|
Truyền thống và hiện
đại
(Đọc sách Dumb Luck
(*) của Vũ Trọng Phụng)
Có thể nói rằng người Tây phương biết rất ít về
văn học nghệ thuật Việt Nam, dù trong thời gian gần đây, nhất là sau thời ḱ
Đổi mới, một số tác phẩm văn học từ Việt Nam đă có mặt trên thị trường Mĩ và
Âu châu. Một trong những tác phẩm được biết đến nhiều nhất có lẽ là cuốn tiểu
thuyết Nỗi buồn chiến tranh (The Sorrow of War) của Bảo Ninh, một nhà
văn quân đội. Trong Nỗi buồn chiến tranh, Bảo Ninh làm cho người đọc cảm
nhận được sự thấu cảm của người Việt trước thảm cảnh chiến tranh và cái nh́n của
người bộ đội Việt Nam về cuộc chiến mà người Mĩ hay đề cập đến là “The Vietnam
War” – Cuộc chiến Việt Nam. Tác phẩm của Bảo Ninh làm cho người Mĩ nhận ra rằng
người Việt cũng có những kinh nghiệm và cảm nhận chiến tranh giống họ.
Ngoài ra, c̣n có một số hồi kí của người Việt
lưu vong đang sống ở Mĩ viết, như quyển Catfish and Mandala (Cá trê và
nón lá) của Andrew X. Phạm, và cuốn The Sacred Willow (Cây liễu thần) của
Dương Văn Mai Elliot. Cả hai tác phẩm cố gắng giới thiệu cho người Mĩ biết
những kinh nghiệm phức tạp mà người Việt Nam từng kinh qua, từng chịu đựng.
Nhưng c̣n những Faulkner, Dostoievsky, và
Voltaire của Việt Nam, những linh hồn của văn học Việt Nam th́ sao? Thực ra,
Việt Nam đă trải qua một giai đoạn phát triển huy hoàng về văn học trong thời
gian từ 1923 đến 1944. Trong thời gian đó, có hơn 10.000 sáng tác và hơn 450
tạp chí ra đời. Đó là một sự phát triển phi thường, v́ dân số Hà Nội lúc đó chỉ
khoảng 150.000. Có lẽ đó là một kết quả của việc đưa chữ quốc ngữ vào chương
tŕnh giảng dạy trong học đường. Phần lớn những sáng tác trong thời gian đó là
những phát biểu đặc sắc về thân phận của người dân thuộc địa đang t́m cho ḿnh
một tiếng nói chính trị, và phản kháng cũng như ủng hộ phong trào hiện đại hóa.
Phần lớn những sáng tác đó sau này bị Nhà nước cộng sản cấm chỉ.
Ngày nay, lần đầu tiên, một tác phẩm
của Vũ Trọng Phụng được dịch sang tiếng Anh và xuất bản ở Mĩ. Vũ Trọng Phụng là
một nhà văn lỗi lạc (có thể nói là lỗi lạc nhất trong thế hệ các nhà văn thời
1923-1944), một nhà trào phúng nổi tiếng, một người mà sự nghiệp và văn tài được
so sánh với Balzac của Pháp. Trước khi chết v́ bệnh lao và nghiện á phiện vào
năm 1939 (lúc ông mới 27 tuổi), Vũ Trọng Phụng đă viết 8 cuốn tiểu thuyết, 7
kịch bản, và hàng tá truyện ngắn, 5 quyển sách dài mang tính kí sự, và hàng trăm
bài điểm sách, phê b́nh, tiểu luận. Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là cuốn
Số đỏ (dịch sang tiếng Anh là Dumb Luck) được sáng tác vào năm 1936 ở
Hà Nội. Cuốn này đă được hai vợ chồng giáo sư Peter Zinoman và Nguyễn Nguyệt
Cầm (Đại học California, Berkeley) chuyển sang tiếng Anh.
Số đỏ là một cuốn tiểu thuyết
thuần túy về phê phán xă hội. Nhân vật chính của Số đỏ là một thanh niên
thành thị, tính t́nh lưu manh, chuyên lừa đảo người, có tên là Xuân Tóc Đỏ
(red-haired Xuan). Xuân Tóc Đỏ là một anh chàng thông minh, lúc nào cũng gặp
may mắn, trong khi đó những người cùng thời với anh ta th́ bị hết nạn này đến
nạn khác. Bối cảnh là Việt Nam vào thập niên 1930s, thời ḱ mà xă hội Việt Nam
đang phải trải qua một cuộc thay đổi to lớn. Trước áp lực hiện đại hóa, một số
trí thức người Việt cố học tiếng Pháp, sống theo lối sống người Pháp, đua đ̣i
tiếp nhận văn hóa Pháp.
