CHƠI MÀ…!

Huỳnh Bất Hoặc

Ngày trước, mỗi khi có chuyện chi cần liều một chút thì lúc bắt đầu, anh chị em chúng tôi thường nhìn nhau nói: Hit the road Jack, don’t look back! Làm đại đi, còn ăn hết nhịn! Hit the road Jack là tên một bản nhạc, thời đó tôi không biết của ai, chỉ thấy hay hay thì cầm nhầm xài đỡ. Giờ thì Bất Hoặc tôi biết tác giả của nó là Ray Charles ngôi sao sáng trên nền trời âm nhạc của Mỹ, và cả thế giới nữa, vừa tắt. Và dĩ nhiên cái giọng hát đã ghim vào tâm trí tôi cũng là giọng của Ray Charles.  

        Ray Charles là nghệ danh của Ray Charles Robinson, con một gia đình da đen nghèo mạt rệp bị đẩy vào đời ở một tiểu bang nổi tiếng kỳ thị miền Nam nước Mỹ là Georgia. Ray Charles sinh ngày 23/9/1930. Đó cũng là thời kỳ cao điểm của nạn kỳ thị đen trắng đang hoành hành khắp nước Mỹ. Thời đó, radio đã thịnh hành, nhưng nhà nghèo không tậu nổi cái radio nên muốn nghe đài ông phải chạy qua hàng xóm nghe chỉa. Lúc năm tuổi, ông khóc cái chết của người em. Đến bảy tuổi, ông bị chứng áp huyết trong nhãn cầu làm mù cả hai mắt dìm đời ông vào bóng tối từ đó. Năm 15 tuổi ông mất mẹ và trở thành hoàn toàn côi cút phải sống nhờ tình thương của viện mồ côi. Lúc đi học, ông tỏ ra rất có khiếu về âm nhạc, nhưng không phải là nhạc cung đình hay nhạc thánh lễ mà là một hơi hướng âm nhạc khác đời một chút, khác biệt như chính cuộc đời ông. Thoạt tiên, ông muốn gửi gắm thân phận vào âm nhạc và lấy hứng từ những chuyện trong Thánh Kinh. Nhưng hội thánh của ông chưa dung nạp nổi những rung động của ông vì cảm thấy ông bạo quá. Thế là ông tự đi con đường riêng của mình…

        Ra đời năm 1930, thành danh năm 1945, và ông đã dành quảng đời gần bốn thập niên còn lại để thử qua mọi lối nhạc nhân gian từ rock, đến jazz, đến blue và trở thành thiên tài của một loại nhạc nhân gian đặc thù gọi là nhạc soul. Thế giới âm nhạc xem ông là một thiên tài, nhưng ông chỉ khiêm tốn thú nhận trên tờ Washington Post năm 1983 rằng: “Âm nhạc đã có từ bao đời qua, và sẽ còn đó dài dài ngay cả sau khi Ray Charles biến mất khỏi trần gian. Tôi chỉ muốn để lại một dấu ấn, một chút gì hay hay về âm nhạc khi tôi không còn nữa. Bản nhạc của tôi có hay ho chi mấy thì cũng chỉ là lớp kem trên chiếc bánh, món ăn chính trước sau vẫn là âm nhạc.”  

        Ông muốn thành công, ông chứng tỏ ông có thể thành công và ông đã thành công với 13 giải thưởng Grammy cùng những nhạc phẩm để đời như My Mind on Georgia, What'd I Say, Born To Lose. Chưa kể I Got a Woman và I Can't Stop Loving You. Và dĩ nhiên Hit the Road Jack. Trong thế giới của nghệ thuật âm thanh, hình ảnh của ông là hình ảnh của một thần tượng quen thuộc với đôi kính đen, bới bộ vét và chiếc nơ bướm cũng màu đen lắc lư tươi cười trên phím dương cầm hay say sưa với điệu kèn saxo alto.     

