Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 02/2004

Kỉ niệm 200 năm ngày kỵ của Immanuel Kant (12.02.1804-12.02.2004)

 Immanuel Kant

Trả lời câu hỏi: Khai sáng là gì?

Thái Kim Lan dịch và chú thích

Phần mở: Góp ý với Ðỗ Xuân Phương 

Tôi vui mừng được đọc bài của ông Ðỗ Xuân Phương (ÐXP), bài góp ý đầu tiên về nội dung của bài tiểu luận Trả lời câu hỏi: Khai Sáng là gì? của triết gia I. Kant.

 ÐXP đã nêu lên một vài điểm so sánh giữa tư tưởng Khai sáng (KS) của Kant, Giác ngộ của Ðạo Phật và Ðạt Ðạo của Lão tử, và nêu lên điểm tương đồng giữa Kant và Cao Xuân Huy trong nhận định Khai sáng hay Chủ toàn đều dựa vào „việc dùng lý trí của chính mình và phát ngôn trong nhân cách của riêng mình“.

 Về khái niệm chủ toàn của GS Cao Xuân Huy tôi chưa nắm vững dù đã được GS Nguyễn Huệ Chi cho tôi có cơ hội đọc được tác phẩm ghi lại những lời giảng của GS CXH, nhưng chưa có dịp đi sâu.

 Tôi xin góp ý về một vài điểm tương đồng trong tư tưởng Khai sáng của Kant và Giác ngộ của Sakyamuni (Phật) nhất là trên quan điểm nhân bản. 

Có thể nói tư tưởng trong KS và lời dạy phá vô minh của Phật đã gặp nhau ở điểm „con người“. 

1. Chúng ta biết KS đã được viết năm 1784, 3 năm sau tác phẩm Phê bình lý tính thuần túy (PBLTTT, Kritik der reinen Vernunft, 1781), có nghĩa là trong giai đoạn tư tưởng phê phán của Kant. Trong giai đoạn này Kant đã không còn bênh vực những lập luận chứng minh sự hiện hữu của thượng đế như trong thời tiền phê phán của ông. Trong PBLTTT Kant đã thành công trong việc phản bác tất cả những loại chứng minh sự hiện hữu của thượng đế trên lãnh vực siêu hình học (PBLLTT, trang 611 – 670) để đưa ý niệm này vào địa hạt của lòng tin (Glaube), mà ông phân biệt với tri thức (Wissen). Thành quả này có được nhờ sự phê phán và phân tích tri thức luận „chẻ“ các khái niệm Tư Duy và Hiện Hữu (thường được dịch là „tồn tại“, Bùi Văn Nam Sơn dịch) minh bạch ra làm hai lãnh vực nội hàm và ngoại hàm. Trong PBLTTT thành quả của cuộc khảo sát khả năng tri thức của trí tuệ con người - gồm giác tính (Verstand) và lý tính (Vernunft) - cho thấy ý niệm thượng đế chỉ là một ý niệm điều hành, hướng dẫn („heuristisch“) (có nghĩa là không có giá trí tổng quát thực tại) và thuộc về lòng tin trong lãnh vực đạo đức. 

2. Ðối với tư tưởng đương thời đây là một tác động „nghiền nát“ tất cả siêu hình học cổ điển, như Mendelsohn đã chỉ trích Kant trong công việc phê phán những khái niệm siêu hình học „thượng đế“, „bất tử“, „tự do“. Nhưng với kết quả ấy „der Zermalmer der Metaphysik“ (người nghiền nát nền siêu hình học) đã đem lại cho chủ thể hoàn toàn quyền tìm thấy chân lý bằng con đường nhận thức qua trí tuệ con người.  

3. Gần như tương đương, những nhà thần học duy thần thường cho Ðạo Phật là „vô thần“ trong nghĩa không chấp nhận có một Thượng đế như là nguyên nhân tối cao, nguồn gốc sinh ra mọi thực thể, vì,-cũng như kết quả khảo nghiệm tri thức luận của  Kant hơn hai mươi thế kỷ trước, - khái niệm thượng đế như một bản ngã trường tồn, bất di bất dịch và toàn hảo theo Sakyamuni trên bình diện tri thức luận bao hàm những nghịch lý với chính ý niệm ấy (theo kinh vô ngã tướng). Một ý niệm bao hàm nghịch lý không thể là một ý niệm toàn hảo, có thể gây ra vô minh khi chúng ta nương hoàn toàn vào nó để có được „chính kiến“, tri thức đúng thật, nấc thang đầu tiên mà con người bước lên trên đường đi đến giác ngộ. Ðức Phật cũng như Kant, không từ chối thượng đế như là ý niệm thần linh trên những lãnh vực khác hoặc là những vị thần trong cảnh giới khác với cảnh giới con người (theo Phật) hay là nhân vật được mặc khải như chúa Giê-su (Kant) 

4. Trong định nghiã „Khai Sáng“ Kant đã giao trọn công cuộc khai sáng này hoàn toàn vào tay của con người, và chỉ có con người mới có thể tự đưa mình thoát ra khỏi tình trạng lệ thuộc, vị thành niên trên nhiều phương diện... Ðọc kỹ định nghĩa ta sẽ thấy hai yếu tố chủ đạo của toàn bài được Kant diễn tả trong  nghĩa gấp đôi:

