|
Văn
hóa nông nghiệp qua ca dao, tục ngữ
|
 |
|
Thu hoạch |
Nền
văn hóa nông nghiệp, sản xuất lúa nước truyền thống của dân tộc ta đă để lại dấu
ấn sâu đậm trong đời sống văn hóa, sinh hoạt, lao động. Trải qua bao thế hệ cha
ông ta đă tích lũy được nhiều kinh nghiệm trong sản xuất và dự báo những hiện
tượng tự nhiên như nắng, mưa, gió rét, băo lụt có ảnh hưởng đến mùa màng, thời
vụ. Những kinh nghiệm máu xương của bao đời được tích tụ trong những câu tục ngữ,
ca dao về trồng lúa, trồng cây, chăn nuôi… Đây chính là bài học quư giá mà người
nông dân Việt Nam xưa kia truyền lại cho các thế hệ cháu con.
Khi
chưa có khoa học khí tượng, cha ông ta đă biết dựa vào quá tŕnh quan sát thời
tiết, sự vật và rút ra được những quy luật ngắn gọn, cụ thể về những biến động
mưa, nắng:
“Mây xanh th́ nắng, mây trắng th́ mưa”
“Mây kéo xuống biển th́ nắng chang chang,
Mây kéo lên ngàn th́ mưa như trút”
“Mống
đông vồng tây, chẳng mưa dây cũng băo giật”
“Mau sao
th́ nắng, vắng sao th́ mưa”
“Tháng
bảy heo may, chuồn chuồn bay th́ băo”
“Én bay thấp mưa ngập cầu ao,
Én bay cao mưa rào lại tạnh”
“Chuồn chuồn bay thấp th́ mưa,
Bay cao th́ nắng, bay vừa th́ râm”
“Ếch kêu uôm uôm, ao chuôm đầy nước”…
Nếu như người dân đồng bằng nh́n chim én bay, chuồn
chuồn lượn để dự đoán thời tiết th́ người dân trung du lại dựa vào chú ong để
đoán định:
“Ong về mần nhiều, liệu chiều kiếm củi”
“Ong
vàng làm thấp, băo sấp băo ngửa”
Về khí hậu nóng, lạnh
trong các tháng cũng được đánh dấu mốc trong ca dao, tục ngữ:
“Gió bấc
hiu hiu, sếu kêu th́ rét”
“Tháng
giêng rét đài, tháng hai rét lộc, tháng ba rét nàng Bân”
“Tháng
tám nắng rám trái bưởi”
“Đầu năm
sương muối, cuối năm gió nồm”.
Các nét đặc biệt của
các tháng trong năm được truyền qua bao đời
“Đêm
tháng năm chưa nằm đă sáng”
“Ngày tháng mười chưa cười đă tối”
“Buồn về một nỗi tháng giêng,
Con chim cái cú nằm nghiêng thở dài.
Buồn về một nỗi tháng hai,
Đêm ngắn ngày dài, thua thiệt người ta.
Buồn về một nỗi tháng ba,
Mưa dầm, nắng lửa, người ta lừ đừ.
Buồn về một nỗi tháng tư,
Con mắt lừ đừ, cơm chẳng muốn ăn.
Buồn về một nỗi tháng năm,
Chửa đặt ḿnh nằm, gà gáy chim kêu”
|
 |
|
Cấy lúa |
Sự luân chuyển của
thời gian cũng được miêu tả chính xác, sinh động:
“Qua
giêng hết năm, qua rằm hết tháng”
“Nắng
chóng trưa, mưa chóng tối”
“Mồng một lưỡi trai, mồng hai lá lúa.
Mồng ba câu liêm, mồng bốn lưỡi liềm
Mồng năm liễm giật, mùng sáu thật trăng…”
“Mười rằm trăng náu, mười sáu trăng treo”
“Gió nam đưa xuân sang hè”
Để
gieo cấy thành công, đúng thời vụ và bội thu người dân phảI quan sát tỉ mỉ các
hiện tượng tự nhiên trong một quá tŕnh nhất định, ghi nhớ các kỹ thuật canh tác
để rút thành cẩm nang kinh nghiệm sản xuất cho bao thế hệ.
Muốn gieo trồng, cày bừa không phải cứ tùy tiện thích trồng lúc nào là trồng. Mà
phải dựa vào các điều kiện thuân lợi của tự nhiên:
“Mồng chín tháng chín có mưa,
Th́ con sắm sửa cày bừa làm ăn.
Mồng chín tháng chín không mưa,
Th́ con bán cả cày bừa đi buôn”
“Lúa chiêm lấp ló đầu bờ,
Hễ nghe tiếng sấm, phất cờ mà lên”
“Phân tro không bằng no nước”
“Tỏ trăng mười bốn được tằm
Tỏ trăng hôm rằm th́ được lúa chiêm”
“Thiếu tháng hai mất cà,
Thiếu tháng ba mất đỗ,
Thiếu tháng tám mất hoa ngư,
Thiếu tháng tư mất hoa cốc”
Dựa
vào tự nhiên, tuân thủ theo nguyên tắc “mùa nào thức nấy” đă ăn sâu trong suy
nghĩ, kinh nghiệm lao động:
|
 |
|
Chùa Hương |
“Anh ơi! Cố chí canh nông,
Chín phần ta cũng dự trong tám phần.