        Tiễn đưa Ray Charles về cõi không tên là là những nhân vật nổi danh trong thế giới âm nhạc như Stevie Wonder, Willie Nelson and B.B. King. Ba người này đã hát ru Ray Charles vào giấc ngủ thiên thu. Bill Clinton, Quincy Jones và Bill Cosby tiển Ray Charles bằng những bài điếu tụng. Ngoài ra còn có những kẻ nổi tiếng khác như Wynton Marsalis,  Clint Eastwood, Glen Campbell, Cicely Tyson và Mục sư Jesse Jackson. Linh cửu ông đã được đưa ngang qua phòng ghi âm của ông ở Los Angeles, để cho ông được “nhìn” lần chót một địa điểm đang trở thành một bảo tàng viện bỏ túi mà ông từng xem như nhà mình.  

           Vì bảy tuổi đã mất ánh sáng, nên Ray Charles chỉ nhìn thấy cuộc đời qua một phần mười kiếp sống, nhưng khổ đau thì chắc chắn ông đã cảm nhận nhiều hơn. Điều đó đã ảnh hưởng không ít đến lối sống của ông. Càng nhiều khổ đau càng nhiều lo âu và cảnh giác đến độ quá đáng. Cho nên, nếu Ray Charles đã sống như một nghệ sĩ tận hiến cuộc đời sáng tạo của mình cho thế nhân, thì Ray Charles cũng đã bòn rút lại của đời như một thế nhân thường tình. Ông nổi tiếng tính từng xu với những người làm công, dám thẳng tay chặt đẹp những ai cần nhờ cậy ông. Ông là một kẻ đa thê bất trị từng để lại đàng sau một đàn sư tử cái muốn nhai xương gặm cốt ông. Ông nghiện ma tuý và chịu chừa bỏ không phải vì giác ngộ mà vì để khỏi đi tù. Ông ghiền thuốc lá, cần sa và rượu. Ông làm tiền cho đến ngày ngã qụy vì bệnh hoạn.  

        Nếu đôi mắt đã làm ông cô đơn với đời, nếu bóng tối miên viễn đã ngăn cách ông với thế nhân thì âm nhạc chính là nhịp cầu đưa ông trở lại với đời theo rung cảm và tác phong nghệ thuật của riêng ông. Bởi cuộc đời chỉ còn là bóng đen, nên điệu nhạc lời ca thể hiện chính nỗi lòng của ông, một tấm lòng không câu nệ, không đầu hàng số phận bi thảm, trong là mù lòa, ngoài là kỳ thị chủng tộc. Tiếng hát của ông có thể làm cho người đời khi cười khi khóc, khi buồn khi vui, nhưng không bao giờ ông chuyển cho người nghe niềm đau khổ uất hận của một người bạc phước bất hạnh.  

        Đi trước ông là một thần tượng da đen khác trong thế giới nhạc nhân gian, đó là Louis Amstrong với tiếng kèn trompet bất hủ, đôi lúc não nề da diết. J.P. Sartre từng bảo đến ngày tận thế, tiếng kèn đồng của Louis Amstrong sẽ là biểu hiện trọn vẹn của niềm đau nhân loại trước mặt Thượng Đế.  

Huy Cận cũng từng nhắn nhủ:

                                    Tôi sẽ đến trước mặt người, Thượng đế!

                                    Để kêu than, khi tôi đã lìa đời,

                                    Khi lá rụng, và hồn tôi đã xế,

                                    Sang bên kia thế giới của loài người.

                                    Trước Thượng Đế hiền từ tôi sẽ đặt

                                    Trái tim đau khô héo thuở trần gian.

                                    Tôi sẽ nói này đây là nước mắt,

                                    Ngọc đau buồn nguyên khối vẫn chưa tan.

                                                                 (Huy Cận – Trình Bày)

        Tôi không chọn sự sống và tôi cũng không phủ nhận được nỗi khổ. Đó có vẻ là bất công uyên nguyên, là phi lý cùng tột của kiếp người. Nhưng Huy Cận đã không chờ đến lúc chết để mè nheo cự nự sao đưa tôi vào đời mà không hỏi tôi. Ray Charles không đi kháng chiến như Huy Cận, và hình như cũng không than thân trách phận, hay hận đời đen bạc. Ray Charles đã sống như con chó sói của Alfred Musset: Rên rỉ, kêu than, khóc lóc đều là hèn. Hãy cương quyết chu toàn công việc dai dẳng và nặng nề…

                                    Gémir, crier, pleurer est également lâche

                                    Fais énergiquement ta longue et lourde tâche.