- tích cực như ông ÐXP đã nêu ra: trí tuệ của con người nên được vận dụng để vượt ra khỏi sự chỉ đạo ngoại lai và con người có thể quyết định chọn lựa cho mình con đường khai sáng với dũng khí của con người. Nghĩa tích cực này là hệ luận của nghĩa phê phán: 

- tiêu cực trong định nghĩa „vị thành niên“ là hiện tượng con người bị lệ thuộc người đỡ đầu vì KHÔNG vận dụng trí tuệ của mình một cách độc lập DO LỖI CỦA CON NGƯỜI gây ra. Cụm khái niệm „do lỗi con người gây ra“ mang nặng tính phê phán và quan điểm của Kant trên lãnh vực tôn giáo. (Ðây là lý do tại sao tôi đã bổ túc thêm chữ „“lỗi“ cho rõ nghĩa trong bài dịch nhuận sắc, talawas 18.02.04). Cụm từ „selbst verschuldet“ chỉ rõ đây là môt „lỗi“ mà con người chứ không ai khác hơn gây ra, không phải là một thứ „tội tổ tông“ theo quan niệm Thiên chúa giáo cùng với những hệ luận giáo điều theo sau: phải được Chúa „rửa“ sạch mới hết tội. Với định nghĩa „vị thành niên“ là do “lỗi con người gây ra“, Kant xác định trước hết khả năng thoát ly của con người, nằm chính ở trí tuệ và ý chí của con người, nằm trong tay của con người chứ không phải trong tay thượng đế quyết định: vì con người làm lỗi thì con người có thể sửa lỗi. Từ đó khái niệm trưởng thành nằm trọn ở sự khai hoá con người để đạt chính kiến cho hành động. Con người như thế có quyền LỰA CHỌN xác định số phận của mình theo đúng với khả năng tư duy của mình. Cụm từ „phương châm“ tiếng Ðức là „Wahlspruch“. „Wahlspruch“ (ở đây là „Sapere Aude“: hãy có can đảm tự sử dụng trí tuệ của mình) thường được dùng trong những cuộc tranh cử, để cử tri lựa chọn sau khi đã nghe trình bày lý luận về các đường hướng hoạt động khác nhau. Trong trường hợp KS Kant sử dụng nó trước hết như một lời kêu gọi „chọn lựa“ đồng thời như một tiền đề cho sự triển khai khái  niệm „sử dụng tự do công khai“, trong đó con ngưòi phải dùng trí tuệ để quyết định con đường cho chính mình. Lựa chọn là khả năng tự do của con người độc lập và không tùy thuộc định mệnh áp đặt lên con người. Chỉ có tiếng nói của con người tự do (trong nghĩa „dám xử dụng công khai trí tuệ của mình“) mới có thể đóng góp cho sự „nhất trí của các công dân tư do“ Übereinstimmung der freien Bürger“ (Kritik der reinen Vernunft, B 766). Từ đó khai sáng là chống lại tất cả những chính sách và lý thuyết ngu dân, hệ luận tiếp theo trong KS. Kant đã nêu rõ sự ngu dân của tinh thần giám hộ trong tôn giáo mà ông cho là tình trạng tệ hại nhất, làm tê liệt trí tuệ và lòng dũng cảm nhất. Trong lúc trình bày các tệ đoan Kant luôn luôn nhắc nhở con người phải tự thân khai hoá (sich bearbeiten, sich herausarbeiten = tự vận dụng, tự lao lực để vươn lên) trong những đoạn kế tiếp.

5. Trong lời dạy của Ðức Phật có hai đoạn nói lên sự sử dụng trí tuệ độc lập như là điều kiện tiên quyết để con người có thể đạt được giác ngộ: 

Trong đoạn giảng về „chính kiến“ như bậc thang thứ nhất từ đó con người khởi hành đạt đến chân lý mà đức Phật gọi là ánh sáng bình minh vừa xuất hiện trên bầu trời vô minh:

 „Này Kalama (bàn tiếng Ðức Kalamer) không nên dựa vào điều nghe nói, không nên dựa theo những gì mà người này nhắc lại lời người đi trước, không dựa theo những lời đồn đãi, không nên dựa theo các văn bản truyền thống, không nên dựa vào những lý do lý trí và những chuỗi suy luận đơn thuần, những nhận xét bên ngoài, cũng không nên dựa theo những điểm trùng hợp với quan niệm và thắc mắc suy tư của mình, cũng không theo hiện tượng giả tạo bên ngoài của thực tại và không theo vì người ấy là đạo sư của mình! Này Kalama, chỉ khi nào ngươi tự nhận biết rằng, điều này hay điều nọ là xấu hay đáng vất bỏ, đã được các thức giả phán xét trách cứ và nếu sử dụng chúng chỉ đem đến bất hạnh và đau khổ, thì này Kamala, người sẽ tự mình chấm dứt tà kiến, bất hạnh và khổ đau“

 (Kinh Tăng Chi Bộ, Quyển III, 65, bản Ðức ngữ của Nyanatiloka, Der Weg zur Erlösung, trang 55).

