làm vũ khí tấn công.

            Reuter sở đắc và xử lý câu hỏi quan trọng này một cách thông minh thế nhưng tác giả lại không đưa ra được câu trả lời.

Quang Nguyen chuyển Việt