|
Giới thiệu sách mới
Nguyễn Văn
Tháng này, chúng tôi xin giới thiệu đến bạn đọc một số sách đáng chú ư (theo ư
kiến của chúng tôi) mới xuất bản ở trong nước.
Viết về bè bạn
của Bùi Ngọc Tấn
Nhà xuất bản Hải Pḥng, 2003. 536 trang
Truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn
Nhà xuất bản Hải Pḥng, 2003. 355 trang
Để hiểu ngọn ngành hai cuốn sách này và truyện ngắn của Bùi Ngọc Tấn, tưởng cần
phải nhắc lại về tác giả một chút. Bùi Ngọc Tấn sinh năm 1934, nguyên quán ở
Hải Pḥng. Ông từng là một nhà báo (với bút hiệu Lôi Động và Tân Sắc) và nhà
văn thuộc thế hệ sau 1954. Ông từng cộng tác với tờ Tiền Phong, Hà
Nội, và Hải Pḥng Kiến Thiết. Ông bị bắt vào tháng 11 năm 1968 v́
tội “phản cách mạng, tuyên truyền chống chế độ”, và đi tù cho đến năm 1973 mới
được thả ra. Năm 1993, ông tái xuất hiện trên văn đàn với bài “Nguyên Hồng: một
thời đă mất” đăng trên Tạp chí Cửa Biển của Hội Nhà văn Hải Pḥng. Sau này tập
bút kí đó được Nhà xuất bản Hội Nhà văn in thành sách với nhiều đoạn bị đục bỏ.
Bùi Ngọc Tấn nổi tiếng trong thời gian hậu gulag hơn là thời gian trước khi ông
đi tù. Ngày nay, nói đến ông, người ta nghĩ ngay đến tác phẩm “Chuyện kể năm
2000”, một truyện dài – hay nói chính xác hơn là tự truyện – viết về cuộc
đời tù đày và cuộc sống xă hội sau khi ra tù của ông. Cuốn sách mới in xong
liền bị cấm phát hành.
Viết về bè bạn (VVBB) là một tập hợp những bài viết của Bùi Ngọc Tấn về
những người bạn của tác giả. Những người bạn mà Bùi Ngọc Tấn đề cập đến là Chu
Lai, Nguyễn Quang Thân, Dương Tường, Mạc Lân, Lê Bầu, Nguyễn Thị Hoài Thanh, Hứa
Văn Định, Nguyên B́nh, Lê Đại Thanh, Nguyễn Thanh Hà, Vũ Tín, và Nguyên Hồng.
Đây là những người bạn thủy chung với tác giả trong những giai đoạn khó khăn
nhất của cuộc đời họ. Phần viết về Nguyên Hồng (hơn 200 trang) chính là cuốn
sách mà Nhà xuất bản Hội Nhà văn đă xuất bản, nhưng trong lần xuất bản này những
đoạn bị đục bỏ được khôi phục lại cho đúng với nguyên bản.
Cuốn sách viết theo kiểu “chân dung” về sự “nhếch nhác trần ai của họ, của những
người làm nghề mà các tập chân dung văn nghệ sĩ khác chưa nói tới hoặc chỉ nói
qua. Viết về cái chông gai và cả hiểm nguy của người nghệ sĩ, đặc biệt là với
nghề văn để các bạn trẻ suy nghĩ kĩ trước khi bước vào nghề, dấn thân vào cuộc
phiêu lưu với nghệ thuật ngôn từ. Tôi muốn có bóng dáng thời đại chúng tôi đă
sống trong những trang sách của tôi cũng như tôi hiểu được rằng viết chân dung,
viết hồi kí là phải trung thực, nếu không muốn ḿnh là kẻ bịp người khác.” (VVBB,
trang 7).
Chông gai và nhếch nhác như thế nào? VVBB cho người đọc nhiều giai thoại
thú vị nhưng có khi nhức nhối. Có những văn nghệ sĩ có tài nhưng hoặc không
được viết, hoặc được viết nhưng không được in, hoặc được in nhưng không dám dùng
tên thật. Có văn nghệ sĩ phải sống lây lất qua ngày bằng nghề bán chữ và … bán
máu. Hăy đọc một đoạn Bùi Ngọc Tấn tả cảnh đi bán máu của Mạc Lân:
“Đang loay
hoay với kế mưu sinh th́ Dương Tường đến. Nào ai ngờ được chính anh chàng lơ
ngơ này lại là người giải quyết cho Mạc Lân vấn đề cực ḱ khó khăn ấy: Đi bán
máu. Lân tṛn xoe mắt, sửng sốt và bất ngờ. Bán máu? Bán ở đâu? Bán như thế
nào? Ai mua? Ông lại sáng tác ra chuyện ǵ nữa thế? Không phải truyện sáng
tác, hư cấu. Người thực việc thực một trăm phần trăm.