Nổi bật nhất và được truyền tụng hơn mấy nghìn năm là lời cuối cùng của Phật trước khi nhập diệt trước sự bi lụy của thị giả Ananda: 

"Này Ananda, hãy tự mình là ngọn đèn cho chính mình, hãy tự mình y tựa chính mình, chớ y tựa người khác. Dùng chánh pháp làm ngọn đèn, dùng chánh pháp làm chỗ tựa." 

(Kinh Ðại Niết Bàn II, Digha-Nikaya 16, Thích Minh Châu dịch)

     Ngọn đèn là trí tuệ của con người, chánh pháp là thành quả của trí tuệ nhà hiền triết hay của vị học giả theo Kant! Ta thấy còn đoạn nào „kant“ hơn nữa trong nhận thức nhân bản đạo Phật, và hơn thế nữa trong thực hành...

     Tính nhân bản trong đạo Phật thẩm thấm trong tất cả giáo lý giác ngộ như một „vị mặn của biển cả“ - như Phật đã nói về tính nhất quán này trong lời dạy của Phật - và  ÐXP nêu ra khi nói về vô minh - đều nằm trong định nghĩa gẫy gọn của Phật về con người là

một thực thể hơn „cái máy“, gồm thể xác (sắc) và tinh thần (Tưởng và Thức): khả năng „gây lỗi“ và khả năng „diệt lỗi“:

         «Trong tấm thân cao sáu trượng với Tưởng và Thức này đều bao hàm cả thế giới vạn vật, sự hình thành và cả sự chấm dứt thế giới cũng như bao gồm cả CHÁNH ÐẠO giải thoát chấm dứt luân hồi »

(Tăng chi bộ kinh, A VI 43)  

Từ định nghĩa đó, sức mạnh giác ngộ không thể lấy ở đâu khác hơn là sức mạnh tĩnh thức

của con người tự tìm lấy chân lý và khai phóng vô minh, như Ðỗ Xuân Phương đã

nhận định.

 Kurt Schmidt đã nhận xét trong tiểu luận của ông Vài nét Phật học trong tư tưởng của  Kant (Buddhistisches bei Kant, Thái Kim Lan dịch, tiểu luận trong „Leer ist die Welt“ của K. Schmidt, Nxb Chritiani, Konstanz): Kant đã không biết chi về lý thuyết Phật giáo, vậy mà tư tưởng của ông đã rất gần với Ðức Phật, nhất là trên lãnh vực tri thức luận, đạo đức học và quan điểm tôn giáo.

     Trên đây chỉ là một vài góp ý về tính nhân bản trong tiểu luận của Kant. Các khái niệm Khai sáng, Giác ngộ và Chủ toàn chưa được đề cập đến, mong có thể có dịp đi sâu hơn để thấy những dị biệt trong tương đồng. 

* 

    Viết thêm: Bản dịch thứ 8 bài KS của I. Kant trên talawas, bản dịch của ông Phạm Minh Ngọc, có nhấn mạnh văn phong của Kant là văn phong của một lời hiệu triệu. Theo tôi tiểu luận Khai sáng được trình bày „công khai“ để ta có được một nhận thức trung thực về khai sáng mà câu hỏi của linh mục Zöllner đặt ra: Khai Sáng là gì, chính ông ta đã nói tiếp theo là: „câu hỏi này cũng như câu hỏi Chân lý là gì“. Ðây là một tiểu luận được trình bày ra để quần chúng qua đấy được „giác ngộ“ nói như Ðỗ Xuân Phương, chứ không phải

để hưởng ứng theo kiểu hô khẩu hiệu. Nên văn phong đầy triết lý, có nghĩa phân tích và chiết giải.

Tháng Hai, 2004. 

 Kỉ niệm 200 năm ngày mất của Immanuel Kant 12.02.1804-12.02.2004

 Immanuel Kant

Trả lời câu hỏi: Khai sáng là gì?

Thái Kim Lan dịch và chú thích

 Immanuel Kant (sinh ngày 22.04.1724 tại Königsberg- Preussen – mất ngày 12. 02. 1804 tại Königsberg-Preussen) thường được xem là triết gia Ðức lớn nhất, hơn nữa là triết gia lớn nhất của thời cận đại (Neuzeit), của nền văn hóa tân tiến (moderne Kultur) và của nhiều lãnh vực khoa học nhân văn khác. Học thuyết „Triết học siêu việt” (Transzendentalphilosophie) của ông đã đưa triết học Ðức bước vào một kỷ nguyên mới. “Danh tiếng của ông đã đẩy lùi những gì đi trước vào bóng tối và tỏa sáng lên trên những gì đi sau”, như nhận xét của  triết sử gia J.Hirschberger. Trong tương quan với triết học thế giới của thời khai sáng, triết học của ông đã cống hiến những lý thuyết cơ bản cho tư tưởng khai sáng của thời cận đại. Nhân dịp 200 năm ngày mất của triết gia lỗi lạc này xin giới thiệu tiểu luận “Beantwortung der Frage: Was ist die Aufklärung?“ (Trả lời câu hỏi:Khai sáng là gì?). Bản tiếng Ðức trong “KANT, WERKE IN XII BAENDEN, XI, THEORIE – WERKAUSGABE, SUHRKAMP 1968, tr 53- 61.Trong bài dịch, những chữ in lớn viết hoa là của chính tác giả.

