Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 04/2004

Thành Công Của Công Trình Phục Chế Hai Pho Tượng Táng Chùa Đậu: Cái Duyên và Dũng Khí...

Với sự cộng tác tích cực của các nhà khoa học, các chuyên gia về sơn mài và điêu khắc Việt Nam, 3 trong số ít ỏi các pho tượng táng được biết đến trên thế giới đã được phục dựng thành công. Chúng tôi đã trò chuyện với PGS, Tiến sĩ Nguyễn Lân Cường về công trình phục dựng các pho tượng táng cổ này.

- Thưa PGS, dường như anh rất có "duyên" với các pho tượng táng?

Cũng có thể nói như vậy. Điểm khởi đầu của câu chuyện này phải được tính từ năm 1983. Năm đó, Chùa Đậu – một di tích lịch sử đặc biệt của tỉnh Hà Tây bị hỏng gác chuông. Theo yêu cầu của Văn phòng Hội đồng Bộ trưởng, tôi cùng các đồng nghiệp ở Viện khảo cổ xuống xem xét các hiện vật còn lại tại chùa và tôi đã phát hiện ra 2 pho tượng tổ có cốt thật ở bên trong. Phát hiện này là nhờ vào một đường nứt rất mảnh (2 mm) trên trán pho tượng Thiền sư Vũ Khắc Minh. Lúc này cả tượng Thiền sư Vũ Khắc Trường cũng vẫn còn nguyên vẹn, lớp sơn bên ngoài rất bóng, đẹp. Tất nhiên phải đến khi đưa được tượng Thiền sư Vũ Khắc Minh về bệnh viện Bạch Mai chụp X quang thì tôi mới dám công bố phát hiện của mình. Nói riêng một chút, để đưa được tượng về Hà Nội chụp phim, tôi đã gặp sự phản ứng rất quyết liệt của nhiều người dân địa phương. Có cụ lúc đó còn quyết liệt đến mức “anh muốn mang tượng tổ đi thì phải bước qua xác tôi”. Thật may đã không có chuyện gì lớn xảy ra.

- Nhưng vẫn còn một pho tượng táng nữa đã được các anh phục chế thành công?

Đúng vậy, 10 năm sau tôi nhận được thông tin về một pho tượng táng khác đã bị vỡ ra thành hàng trăm mảnh xương vụn. Xác định bằng phương pháp khoa học, chắp nối với truyền thuyết còn lưu lại trong nhân dân, tôi xác định được đây là những mảnh vỡ của di hài một vị Thiền sư đã được nhân dân bó cốt làm tượng thờ tại chùa Phật Tích thuộc xã Phật Tích huyện Tiên Du tỉnh Bắc Ninh. Cùng với các cộng sự là: hai họa sĩ điêu khắc Nguyễn Văn Hiển, Bùi Đình Quang, và họa sĩ sơn mài Đào Ngọc Hân từ cuối 1992 đến đầu 1993 chúng tôi đã phục chế thành công pho tượng Thiền sư Chuyết Chuyết với bộ khung xương của ngài đã được phục dựng theo phương pháp phục chế lại mặt theo xương sọ của Gherasimov ở bên trong mà không cần thêm cốt gỗ hay bất cứ một loại cốt nào khác. Trong quá trình phục chế hai pho tượng Chùa Đậu, cả nhóm công tác chúng tôi đã lên chùa Phật Tích thăm lại pho tượng này. Được đặt trong nhà tối không được bảo quản bởi một phương pháp đặc biệt nào nhưng pho tượng Thiền sư Chuyết Chuyết vẫn rất bền, đẹp và là một bảo bối linh thiêng của chùa Phật Tích.

- Dáng của pho tượng Thiền sư Vũ Khắc Trường do các nghệ nhân dân gian đắp từ xưa đã không chính xác, có sẵn trong tay phương pháp phục chế lại mặt theo xương sọ của Gherasimov, đã có kinh nghiệm thực tế từ phục dựng pho tượng Thiền sư Chuyết Chuyết, nhưng các anh vẫn không áp dụng vào việc phục chế pho tượng này, thật tiếc!Điểm này có khác với việc phục dựng pho tượng Chùa Phật Tích. Hai pho tượng tổ Chùa Đậu đã được nhân dân trong vùng tôn thờ, chiêm bái, đã để lại dấu ấn trong lòng những người con Phật từ hàng trăm năm nay. Vì vậy yêu cầu phục chế là phải giữ nguyên vẹn dáng vẻ tượng. Đây thực sự là một thử thách đối với nhóm công tác chúng tôi.- Như vậy thì phải dũng cảm lắm anh mới dám nhận dự án này?