[…]
Lấy máu theo
trọng lượng cơ thể. [Dương] Tường chắc mỗi lần bán chỉ được 150 cc. Lấy 200 cc
có thể do cảm t́nh ǵ đó. Lân 60 kí lô mới được lấy 200 cc.
Về sau những
lần Lân cần tiền Lân đeo thêm ch́ vào người để đạt trọng lượng 70 kí lô và bán
được 250, 300 cc, anh nghĩ chắc Dương Tường cũng giở tṛ gian lận này. Lấy xong
máu, cầm biên nhận đến tài vụ lĩnh tiền, nhận phiếu bồi dưỡng. Tiền tính theo
cc c̣n tem phiếu th́ đồng loạt. Mỗi người được lĩnh tem 2 cân đường, 4 cân đậu
phụ, 2 kí thịt, 2 hộp sữa. Thế là mất đi một ít màu nhưng túi nằng nặng tiền và
tem phiếu. Cho nên những ngày đi bán máu rất vui. Con người ḿnh bỗng nhiên
tăng thêm phần giá trị trước gia đ́nh và trước bao cặp mắt của cánh phe vé, bỗng
nhiên ḿnh được bao bọc quấn quít giữa những cái nh́n tŕu mến, t́nh cảm, ḥ hẹn
của đám đàn ông đàn bà chuyên sống bằng buôn bán tem phiếu lúc nào cũng có mặt
ngoài cổng bệnh viện.”
VVBB c̣n chứa đựng một vài thông tin nhỏ mang tính cá nhân. Chẳng hạn
như viết về Dương Tường, một tác giả của 50 tác phẩm dịch thuật có giá trị,
người mà Gallery Lă Vọng giới thiệu [trên giấy trắng mực đen]: “Ông này [Dương
Tường], nhà thơ và nhà phê b́nh lỗi lạc, đă soi sáng cho tôi rất nhiều khía cạnh
của văn hóa Việt Nam”, chưa bao giờ là hội viện của Hội nhà văn. Chẳng hạn như
Nhà thơ Nguyễn Thị Hoài Thanh, người Hải Pḥng (cùng quê với Bùi Ngọc Tấn),
chính là em ruột của ông Nguyễn Xuân Vinh, cựu tư lệnh không quân trong quân đội
Sài G̣n trước 1975 và là một nhà khoa học không gian (Mĩ). Và cũng chính mối
quan hệ ruột thịt này mà người ta nhầm lẫn bà là em của ông Nguyễn Cao Kỳ và đă
làm cho nhà thơ bao phen lận đận lao đao. Chẳng hạn như Hoạ sĩ Nguyễn Thanh
B́nh tuy là con của một thứ trưởng ngoại giao nhưng từng đi bộ đội (dù bố mẹ anh
có thể xin cho con đi học thay v́ đi lính).
Nói là viết về bè bạn, nhưng trong thực tế, tác giả cũng viết về cuộc đời
của chính ḿnh trong ấy. Do đó, cuốn sách không chỉ là một phát họa về cuộc
sống của những bạn bè nghệ sĩ mà c̣n thỉnh thoảng cho người đọc biết về những
tháng ngày gian truân của tác giả từng kinh qua sau khi ra tù. Về cuộc sống
thời bao cấp, Bùi Ngọc Tấn viết: “Một thời mà mỗi khi nhớ lại, bỗng nhiên thấy
ḿnh đă là những người anh hùng, đă vượt qua một quăng đời tưởng như là bịa đặt,
không thể nào tin được. Và thế hệ hôm nay càng chẳng thể quan niệm nổi” (VVBB,
trang 255).
VVBB không phải là một loại tản văn b́nh thường, mà c̣n là một sáng tác
chữ nghĩa, những suy nghĩ độc đáo của Bùi Ngọc Tấn. Viết về Lê Đại Thanh, Bùi
Ngọc Tấn nhận xét người bạn già của ḿnh là đă “Sống chứ không phải là tồn tại.”