Người dịch 

(5. 12. 1783 trang 516[i])

KHAI SÁNG LÀ SỰ THOÁT LY CỦA CON NGƯỜI RA KHỎI TÌNH TRẠNG VỊ THÀNH NIÊN DO CHÍNH LỖI CON NGƯỜI GÂY RA. VỊ THÀNH NIÊN là sự bất lực không thể vận dụng trí tuệ của mình một cách độc lập mà không cần sự chỉ đạo của người khác. Tình trạng vị thành niên[ii] này là do LỖI TỰÏ MÌNH GÂY RA, một khi nguyên nhân của nó không phải do sự thiếu sót trí tuệ, mà do sự thiếu sót tính cương quyết và lòng can đảm, dám tự mình dùng trí tuệ phục vụ cho mình mà không cần đến sự chỉ đạo của người khác. Sapere aude[iii]! Hãy có can đảm tự sử dụng trí tuệ CỦA CHÍNH MÌNH! đó là phương châm của Khai Sáng. 

Lười biếng và hèn nhát là những nguyên nhân, tại sao một phần lớn số người như thế của nhân loại, sau khi thiên nhiên đã tuyên bố tha bổng[iv] họ ra khỏi sự chỉ đạo ngoại lai (naturaliter maiorennes: thành niên tự nhiên) mà suốt đời lại vẫn thích lưu lại trong tình trạng vị thành niên; và là nguyên nhân làm cho một số người khác dễ dãi hăm hở nhảy ra đóng vai người đỡ đầu những kẻ còn ấu trĩ ấy. Không trưởng thành thật là khỏe khoắn. Tôi có một cuốn sách, quyển sách ấy có trí tuệ thay tôi, có một người đỡ đầu linh hồn, người ấy có lương tâm giùm tôi, có một người thầy thuốc, vị ấy chẩn định sự ăn kiêng cho tôi, vv và vv: như thế tôi khỏi phải lo lắng cho chính mình. Tôi không cần phải suy nghĩ bận tâm, nếu tôi chỉ có thể trả tiền; người khác sẽ chu tất cho tôi mọi công việc phiền não. Sự kiện một phần lớn nhất của nhân loại (trong đó có toàn thể phái đẹp) còn cho rằng bước tiến đến trưởng thành, ngoài việc bước ấy rất khó khăn, còn là rất nguy hiểm; điều ấy những người đỡ đầu kia đã lo chu tất, những người đã hết lòng nhận lãnh cho mình  trách nhiệm giám thị tối cao trên những kẻ vị thành niên. Sau khi họ đã làm cho đàn gia súc của họ trước hết ngu đần đi, và chăn giữ một cách cẩn thận không cho những sinh vật yên lặng này được phép dám mạo hiểm một bước ra khỏi chiếc xe kéo, trong đó họ giam những sinh vật ấy; sau đó họ chỉ cho những kẻ ấy sự hiểm nguy đang đe doạ, nếu những người này tìm cách đi một mình. Thật ra thì chính sự nguy hiểm này cũng không to tát chi cho lắm, bởi lẽ những kẻ ấy rốt cùng cũng sẽ học đi được thôi qua một vài lần té ngã; tuy nhiên chỉ một thí dụ theo cách ấy cũng có thể làm rụt rè nhũn lòng, và thường làm nhát sợ xa lánh tất cả những bước thăm dò khác.  

Như thế thật là khó khăn cho mỗi một người, tự mình gắng sức vươn lên để thoát ra khỏi tính vị thành niên hầu như đã trở thành một bản tính tự nhiên. Người ấy lại còn đâm ra yêu thích tính ấy và thật sự bất lực, trước tiên không biết dùng trí tuệ phục vụ cho mình, bởi vì người ta đã không bao giờ để cho người ấy làm thử. Những nội qui và những điều lệ, loại dụng cụ máy móc cho công dụng hợp lý hay đúng hơn cho sự lạm dụng năng khiếu tự nhiên ấy, đều là những xích chân của một tình trạng vị thành niên dai dẳng vĩnh viễn. Kẻ nào vất bỏ nó đi, kẻ ấy cũng sẽ chỉ làm một bước nhảy không chắc chắn qua cái hố nhỏ hẹp, bởi vì kẻ ấy không quen làm động tác tự do theo kiểu ấy. Cho nên chỉ có một số ít thành công trong việc tự giải tỏa mình ra khỏi tình trạng vị thành niên qua sự thao luyện tinh thần, và tạo ra một bước đi vững chãi. 