Ray Charles hình như đã sống như thế.  

Georgia, nơi chôn nhau cắt rốn của ông có thể nói là hỏa ngục trần gian với nghèo khó, kỳ thị, con không cha, rồi tang tóc mồ côi, rồi mù lòa. Với ông Georgia đồng nghĩa với ác mộng, nhưng ông không một lời nguyền rũa, nói xấu, vu vạ quê hương mình.  Georgia on My Mind của Ray Charles là một bài ca trìu mến, không gợn bẩn vì chuyện vơ đũa cả nắm, hận thù giả tạo, căm giận tưởng tượng thời trang. Bất Hoặc tôi xin chịu thua bợ nguyên con bản nhạc này vào đây thay làm hỏng đà thưởng ngoạn của kẻ khác với tài dịch… tả cà rịch cà tang ba trợn của tôi:                                   

Georgia
Oh, Georgia
The whole day through
Old, sweet song
Keeps Georgia on my mind
I say Georgia
Ah, Georgia
Any song of you comes as sweet and clear as moonlight through the pine
Other arms reach out to me
Other eyes smile tenderly
Still in peaceful dreams I see
Any road leads back to you
Oh Georgia
I say Georgia
The peace I find
This old, sweet song keeps Georgia on my mind
Other arms reach out to me
Other eyes smile tenderly
Still in peaceful dreams I see
I go on the road leads back to you
I say Georgia
This old, sweet song keeps Georgia on my mind
This old, sweet song keeps Georgia on my mind
...Oh, yeah.  

        Ray Charles đã sống như Kiều là “Bắt phong trần, phải phong trần” mặc dù nếu muốn - và nếu “dư hơi” - thì Ray Charles cũng không thiếu gì chuyện để mè nheo. Nhưng không! Ông đã tự nhủ với lòng như ai đó đã nhắc nhở một người tên Jack: Hit the road Jack, don’t look back. Bởi có lẽ theo Ray Charles, đời rốt cục có thể chỉ là một cuộc chơi.  

        Đã là một cuộc chơi thì nhớ chơi cho đẹp, đừng chơi bẩn. Đẹp là gì? Bẩn là gì? Đừng cải nhau mất thì giờ về mấy chữ đó. Cứ nhìn quanh ắt sẽ thấy, thấy nhiều, thấy rõ và thấy dư ra nữa chưa biết chừng. Thấy rõ những kẻ nhát như cáy tưởng mình anh hùng, những ngụy quân tử tưởng mình trượng phu, những thằng hề tưởng mình là minh chủ. Cũng tự nhiên thôi.  

        Trùng trùng duyên khởi, có cái này thì phải có cái kia. Không có gì đáng ngạc nhiên cả. Bẩn thỉu, tiểu nhân cũng là một phần của cuộc đời như thanh cao, quân tử vậy. Nếu đã vậy thì có thể đôi khi cũng có bực mình thật đó, bực mình nhưng vẫn cười, vẫn có thể cười. Ai cấm? Chơi mà!... Dù chơi một cách rất thật, rất nghiêm trang như Ray Charles chơi với âm nhạc như lời ông thú nhận năm 1998: “Do it right, or don't do it at all. If there is something I want to do, I won't be satisfied until I get it done. If I'm trying to sing something and I can't get it, I'm going to keep at it until I get where I want it.” Đại để có nghĩa rằng không làm thì thôi, đã làm thì phải làm đến nơi đến chốn. Một khi đã quyết thì tôi chỉ ngừng lại khi việc đã xong. Khi tôi muốn hát lên một lời nào nhưng chưa hoàn thành được thì tôi sẽ cứ ôm ấp điều đó trong lòng kỳ cho đến khi tôi thành đạt điều tôi mong ước mới thôi.  

        Chính nhân quân tử khác tiểu nhân, lửa rơm khác lửa củi, cà chớn khác… cà khịa ở chỗ đó. Ở chỗ nghĩ rằng mọi chuyện chỉ để mà chơi!  

 Huỳnh Bất Hoặc.