Sống khác với tồn tại. C̣n sống ngày nào hăy sống hết ḿnh với cuộc đời, với
nghệ thuật. Tiền bạc, danh vọng, địa vị, tất cả đều là hư vô. Bùi Ngọc Tấn
nhận xét về cái chết như sau: “Khi cái chết đến với con người th́ cũng từ đó một
cuộc sống mới nẩy sinh. Ư nghĩa lớn nhất của cuộc sống vẫn c̣n tiếp tục sau cái
chết có lẽ là sự công bằng, điều cả loài người mong ước như một khát vọng hướng
thiện.” (VVBB trang 201)
Truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn, như tên gọi cho biết, là một tập truyện gồm 19
truyện ngắn của Nhà văn Bùi Ngọc Tấn. Sau gần một phần tư thế kỉ vắng bóng trên
văn đàn, Bùi Ngọc Tấn lại cầm bút và viết khỏe. Đây là tác phẩm thứ hai (hay
thứ ba) của ông kể từ khi ra tù. Bùi Ngọc Tấn từng tự sự về chính ông như sau:
“Thập
niên thứ tư: dưới đáy. Cố ngoi lên để khỏi bị nhận ch́m xuống đáy. Đấu tranh
đ̣i hưởng công b́nh, đ̣i hưởng luật pháp. Thập niên thứ năm: chiêm nghiệm. Xác
nhận thực tại ḿnh bị tiêu diệt. Hiểu. Thập niên thứ sáu … tṛ chuyện với vô
cùng.”
Có thể nói tuyển tập truyện ngắn này là một “tṛ chuyện với vô cùng”. Những
truyện trong sách tập trung vào đề tài những câu chuyện nhức nhối trong cuộc
sống nhà tù và ám ảnh sau khi ra tù, những hoàn cảnh éo le đưa đẩy người nữ bộ
độ vào con đường làm gái bán bia ôm, những câu chuyện thương tâm trong thời đổi
mới ... Tuy không khắc họa một cách lạnh lùng, trần trụi, những con người đang
mất dần nhân tính và những kẻ bị đau khổ bị sỉ nhục trong xă hội như trong những
truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, nhưng truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn cũng làm người
đọc thêm khinh bỉ những kẻ xấu xa, xúc động trước những nỗi đau khổ của những
người làm ăn lương thiện đang phải đấu tranh hàng ngày cho miếng ăn.
Trong Lời nói đầu, Dương Tường nhận xét về Bùi Ngọc Tấn như sau: “Bùi Ngọc
Tấn, trong mắt tôi, là người biết chưng cất cái đau thành hi vọng, thành tiếng
cười, không, chính xác hơn, thành nụ cười, v́ anh không mấy khi cười thành
tiếng. Tôi gọi đó là hóa học của nhân bản. Hay có khi đó là bí quyết đạt đạo
của những bậc hiền?”
Nhận xét về văn phong của ông, tôi nghĩ Phạm Xuân Nguyên viết khá đầy đủ: “Giá
trị nhà văn của Bùi Ngọc Tấn trước hết là ở giọng điệu văn chương làm cho người
đọc hiểu ông, tin ông, đồng cảm với ông, và cùng ông đồng cảm với những phận
người, những kiếp bụi nhân sinh. Cao hơn chuyện văn chương là chuyện cuộc đời.
Bùi Ngọc Tấn là nhân vật của văn ông và đồng thời ông cũng là tác giả của những
điều ông viết ra. Đó là văn chương của sự thật.” Qua giọng văn, người đọc có
thể thấy ông là một người trầm tĩnh và bao dung, thể hiện những suy nghĩ chiều
sâu của một tác giả đứng tuổi. Bùi Ngọc Tấn có một văn phong độc đáo: ngắn gọn
và cô đọng. Có nhiều câu văn chỉ một chữ. Chỉ một chữ nhưng đặt vào văn cảnh
th́ ai cũng hiểu.
Viết về bè bạn và Truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn là những cuốn sách có giá
trị lịch sử văn học và văn chương mà bất cứ ai quan tâm đến văn học nước nhà cần
phải có trong tủ sách.
Nguyễn Văn
Bàn Thạch,
Kiên Giang
Tháng 3,
2003.
Xin giới thiệu một truyện ngắn của Bùi Ngọc Tấn:
Người chăn kiến trong Truyện ngắn Bùi Ngọc Tấn
|