Nhưng sự kiện một QUẦN CHÚNG (Publikum) tự mình khai sáng cho mình, điều ấy có triển vọng; vâng điều ấy, nếu người ta chỉ để cho công chúng TỰ DO thôi, hầu như chắc chắn có thể thực hiện được. Bởi vì trong trường hợp ấy sẽ luôn luôn tìm ra được một vài nhà tư tưởng độc lập, ngay cả trong nhóm những người đỡ đầu có nhiệm vụ canh chừng đống gia súc lớn kia, những người, sau khi đã tự tay vất bỏ cái gông vị thành niên, sẽ quảng bá quanh mình tinh thần biết đánh giá hợp lý về giá trị thực sự và thiên chức của mỗi con người nằm ở tư duy tự lập. Đặc biệt ở đây là: nhóm công chúng trước đó bị những người đỡ đầu đưa vào gông cùm, chính công chúng này sau đó lại bắt buộc những người kia ở lại trong gông, nếu họ bị khiêu khích phải hành động như thế do một vài kẻ trong những người đỡ đầu ấy tự mình không có khả năng khai sáng; gieo trồng những định kiến thật tai hại đến như thế, bởi vì chúng sẽ trả thù lại chính những tác nhân và tiền nhân của họï đã gây ra. Do đấy quần chúng chỉ có thể từ từ đạt đến khai sáng mà thôi. Khai sáng bằng một cuộc cách mạng c ó l ẽ chỉ đem đến sự truất phế một chế độ chuyên chế độc tài và sự đàn áp đầy tham muốn hưởng lợi và cai trị người khác của cá nhân độc tài, nhưng không bao giờ đem đến một sự sửa đổi chân chính thật sự cho cách thế tư duy cả; ngược lại những định kiến mới lại sẽ được sử dụng giống hệt như những cái cũ dùng để làm dây dẫn đường cho đống người to lớn vô đầu óc kia.  

Dành cho sự khai sáng này không đòi hỏi gì hơn ngoài TỰ DO và là một tự do vô hại nhất trong tất cả những gì có thể gọi là tự do, đó là: hoàn toàn có thể SỬ DỤNG CÔNG KHAI LÝ TRÍ CỦA CHÍNH MÌNH[1].Thế nhưng giờ đây tôi nghe khắp mọi phiá đều kêu lên: ĐỪNG CÓ LÝ LUẬN! Ông sĩ quan nói: đừng lý luận, hãy thực hành! Ông cố vấn tài chánh: Đừng lý luận! Hãy móc túi trả tiền! Nhà tôn giáo: đừng lý luận, hãy tin tưởng! (chỉ có một Ngài[v] trên thế giới nói: HÃY LÝ LUẬN nhiều như các người muốn và về những gì các người muốn; nhưng HÃY VÂNG LỜI!) Ở đây sự giới hạn tự do xảy ra khắp nơi. Nhưng giới hạn nào sẽ cản trở sự khai sáng? Giới hạn nào không cản trở mà ngược lại còn hỗ trợ nó? – Tôi trả lời: sự sử dụng CÔNG KHAI của lý trí phải được TỰ DO bất cứ lúc nào, và chỉ có nó mới có thể đem lại khai sáng đến với con người; còn sự sử dụng RIÊNG TƯ của lý trí thì có thể nhiều khi nên được giới hạn rất chặt chẽ mà không làm cản trở đặc biệt bước tiến của khai sáng. Nhưng tôi hiểu dưới sự sử dụng công khai lý trí của chính mình là sự sử dụng mà một người với tư cách là HỌC GIẢ có thể vận dụng lý trí trước toàn thể công chúng của THẾ GIỚI ĐỘC GIẢ. Tôi gọi sự sử dụng là riêng tư để chỉ sự sử dụng lý trí mà người học giả trong CHỨC VỊ công dân hay nhiệm sở mà người ấy được tín nhiệm giao cho. Thế thì cho một số công việc có liên hệ đến quyền lợi cộng đồng ta cần có một guồng máy phục vụ, nhờ phương tiện đó một vài phần tử của cộng đồng chỉ cần hành sự một cách thụ động, để được hướng dẫn vào những mục đích công khai qua sự đồng tâm