Có thể nói là như vậy, nhưng không phải chỉ một mình tôi đâu. Trước tiên phải kể đến là Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (đơn vị thực hiện dự án), nhóm công tác của chúng tôi (gồm có: Lân Cường, họa sĩ sơn mài Đào Ngọc Hân, các họa sĩ điêu khắc Phạm Sinh và Nguyễn Ngọc Lâm, kỹ sư Nguyễn Mạnh Hà), sự hợp tác của Viện 69 thuộc Bộ tư lệnh bảo vệ Lăng và đặc biệt là nhóm công tác do chính quyền địa phương xã Nguyễn Trãi cử đến làm việc cùng chúng tôi.

- Dường như các anh phát hiện thêm những hư hỏng quá nặng của 2 pho tượng cũng nhờ vào sự dũng cảm này?

 Nếu so với tình trạng năm 1983 khi tôi bắt đầu nghiên cứu 2 pho tượng này hoặc so với năm 1995 khi tôi bắt tay vào viết dự án phục chế đến khi thực sự vào việc phục chế (ngày 24/5/2003) thì hai pho tượng đã xuống cấp nghiêm trọng tới mức tôi không thể tưởng tượng được. Vết nứt 2 mm ngày xưa nay đã rộng toác ra. Theo đề nghị của họa sĩ Đào Ngọc Hân tôi đã quyết định cho mở rộng đường nứt để thăm dò thì phát "kinh hoàng" vì phần bên dưới lớp vỏ sơn của tượng Thiền sư Vũ Khắc Minh đã bị các loại côn trùng ăn thành các rãnh nhằng nhịt. Nếu không dũng cảm quyết định mở các đường nứt thì việc phục chế không thể hoàn hảo như bây giờ.

Khi bắt tay vào việc phục chế tượng Thiền sư Vũ Khắc Trường cũng có những phát sinh tương tự như vậy. Đây không phải là pho tượng gốc (tượng sơn phủ toàn bộ xá lợi của Thiền sư sau khi người viên tịch). Tượng đã được các nghệ nhân dân gian gắn, đắp lại bằng đất sét, sơn ta, cốt gỗ (thay cho xương sườn đã thất tán) sau một lần bị vỡ. Những vật liệu này đã bị thoái hóa do ẩm ướt, mối mọt. Khi loại bỏ những vật liệu này chúng tôi đã phát hiện ra các cụ ta xưa kia đã gắn nhầm xương cẳng chân lên hai tay tượng! Pho tượng này khi loại bỏ các vật liệu thoái hóa thì phần dưới tượng chỉ còn lại một vỏ sơn cực kỳ mỏng manh. Vì vậy chúng tôi đã quyết định đắp một tượng đất sét rồi mới đổ khuôn tượng đối chứng. Sau đó rót sơn ta vào trong lòng tượng để sơn chảy vào mọi ngóc ngách, khe kẽ tượng; dùng tre sóc thay cho các thanh cốt gỗ đã mục nát. Trên thế giới chưa có pho tượng cổ nào thuộc loại này được phục dựng. Vì vậy, cả nhóm đã vừa làm vừa nghiên cứu để xử lý tốt nhất những tình huống phát sinh. Sau khi phục chế xong, pho tượng đẹp và nay vô cùng chắc chắn.

- Các anh đã sơn, bồi thêm có chỗ tới 22 lớp sơn, chỗ ít cũng tới 14 lớp, có dát vàng, dát bạc nhưng tổng thể pho tượng chỉ dày thêm vài mm, điều đó thật khó tin.

Đây chính là điều kỳ diệu của nghệ thuật sơn mài truyền thống Việt Nam. Sơn pha đúng độ, lớp quét càng mỏng, nhiều lớp chồng lên nhau thì độ bền vững, độ dai, độ dẻo càng lớn. Những pho tượng được làm đúng theo kỹ thuật sơn mài truyền thống, để trong điều kiện môi trường hợp lý có độ bền tới hàng trăm năm. Bây giờ những người nắm giữ được những kỹ thuật hoàn hảo của sơn ta truyền thống và còn trung thành với kỹ thuật này ít lắm.

- Trong dự án anh viết sau khi phục chế xong, những vết nứt đứng cách 2 mét không phát hiện ra; các anh có thực hiện được chỉ tiêu này?

Còn trên cả điều đó. Những vết nứt trên 2 pho tượng được xử lý tuyệt vời tới mức sờ tay vào còn không cảm nhận thấy. Sẽ có một nhận xét đúng mức nhất nếu bạn xem đồng thời cả 2 pho tượng đối chứng (là 2 pho tượng thạch cao thể hiện tình trạng ban đầu của tượng các Thiền sư khi chưa được phục chế).

Thanh Yên thực hiện

Nguồn: www.ddvn.com.vn

Các bài liên quan:

Phát hiện pho tượng táng ở chùa Tiêu

Bảy phát hiện thú vị về hai pho tượng ở chùa Đậu

Bí ẩn về hai vị Thiền sư ở chùa Đậu

Trùng tu thành công hai pho tượng chùa Đậu

Người phục chế các pho tượng táng