Hay ǵ để ruộng mà ngăn,
Làm ruộng cấy lúa, chăn tằm lấy tơ.
Tằm có lứa, ruộng có mùa.
Chăm làm trời cũng đền bù có khi…”
“Tháng giêng là tháng ăn chơi,
Tháng hai trồng đậu, trồng khoai, trồng cà
Tháng ba th́ đậu đă già
Ta đi ta hái về nhà phơi khô
Tháng tư đi tậu trâu ḅ
Để ta sắm sửa làm mùa tháng năm…”
“Đom đóm bay ra, trồng cà tra đỗ,
Tua rua, bằng mặt, cất bát cơm chăm”
“Đất thiếu trồng dừa, đất thừa trồng cau”
”Thưa ao tốt cá”
“Nhai kĩ no lâu, cày sâu tốt lúa”
“Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa”
“Năm trước được cau, năm sau được lúa”
“Tháng giêng trồng trúc, tháng lục trồng tiêu”
“Mạ úa cấy lúa chóng xanh,
Gái ḍng chóng đẻ sao anh hững hờ?”
“Nhờ trời mưa gió thuận hoà.
Nào cầy nào cấy, trẻ già đua nhau.
Chim, gà, cá, lợn, cành cau,
Mùa nào thức nấy giữ màu nhà quê”
“Làm ruộng ăn cơm nằm,
Chăn tằm ăn cơm đứng”
“Hễ mà hoa quả được mùa,
Chắc là nước bể, nước mưa đầy trời.
Ai ơi nên nhớ lấy lời.
Trông cơ trời đất, liệu thời làm ăn”
|
 |
|
Chăn trâu |
Các
giống vật nuôi gắn liền với đời sống nông nghiệp cũng được người dân Việt lựa
chọn, chăm sóc kĩ càng để chúng đem lại lợi ích cao nhất, thiết thực nhất, đặc
biệt là h́nh ảnh con trâu, biểu tượng gắn liền với nhà nông được nhắc đến một
cách rất quí trọng:
“Trâu ơi ta bảo trâu này,
Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta.
Cấy cày giữ nghiệp nông gia.
Ta đây trâu đấy, ai mà quản công!
Bao giờ cây lúa c̣n bông, th́ c̣n ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn”.
“Con trâu là đầu cơ nghiệp”
“Trâu gầy cũng tày ḅ giống”
“Trâu năm sáu tuổi c̣n nhanh,
Ḅ năm sáu tuổi đă tranh về già,
Đồng chiêm xin chớ nuôi ḅ,
Mùa đông tháng giá, ḅ ḍ làm sao!”
“Nuôi gà phải chọn giống gà,
Gà ri bé giống nhưng mà đẻ mau
Nhất to là giống gà nâu,
Lông dày thịt béo về sau đẻ nhiều”
“Chó khôn tứ túc huyền đề.
Tai hơi cúp, đuôi th́ hơi cong.
Giống nào mơm nhọn đít vồng,
Ăn càn cắn bậy ấy không ra ǵ”
“Giàu nuôi lợn nái, lụi bại nuôi bồ câu”.
“Lợn đói một năm không bằng tằm đói một bữa”.
“Làm ruộng có năm, nuôi tằm có lứa”
“Dâu non ngon miệng tằm”…
|
 |
|
Vất vả một nắng hai sương |
Với
những câu ca dao, tục ngữ có vần có điệu, duyên dáng, sinh động, dễ nhớ…cha ông
ta đă gửi gắm t́nh cảm gắn bó, ḥa ḿnh với thiên nhiên, đồng thời ấp ủ khát
vọng chinh phục, cải tạo thiên nhiên, đó là những cách nghĩ, nếp sinh hoạt, lao
động sản xuất của người dân nông nghiệp. Người Việt xưa luôn có ư thức về việc
đúc rút, ǵn giữ, lưu truyền những kinh nghiệm quí báu cho các thế hệ nối tiếp.
Ngày nay tuy khoa học kỹ thuật đă tiến bộ vượt bậc, con người đă dự báo chính
xác các hiện tượng tự nhiên một cách nhanh chóng, chính xác và các biện pháp
khắc phục trở ngại do tự nhiên mang lại, bay cao bay xa chinh phục những chân
trời mới. Việc sản xuất nông nghiệp được áp dụng khoa học kỹ thuật cho thu hoạch
tối ưu, có thể sản xuất nhiều mùa trong năm… Song thiết nghĩ thành tựu ấy vẫn
được dựng xây trên cái nền cơ bản xa xưa: kinh nghiệm dân gian
VIỆT KHUÊ (t.h)
Nguồn:
http://www.nguoivienxu.vietnamnet.vn/chuyentiengmede/2004/05/154994/
|