nhất trí giả tạo của chính quyền hay ít nhất để được ngăn chận khỏi sự phá hoại những mục đích ấy. Dĩ nhiên ở đây không được phép lý luận; mà phải tuân lời. Nhưng bao lâu phần tử này của guồng máy tự xem mình đồng thời cũng là hội viên của cả cộng đồng, và hơn nữa của cả xã hội công dân thế giới, trong phẩm cách của một người học giả trình bày với độc giả những tác phẩm văn học trong tinh thần tự lập: trong trường hợp này nhất thiết người ấy có thể lý luận, mà không vì thế công việc bị phiền nhiễu, công việc mà ông được ủy nhiệm phần nào với tư cách một hội viên thụ động. Cho nên trong trường hợp của vị sĩ quan, sẽ rất có hại, nếu người ấy đang được lệnh của cấp trên phải thi hành một lệnh để phục vụ cho mục đích và ích lợi của lệnh ấy mà lại muốn lý luận oang oang; người ấy phải vâng lời. Nhưng với tư cách là học giả thì không được cấm đoán không cho người ấy nhận xét về những lỗi lầm trong công tác phục vụ chiến tranh và trình bày những nhận xét ấy trước công chúng để họ phán đoán. Người công dân không thể cưỡng lại không nộp những sưu thuế bó buộc mà anh ta phải trả; ngay cả một lời trách cứ bép xép về những khoản nộp ấy, nếu chúng phải được hoàn thành, cũng có thể bị trừng phạt như một sự bêu riếu (có thể gây nên những trường hợp bất tuân lệnh tổng quát). Nhưng chính người ấy sẽ không hành động ngược lại bổn phận của một người công dân, nếu người ấy với tư cách của một học giả công khai dám phát biểu tư tưởng của mình chống lại sự vụng về hay sự bất công của những điều khoản sưu vụ đưa ra. Cũng thế, một người linh mục có bổn phận phải diễn giải cho môn sinh thụ giáo lý và giáo xứ của ông biểu tượng của nhà thờ mà ông ta phục vụ; bởi vì ông đã được thâu nhận với những điều kiện trên. Nhưng với tư cách học giả không những ông có đầy đủ tự do, vâng ngay cả có thiên chức, thông tin cho quần chúng tất cả những tư tưởng đã được kiểm điểm chặt chẽ và đầy thiện ý về tính cách sai lầm của biểu tượng kia, cũng như những đề nghị cho sự xây dựng tốt hơn thực thể tôn giáo và nhà thờ. Nơi đây không có gì có thể gây phiền toái cho lương tâm cả. Bởi vì thể theo chức vụ nhiệm sở của ông, những gì ông truyền dạy với tư cách của người thi hành công việc của Giáo hội, điều đó ông đã thuyết giảng trong giới hạn của bổn phận, mà trong đó ông không có chủ lực tự do để giảng dạy tùy ý riêng ông, vỉ được chỉ định phải diễn giải theo với các điều lệ và nhân danh của một cá nhân khác. Ông ta sẽ nói rằng: giáo hội của chúng ta dạy điều này hay điều nọ; đây là những dẫn chứng mà giáo hội sử dụng… Sau đó ông ta rút ra tất cả những ích lợi cho giáo đồ từ những nội qui, mà chính ông sẽ không ký tên với tất cả sự thuyết phục, mặc dù ông có thể làm một vài diễn văn về đề tài đó. Bởi vì có thể chân lý nằm ẩn giấu trong những nội qui ấy, trong đó hoàn toàn không bao hàm điều gì  mâu thuẫn với tôn giáo nội tâm của ông.  Nếu ông ta tìm thấy trong đó điều gì mâu thuẫn với tôn giáo nội tâm thì ông ta sẽ không thể điều hành chức vụ của mình với lương tâm yên ổn được, ông ta phải từ chức. Như thế sự sử dụng lý trí mà một vị giáo sư nhậm chức thực hiện trước giáo xứ của ông chỉ là một SỰ SỬ DỤNG RIÊNG TƯ, vì nhóm quần chúng này vẫn chỉ là một cuộc tập họp nội gia, dù cho có lớn đến bao nhiêu; và trong tương quan với nó ông ta với tư cách là nhà giảng đạo, không tự do, cũng không được phép tự do, bởi vì ông ta đang thực hiện một công việc ngoại lai. Ngược lại với tư cách một học giả nói với công chúng thực sự, công chúng ấy là toàn thế giới, qua các tác phẩm của mình, và do đó là vị linh mục trong việc SỬ DỤNG CÔNG KHAI lý trí của mình, vị ấy phải được hưởng một tự do không hạn chế dùng lý trí của chính mình và phát ngôn trong nhân cách của riêng mình. Bởi lẽ sự kiện chính các người đỡ đầu của nhân dân (trong những việc tinh thần) lại cũng vị thành niên, là một sự lạc vần, chạy dài đến vô cực của sự lạc điệu.

 Nhưng  một tập đoàn của những vị linh mục, ví dụ một đại hội nhà thờ, hay giai cấp (Classis) đáng kính (như họ tự mệnh danh như thế giữa người Hoà Lan) có nên được có thẩm quyền tuyên thệ với nhau tự cho mình có bổn phận đối với một biểu tượng nào đó bất di bất dịch, để thực hành càng mạnh hơn một chính sách đỡ đầu tối cao mãi mãi trên  đầu mỗi người trong hội viên của họ và qua đó trên đầu nhân dân, và từ đó vĩnh viễn hoá chính sách ấy không? 

