Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 01/2004

Tại sao cúm chim Hồng Kông 1997 đã được coi là một mối đe doạ?

Nguyễn Đình Nguyên

Tin đưa hàng loạt nhân viên Y tế bệnh viện Việt-Pháp, Hà nội mắc một loại bệnh giống nhau--viêm phổi không đặc hiệu - - (có thể) do lây nhiễm từ một bệnh nhân Mỹ gốc Hoa đến từ Hồng Kông. Căn nguyên của bệnh hiện nay chưa xác nhận được. Theo giới chức Y tế có thẩm quyền ở Việt nam dù chưa khẳng định được nhưng có thể là loại vi rút cúm nhóm B. Trong khi đó tại một bệnh viện của Hồng Kông cũng hàng loạt nhân viên cũng mắc một chứng tương tự -- viêm phổi không đặc hiệu – nguyên nhân cũng chưa xác định được, thế nhưng giới chức Y tế Hồng Kông cũng đã khẳng định đó không phải là loại vi rút cúm chim Hồng Kông A(H5N1), một loại vi rút cúm trên loài gia cầm chuyển dạng và có khả năng gây dịch ở người. Đợt dịch này lần đầu tiên trên thế giới được xác nhận ở Hồng Kông năm 1997, và mới tháng 2 này ở Hồng Kông xác nhận thêm hai ca nữa.

Và trong năm nay có phải là ngẫu nhiên khi 3 nơi khác nhau trong một châu lục cùng xảy ra các vụ dịch biểu hiện giống nhau - - viêm phổi không đặc hiệu- - dù chưa xác định được nguyên nhân? Và các giới chức Y tế lo lắng, nhất là người dân hoang mang, cứ liên tưởng đến dịch cúm chim Hồng Kông. Thế tại sao loại cúm Hồng Kông này lại dấy lên mối lo ngại đến mức như thế, bài viết này phần nào giải thích cơ sở của mối lo ngại đó.

Trong những thập niên cuối của thế kỷ XX, đối với các nhà vi rút học khi được hỏi: nạn dịch sắp tới của nhân loại sẽ là gì? Câu trả lời gần như không khác nhau là chỉ một bệnh: CÚM. Thế nhưng hầu hết mọi người, thì cúm là một bệnh quá gần gũi và thân thuộc, và ai cũng chậc lưỡi “chỉ cúm ấy mà”! Cố mà thổi phồng vấn đề lên coi như là mối đe doạ toàn cầu thì cũng khá khó khăn. Thế việc gì mà cứ phải lo lắng đến cái cúm xoàng trong khi đó có nhiều loại bệnh nhiễm vi rút  khác kỳ quái hơn, đặc sắc hơn, và khủng khiếp hơn, như vi rút Ebola chẳng đáng ngại hơn sao?

Vụ dịch “cúm chim” Hồng Kông mới đây đã xoáy vào nỗi lưu tâm mới về mối đe doạ của bệnh cúm. Với lời khuyên cho mọi người là nên chích ngừa cúm, và được thông báo là cúm có thể gây chết người, thì kỳ thực một bệnh cúm thông thường đơn thuần như thế chắc chẳng đủ mức gợi cảm trong bản tin tức ti vi hàng ngày mấy. Cùng lắm thì nằm liệt giường hai tuần lễ, rồi cũng hồi phục chứ chết chóc gì. Triệu chứng thì chắc là chẳng oai lắm và cũng chẳng đến nỗi “chảy cả máu mắt” như các nạn nhân vi rút Ebola hay các nạn nhân dịch hạch với nhưng đám hạch kinh hoàng. Và rồi hầu hết mọi người bị cúm rồi cũng khỏi chỉ có số ít bị phiền hà hơn một chút thôi.

Dù dưới mắt mọi người cúm chỉ là một thứ bệnh gần gũi và rõ ràng vô hại, thế nhưng cúm lại luôn là một “sát thủ lạnh lùng”. Tính trung bình mỗi năm, các biến chứng của cúm sơ sơ cướp đi 10 nghìn đến 20 nghìn sinh mạng người Mỹ mà hầu hết là người cao tuổi và người mắc bệnh  mãn tính. Và trong một năm không bình thường như năm 98 thì cúm đã thủ đắc vai trò của một vi rút đe doạ con người trên cả hành tinh. Đó là lý do làm nỗi lo về Hồng Kông dấy lên trong công chúng.