Và, sự xung đột giữa truyền thống và
hiện đại đă được Vũ Trọng Phụng mô tả bằng một giọng văn chua xót và châm biếm.
Chuyện một người thợ may sáng chế ra những bộ áo hở hang cùng những cái váy ngắn
cũn cỡn cho khách hàng của ông trong việc “phụng sự” cho phong trào Âu hóa,
nhưng chính ông lại cấm bà vợ mặc những thứ trang phục này. Chuyện ông cụ Hồng
lặp lại câu nói “Biết rồi! Khổ lắm! Nói măi …” mỗi khi đương đầu với
cái thế giới đang thay đổi. Chuyện một người cảnh sát bị bắt buộc phải thu phạt
cho đúng quota đành phải t́m cách luân phiên phạt đồng nghiệp. Chuyện một góa
phụ bụ bẫm (bà Phó Đoan) v́ quá “trung thành” với hai người chồng làm quan lớn
nên bà phải giải quyết sinh lí cho họ đến khi họ chết ... Những chuyện như thế
qua ng̣i bút của Vũ Trọng Phụng trở nên rất hấp dẫn và vô cùng sống động.
Xuân Tóc Đỏ dĩ nhiên là may mắn hơn
mọi người. Có lần anh ta bị một thiếu nữ xinh đẹp cố t́nh khêu gợi để được
yêu. Một người đang theo đuổi cô này ngâm thơ, và trong lúc nổi cơn ghen Xuân
bèn họa lại. Xuân, một anh chàng đầu đường xó chợ chuyên lừa gạt người ta mua
thuốc bắc trị bệnh gia liễu bằng những câu vè, chỉ đơn giản phỏng theo những câu
vè bán thuốc để họa thơ, mà cũng được cô nàng khen là người có học lực thâm
thúy!
Khi đến câu lạc bộ quần vợt ở Hà
Nội, được giới trí thức chào đón một cách khinh khỉnh bằng tiếng Pháp, Xuân
(người chẳng biết một chữ Pháp nào) bĩu môi trả đũa hỏi lại có phải tiếng mẹ đẻ
không xứng đáng đối với các ông chăng. Giới trí thức như thấy ḿnh lố bịch
nên ngượng ngùng xin lỗi và xin được tha thứ!
Một gia đ́nh giàu có nọ nài nỉ Xuân
lấy cô con gái xinh đẹp của họ làm vợ, nhưng Xuân từ chối. Một người xuất thân
bần hàn như Xuân th́ làm sao mơ tới chuyện lấy con nhà giàu!? Ấy thế mà gia
đ́nh đó nghĩ rằng cô con gái của họ không xứng đáng làm vợ cho Xuân, và lại van
nài hơn nữa. Một lần nữa, anh chàng thất học Xuân Tóc Đỏ lại giễu cợt giới
thượng lưu Việt Nam.
Cuốn sách được chuyển ngữ khá cẩn
thận, với 24 trang giới thiệu và những ghi chú tỉ mỉ, rơ ràng, làm cho người đọc
hiểu được bối cảnh và sự việc một cách dễ dàng. Điều này thể hiện sự nghiêm túc
và tính hàn lâm của dịch giả trong quá tŕnh làm việc.
Việt Nam ngày nay với sự xung đột
giữa truyền thống và hiện đại vẫn c̣n tồn tại, và nơi mà thành phần thượng lưu
và trí thức vẫn là những đối tượng mua vui của người dân, th́ Số đỏ của
Vũ Trọng Phụng vẫn đáng đọc v́ nó vẫn c̣n là một tiếng nói quan trọng của người
dân.
Nguyễn Văn
Chú thích:
(*) Dumb Luck, A Novel của Vũ Trọng Phụng, do Peter Zinoman và Nguyễn
Nguyệt Cầm dịch, Nhà xuất bản Đại học Michigan, 190 trang, giá bán $19.95.
|