Tôi nói: điều ấy hoàn toàn không thể được. Một thoả ước hầu chận đứng vĩnh viễn tất cả những khai sáng lâu dài hơn của loài người, được ký kết như thế, là tuyệt đối không được và không thể có được; và ngay cả trong trường hợp nó được xác nhận bởi một quyền lực tối cao, bởi hội đồng nhà nước và những hiệp ước hoà bình trọng thể nhất. Một thời đại không thể tự cấu kết và thề nguyền đặt thời đại kế tiếp trong một tình trạng, mà trong đó đối với thời đại đi sau mọi khả năng mở rộng những tri thức còn nhất thời, để tẩy sạch những sai lầm, và có thể tiến xa hơn trong sự khai sáng đều bị tiêu diệt. Điều đó sẽ là một tội ác nghịch lại bản chất con người, mà định nghiã nguyên thủy của nó nằm chính trong sự tiến bộ ấy; và như  thế những kẻ hậu sinh hoàn toàn có quyền bác bỏ những quyết định đã được chấp nhận một cách vô thẩm quyền và càn bậy. Viên đá thử của tất cả những gì được xem là luật pháp quyết định trên nhân dân, đều nằm trong câu hỏi: rằng người dân có thể tự mình bó buộc vào một thứ pháp luật như thế không? Điều này có thể có trong một giai đoạn ngắn, trong khi chờ đợi một luật pháp tốt hơn, hầu tạo ra một trật tự nhất định nào đó; đồng thời người ta dành cho mỗi một người công dân, nhất là người linh mục được tự do, với tư cách của một nhà học giả, công khai, có nghĩa là qua những tác phẩm văn học, trình bày những nhận xét của ông về sự sai lầm của tổ chức ngày trước, trong lúc ấy trật tự đã được thiết lập vẫn còn luôn luôn tồn tại. Một khi nhận thức về sự hình thành của các tổ chức ấy đạt đến mức kiện toàn và được xác nhận rằng qua sự thống nhất của các tiếng nói (nếu không phải là của tất cả) có thể đưa ra trước ngai vàng một đề nghị, để bảo vệ cho những giáo xứ đã đồng ý với nhau sau khi nắm vững tri thức toàn thiện hơn về một cơ sở tôn giáo được thay đổi, mà không cản trở những giáo xứ vẫn còn bằng lòng với hình thức cũ. Nhưng thỏa thuận với nhau về một hiến chương tôn giáo cố định bất di bất dịch, không ai được quyền nghi ngờ một cách công khai, dù chỉ trong vòng thời gian của một đời người,và qua đấy đồng thời tiêu hủy một khoảng thời gian về sau  dành cho sự tiến hoá của nhân loại trong hướng cải thiện, và làm cho vô hiệu quả, từ đó làm thiệt hại cho thế hệ sau, là một điều nhất thiết không được phép. Cho cá nhân mình, và cũng chỉ trong một thời gian ngắn, trong lúc phải tìm hiểu học hỏi, một người có thể hoãn lại sự khai sáng; nhưng triệt tiêu sự khai sáng, dù cho một cá nhân, mà hơn nữa còn cho cả thế hệ hậu sinh, điều ấy có nghiã vi phạm và chà đạp quyền thiêng liêng của nhân loại.

 Vả chăng điều gì mà một dân tộc không bao giờ được phép quyết định cho chính mình, điều ấy một vị quân vương càng ít được quyền quyết định trên đầu của dân tộc hơn nữa; bởi vì uy tín ban hành luật pháp của ông thật sự nằm ở điểm ông là người hợp nhất toàn thể ý muốn của nhân dân vào trong ý muốn của ông. Nếu ông chỉ chú ý đến điều này: tất cả sự cải thiện đúng đắn hay sai lạc đều tồn tại chung với trật tự công dân: như thế ông chỉ cần để cho những kẻ bề tôi của ông tự ý làm những điều mà họ thấy cần thiết cho sự cứu rỗi linh hồn của họ; điều đó không can dự gì đến ông, nhưng để đề phòng người này ngăn cản kẻ khác một cách bạo động, không cho kẻ ấy xây dựng số phận và sự thăng tiến của mình theo với khả năng riêng là việc liên can đến ông. Vị quân chủ ấy sẽ làm thiệt hại uy thế đế vương, nếu ông ta cũng xen vào việc đánh giá những tác phẩm theo sự giám thị của chính quyền ông, những tác phẩm mà nhờ đó kẻ thần dân của ông tìm cách kiện toàn những nhận thức của họ. Cũng thế nếu từ nhận thức cao siêu nhất của chính mình, ông thẩm xét các tác phẩm, chính ở đó ông sẽ bị người ta trách thán theo thành ngữ: ông vua không đứng trên những nhà văn phạm (Caesar non est supra grammaticos); cũng như  thế và còn hơn thế nữa trong những trường hợp kế tiếp, nếu ông hạ thấp quyền lực tối cao nhất của mình đến mức độ hỗ trợ chính thể chuyên chế tôn giáo của vài kẻ độc tài trong quốc gia của ông đối với những thần dân khác của ông.

 Bây giờ nếu có câu hỏi đặt ra: Có phải chúng ta đang sống trong một thời đại đã được khai sáng không? Câu trả lời sẽ là: Không, nhưng chúng ta đang ở trong một thời đại của sự khai sáng!

 Trong tình hình hiện tại, nói chung sự kiện con người có khả năng hay có thể được hướng dẫn vào trong khả năng ấy để tự sử dụng một cách vững chắc và thuần thục trí tuệ của mình mà không cần đến sự chỉ đạo của người khác trong những vấn đề tôn giáo thật ra vẫn còn thiếu sót rất nhiều. Có điều bây giờ một thửa ruộng đã được khai quang cho con người có thể tự thân bồi đắp khai hoá một cách tự do và những trở ngại ngăn cản sự khai sáng tổng quát hay sự thoát ly ra khỏi tình trạng vị thành niên do tự mình gây ra dần dần trở nên ít hơn, về những điều ấy chúng ta thấy có những dấu hiệu thật rõ rệ. Trong nhận xét ấy, thời đại này là thời đại của khai sáng hay thế kỷ của FRIEDRICH[vi].

