Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 06/2004

“Hoàng hôn” và “Hôn hoàng” 

Đào Thản 

Song sa vò võ phương trời

Nay hoàng hôn đã lại mai hôn hoàng 

            Giải thích sao đây hai chữ “hôn hoàng” trong câu thơ Kiều này?  Là một trường hợp sáng tạo chữ nghĩa của Nguyễn Du?  Tại sao Nguyễn Du và vài trăm năm rồi, vẫn không thấy có ai dùng lại, và “hôn hoàng” vẫn không thể đi vào đời sống, cũng không thấy trở thành một từ trong vốn từ ngôn ngữ nghệ thuật?  Còn nếu nó không phải là sản phẩm sáng tạo từ của Nguyễn Du, thì ý nghĩa, tác dụng của nó trong câu thơ ra sao?  Hay đây chỉ đơn thuần là một sự đối phó, một chỗ bí vần mà người làm thơ không tránh được? 

            Trước hết, có thể nghĩ rằng một tài thơ như Nguyễn Du, có lẽ ít khi bó tay trước những yêu cầu diễn đạt nội dung, cũng như ít khi chịu để lại những chỗ vụng về trong nghệ thuật.  Vì vậy, hoàng hôn đảo thành hôn hoàng tất phải có lí do, có yêu cầu nghệ thuật của nó.  

            Đảo ngược trật tự âm tiết của từ để tạo nên biến thể mới, nhiều khi là một yêu cầu không thể thiếu trong cách dùng từ tiếng Việt.  Trên thực tế, chúng ta gặp khá nhiều cặp tồn tại song song, mà cả hai hình thức đều được chấp nhận, thậm chí đôi khi không thể xác định đâu là gốc, và đâu là hình thức phát sinh.  Non nước và nước non, sông núi và núi sông, vinh quang với quang vinh, … đều là những cặp biến thể từ vựng như thế.  

            Nhưng hôn hoàng lại không phải là một biến thể từ vựng được chấp nhận bên cạnh hoàng hôn, như các trường hợp nước non và sông núi.  Đã không phải là biến thể từ vựng, không phải là sản phẩm sáng tạo từ, mà về nghĩa thì cũng không thể có gì khác với hoàng hôn, vậy phảu chăng nó chỉ là một sự lặp thừa vô ích, và do đó cũng vô nghĩa?  

            Để diễn đạt nội dung sự việc lặp đi lặp lại ngày này sang ngày khác cũng chỉ có thế, không có gì mới hơn, để miêu tả cái điệp khúc chu kì về sự tái hiện một hiện tượng đáng chán nào đó đối với chủ quan con người, người ta thường dùng lối chuyển đổi trật tự các âm như vậy đối với một tổ hợp, không kể đó là từ hay nhóm từ.  Đây là một biện pháp diễn đạt khá thông thường và quen thuộc trong ngôn ngữ chung, không phải chỉ ở Nguyễn Du mới có,  Nói về đời sống kham khổ của bộ đội ta qua lời một người anh nuôi đã hết lòng hết sức chăm lo cải thiện, ca dao kháng chiến có câu: 

Hôm nay có món cà chua

Ngày mai độc nhất lại mua chua cà 

hoặc

Hôm nay rau muống, mai là muống rau

Bữa sáng tương cà, bữa chiều lại cà tương 

            Cũng giống như hôn hoàng, chua cà với muống rau  không phải là tiếng chuẩn, cũng không phải là biến thể mới của cà chua và rau muống.  Chúng chỉ được coi là biện pháp dùng từ nhằm nhấn mạnh tính chất đơn điệu của sự lặp lại mà thôi.  

            Dĩ nhiên là chúng ta vẫn có thể diễn đạt được ý này mà không nhất thiết phải dùng đến cách đảo trật tự các yếu tố: 

Nay hoàng hôn, mai lại hoàng hôn

Hôm nay cà chua, mai lại cà chua 

            Phép đảo nói chung trong cách diễn đạt bao giờ cũng gây được một sự chú ý, tạo ra được một cái đột xuất, khác thường.  Đảo âm tiết trong các trường hợp trên lại còn có khả năng tạo ra một sự đối lập rất có ý nghĩa dù chỉ là trên hình thức.  Có thể phân tích tác dụng của sự đối lập này như sau: Thoạt tiên, hôn hoàng, chua cà, hay muống rau đến với ta gần giống như một trò chơi chữ.  Ta ngỡ như chúng sẽ báo một cái gì khác với hoàng hôn, cà chua, hoặc rau muống hôm nay, nhưng kì thực thì lại không phải như vậy.  Cảm giác đầu tiên ấy bỗng nhanh chóng qua đi, và ta hiểu được rằng không thể có cái gì khác cả, quanh quẩn vẫn chỉ có thế.  Phép đảo âm tiết do đó cũng góp phần tạo ra những hiệu quả diễn đạt khác nhau, tùy thuộc vào từng ngữ cảnh cụ thể: Ở các ngữ cảnh chua cà, muống rau, chúng ta còn được tiếp nhận thêm một sắc thái hài hước lạc quan, một nụ cười hóm hỉnh, còn ở cái ngày mai hôn hoàng của nàng Kiều thì lại chỉ gợi thêm một nỗi buồn triền miên đến vô tận. 

            Đến đây một dấu hỏi có thể đặt ra: Tại sao có cái hiệu quả biểu đạt khác nhau ấy giữa chua cà và hôn hoàng?  Rõ ràng đó chỉ là đề tài của một sự xem xét khác mà ở đây chúng ta chỉ có thể tạm bằng lòng với cách giải thích bằng vai trò tác động của ngữ cảnh.  Ngữ cảnh của cả những đơn vị từ vựng, là những đơn vị có hình thức và nội dung ý nghĩa độc lập, huống chi đây chỉ là trường hợp dùng từ lâm thời.  Thêm nữa, hiệu quả chung của lối đảo nói trên là hài hước, song hài hước lại không phải chỉ có tác dụng gây cười mà thôi, từ hài hước có thể đầy tới một hiệu quả cao hơn, đó là cái bi hài, là nỗi chua xót.  Cái “cười ra nước mắt” trong cuộc sống, trong ngôn ngữ của Tú Xương, Hồ Xuân Hương chẳng phải là xa lại đối với chúng ta.  Và cài hôn hoàng của Nguyễn Du cũng chính là cái nội dung chua xót thấm thía trong cái vỏ ngữ âm hài hước ấy.  

            Cách diễn đạt kiểu hôn hoàng nói trên, từ hình thức đến nội dung như vậy là rất phù hợp với cách nhìn biện chứng.  Có thể gọi đó là biện pháp lặp đảo.  Nghĩa là lặp lại nhưng không thể nào lặp lại được hệt như cái cũ.  Cũng như ta “không thể nào hai lần tắm ở một dòng sông” (Heraclit), cái hoàng hôn sẽ tới ngày mai, bao giờ cũng là một cái hoàng hôn khác, cho dù tên gọi của nó vẫn là hoàng hôn.

Ghi chú: Bài này được trích trong cuốn tiểu luận về ngôn ngữ,  “Một sợi rơm vàng”, của Đào Thản, Nhà xuất bản Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2002.