Vụ đại dịch toàn cầu có sức tàn phá lớn nhất lần trước là cách đây 70 năm, xảy ra vào mùa đông 1918 sang đầu 1919. Chỉ riêng trong tháng 10/1918 không thôi, “bệnh cúm Tây ban nha” đã lấy đi 196.000 sinh mạng dân Mỹ. Và trước khi mùa đông chết chóc trôï qua, thì ước tính có đến hai tỷ người trên thế giới mắc bệnh cúm. Một con số ước tính là có từ 20 đến 40 triệu người chết.

Vụ đại dịch toàn cầu này chiếm kỷ lục về mức công phá, nâng tỷ lệ tử vong trong chu kỳ bán niên cao nhất so với mọi thời điểm và mọi loại bệnh trước đó, đứng trên cả vụ dịch “Tử thần Đen” (dịch hạch) vào thế kỷ 14, dịch Đậu mùa ở thế kỷ 16, và trên cả tử thần “Ếch” (AIDS) hiện nay.

Chúng ta muốn tin rằng bất kỳ bệnh gì đó đã giết chóc không nhân nhượng vào năm 1918 thì nhất định thứ đó bây giờ ta có thể chế ngự được. Hoàn toàn đúng và hợp lý thôi, vì y học hiện đại có thể cung cấp vaccine phòng cúm, thuốc chống cúm (Amatadine hoặc Rimantadine), và dư dật các loại kháng sinh phòng chống nhiễm trùng thứ phát. Thế nhưng vấn đề dễ bị phản bác, vì trong vụ dịch 1918, rất nhiều nạn nhân diễn tiến bệnh quá nhanh chóng, không kịp trở tay. Ví dụ, có một người lúc đậu xe bên đường vẫn thấy khoẻ khoắn, nhưng vừa đi qua khỏi sáu toà nhà để vào phòng làm việc thì ngã lăn ra chểt.

Rồi nữa, với vaccine phòng cúm muốn có hiệu quả thì phải được chích tối thiểu 9 tháng trước khi mùa cúm bắt đầu, mà còn phải biết dựa trên dự đoán là dịch cúm loại nào sẽ xảy ra. Tất cả các loại vaccin ở thời điểm khi dịch cúm chim Hồng Kông xuất hiện chẳng có loại nào có khả năng chống lại nó cả, vì chẳng có ai biết là loại cúm này sẽ hiện diện ở loài người. Trong trường hợp mà vi rút này lây lan và khả năng công phá nhanh, mạnh thì tiềm năng.của mọi thứ vũ khí phòng vệ của con người trên thế giới bỗng chốc bị vô hiệu hoá.

Đó là lý do tại sao mà người ta phải quan tâm sát sao đến vụ dịch, ngay dù nó chỉ mới trên đường chuẩn bị chuyến “công du thế giới” và mới chỉ có 6 trường hợp tử vong trong năm đó. Điều làm người ta lo sợ hơn là với loại vi rút gây chết người và những người làm thịt gà ở Hồng Kông có chứa các protein kết hợp duy nhất nằm ở vỏ bọc ngoài và làm cho chúng trở nên “tàng hình” đối với hệ thống nhận dạng phòng vệ (hệ miễn dịch) của con người-- và vì thế mà nó có thể gieo rắc sự tàn phá của nó trước khi cơ thể, ngay cả người khoẻ mạnh, nhận ra được mình đang bị tấn công.

Vi rút cúm là một nghệ nhân bậc thầy của việc biến hình nhanh chóng. Nó dễ dàng thay đổi lớp áo ngoài khi bị cơ thể con người nhận dạng. Sở dĩ như vậy là do đặc tính của vi rút cúm thiếu khả năng “hiệu đính” di truyền như nhiều loại vi rút khác (cũng như mọi sinh vật khác). Một khi có một sự khiếm khuyết trong tái sinh sản chất liệu di truyền của chính mình, vi rút cúm truyền lại cho thế hệ sau lỗi sao chép đó. Bằng cách như vậy thì chỉ có một lỗi rất nhỏ thôi cũng dẫn đến sự đột biến vĩnh viễn tạo ra một vi rút dạng đột biến mới. Thông tin di truyền bị truyền sai này có thể dẫn đến một số thay đổi nhỏ trong cấu trúc protein bề mặt của vi rút, và được biết dưới cái tên “hiện tượng trôï dạt kháng nguyên” (antigenic drift), sự biến đổi này dù rẩt nhỏ nhưng lại có một ý nghĩa lớn, chẳng khác nào một kẻ cướp chuyên nghiệp luôn cải trang để thay đổi diện mạo, và làm cho hệ thống phòng vệ của cơ thể chẳng biết đường nào mà lần.