 Một vị lãnh chúa, đã không thấy điều ấy là không xứng đáng cho mình, khi nói rằng, ông xem đó là BỔN PHẬN của ông, trong vấn đề tôn giáo không truyền lệnh cho con người, mà để họ hoàn toàn tự do trong việc ấy, cũng là người từ chối không nhận cho mình danh hiệu cao ngạo là BAO DUNG (Toleranz): chính vị lãnh chuá này đã được khai sáng và xứng đáng được cả thế giới hôm nay và thế giới mai sau đầy biết ơn ca ngợi là người đã giải phóng lần đầu tiên loài người ra khỏi tình trạng vị thành niên, ít nhất là từ phía chính quyền, và để cho mỗi người tự do tự sử dụng lý trí của chính mình trong tất cả những gì thuộc vấn đề lương tâm. Dưới quyền ông, với tư cách của người học giả, những nhà linh mục đáng kính được quyền trình bày một cách tự do và công khai cho thế giới kiểm thảo những phán đoán và nhận thức của họ về những điểm vượt ra ngoài Giáo hội đã được công nhận; còn người không bị giới hạn do bổn phận nhiệm sở lại còn có thể làm hơn thế nữa. Tinh thần tự do này cũng lan rộng ra ngoài, ngay cả những nơi mà nó phải tranh đấu với những chướng ngại bên ngoài của một chính phủ tự ngộ nhận mình. Bởi vì có một thí dụ soi sáng cho chính quyền ấy: rằng với tự do sẽ không có điều gì đáng lo sợ cho sự an dân công khai và sự nhất trí của cộng đồng cả. Con người tự rèn luyện mình dần dần vươn lên khỏi tính thô sơ, nếu người ta không cố ý nắn nót giả tạo để giữ con người lại trong trạng thái thô sơ ấy.

 Tôi đã đặt điểm chính của sự khai sáng, trong nghiã sự thoát ly của con người ra khỏi tình trạng vị thành niên do chính con người gây ra, chủ yếu trong tương quan với những vấn đề tôn giáo: bởi vì đối với nghệ thuật và các ngành khoa học những người cai trị của chúng ta không quan tâm đóng vai người đỡ đầu trên đầu kẻ tôi tớ của họ. Hơn nữa, cũng chính vì trong tất cả tình trạng, vị thành niên trong tôn giáo không những là tình trạng tai hại nhất mà còn là tình trạng làm ô nhục nhất. Nhưng đường lối tư duy của một vị nguyên thủ quốc gia, người ưu đãi khai sáng, còn đi xa hơn nữa và nhận chân được rằng: ngay cả trong tương quan với sự BAN HÀNH LUẬT PHÁP của ông thật sự không có gì nguy hiểm, khi cho phép người dân được quyền SỬ DỤNG CÔNG KHAI lý trí của mình, cũng như trình bày cho thế giới biết những tư tưởng của họ về sự biên soạn hoàn hảo hơn cho bộ luật kia, ngay cả với một sự phê bình khoáng đạt tự do về những điều đã có sẵn; chúng ta đã có một thí dụ sáng ngời về cách suy nghĩ trên, thí dụ cho thấy chưa có một vị quân chủ nào đi trước người mà chúng ta ngưỡng kính.

 Nhưng  cũng chỉ có người nào - chính mình đã được khai sáng,-  không sợ bóng tối, và đồng thời có trong tay một đội quân đông đảo, có tinh thần kỷ luật nhằm bảo đảm sự an bình công khai, chỉ có người ấy mới có thể nói điều mà một quốc gia tự do (Freistaat) [vii]không dám mạo hiểm: HÃY LÝ LUẬN[viii], NHIỀU NHƯ CÁC NGƯỜI MUỐN, VÀ VỀ NHỮNG GÌ CÁC NGƯỜI MUỐN; CHỈ NÊN VÂNG LỜI! Lời tuyên bố cho thấy một đường lối nhân sinh bất ngờ đáng kinh ngạc, hơn nữa nếu quan sát nó trong đại thể, thì hầu như tất cả mâu thuẫn đều bao hàm trong đó. Một cường độ lớn hơn của TỰ DO công dân có vẻ ưu thế đối với TỰ DO của tinh thần dân tộc nhưng đồng thời cũng đặt cho TỰ DO (dân tộc) này những giới hạn không thể vượt qua: một cường độ ít hơn của thứ tự do kia (công dân) ngược lại có thể tạo ra cho tự do này (dân tộc) khoảng không gian, có thể phóng rộng khả năng của nó ra tất cả mọi hướng. Bởi vì một khi thiên nhiên đã khai mở ra hạt nhân[ix] nằm dưới lớp vỏ cứng mà thiên nhiên đã ủ ê cho nó hai điều một cách dịu dàng nhất, đó là thiên hướng và thiên chức TƯ DUY TỰ DO: như thế dần dần mầm mống này sẽ tác động trở lại trên chính kiến của nhân dân (nhờ đó nhân dân từ từ trở nên có khả năng TỰ DO để HÀNH ĐỘNG) và cuối cùng tác động ngay lên cả những nguyên tắc của chính quyền, một chính quyền bấy giờ nhận ra được rằng, thật là ích lợi cho chính thể khi đối xử con người theo đúng với phẩm cách của con người, con người như một thực thể hơn máy móc[x].

Königsberg tại Preussen, ngày 30 tháng 9 năm 1784

I.Kant