Hiện tượng trôi dạt kháng nguyên diễn ra hàng năm, làm cho các loại vaccine được chuẩn bị trước đó coi như thành vô dụng. Chẳng hạn một người được chích ngừa cúm năm 97, đến năm 99 thì có thể vẫn không mắc loại cúm đó, nhưng một loại cúm “đời mới” đã xuất hiện và khác với loại trước cùng loại, nên lại vẫn bị cúm. Đó là lý do tại sao vẫn cứ phải chích ngừa cúm hàng năm, và lý do tại sao ta đã chích ngừa mà vẫn cứ cúm như thường. Nó không giống như bị nhiễm vi rút quai bị hay đậu mùa, vì những loại này có cấu trúc kháng nguyên bề mặt không thay đổi, đã bị một lần là cơ thể có đủ khả năng chống lại những lần tới và cả đời chẳng có hề hấn gì nữa.

Cũng không đơn giản như thay cái áo khác màu, một khi các kháng nguyên bề mặt của vi rút thay đổi thì nó cũng kéo theo những thay đổi khác nữa, vượt ra ngoài khuôn khổ cái màu áo bị thay đổi ấy, và sự thay đổi đồng tồn này được gọi là “hiện tượng chuyển đổi kháng nguyên” (antigenic shift) , giống như là cởi bỏ cái áo màu  tím của vi rút và khoác lên cho nó  một cái áo choàng màu cam điểm tông màu trắng xanh, lại đính kim tuyến . Sự khác biệt này làm cho hệ thống phòng vệ của cơ thể không còn có khả năng nhận dạng ra được các thể vi rút mới. Một khi có hiện tượng chuyển đổi kháng nguyên thì mầm mống của một đại dịch toàn cầu là một chuyện khó tránh được.

Trong thế kỷ XX, đã có 3 lần xảy ra hiện tượng thay đổi kháng nguyên . Liệu lần dịch cúm Hồng Kông này có thể là lần thay đổi kháng nguyên nữa không. Giới khoa học đều nhận thấy động vật hầu hết luôn là đầu mối của quá trình thay đổi khác nguyên này, và trong mỗi một vụ đại dịch toàn cầu--vụ dịch 1918, vụ dịch “cúm châu Á” 1957, và dịch “cúm Hồng Kông“ 1968—là một chủng cúm mới phát sinh từ châu Á gần cứ như là xuất phát từ một nơi nào đó ở Trung quốc. Người ta cho rằng vịt là môi trường sinh trưởng tốt cho vi rút cúm ở người, và ở Trung quốc có quá nhiều vịt. Và ở loài vịt có thể chứa mầm bệnh trong người mà không mắc bệnh. Khi loài vật khác tiếp cận với loài vịt, việc xảy ra thường xuyên ở các nông trại Trung quốc, và các loại vi rút khác nhau có cơ hội để kết hợp. Các chủng vi rút tạp giao mới được gọi là vi rút “tái hợp” (reassortant), và mối nguy cơ có thể đến sau đó. Mặc dù các vi rút tái hợp thường xảy ra, nhưng các loại giống tạp giao đó lại hiếm khi, chỉ 3 đến 4 lần trong thế kỷ XX,  có khả năng gây nhiễm trùng cho con người.

Điều đó có lẽ cũng đã có thể xảy ra ở Hồng Kông trong vụ dịch năm 97. Ở các nông trại ở lục địa Hồng Kông, 80% các loại trang trại gà, khu vực nuôi trồng cá, đều gần sát các hồ nuôi vịt có thả cá chung. Khi một con vịt thải phân xuống hồ, nó sẽ theo cống rãnh tiếp cận với phân lợn là nguồn thực phẩm cho cá trong cùng một hồ, và cuối cùng là các vi rút này có thể kết hợp thành dạng thức mới và tái nhiễm vào vịt trở lại qua đường tiêu hoá, kết cục là một “quái vật”-có một phần vịt, phần lợn và có thể có một phần của người nữa- là một loại vi rút hoàn toàn mới.

Loại vi rút mới này, nếu lưu hành, thì thường chỉ lưu hành giữa các loài vật với nhau. Giống như loại vi rút cúm  chim, có tên khoa học là H5N1, xuất hiện lần đầu tiên năm 1983 tại Pennsylvannia và lan truyền nhanh chóng trong loài gia cầm trong vùng và người ta đã phải giết toàn bộ gà trong tiểu bang. Nó bùng nổ lên ở Mê-hi-cô sau đó vào năm 1994 rồi một đợt năm 95. Nhưng những đợt dịch H5N1 này không có ảnh hưởng đến người, ngay cả những người nông dân hàng ngày tiếp xúc với các gia cầm bệnh hay chểt vì bệnh đó.

Vi rút cúm H5N1 ngày nay dường như có vẻ khác trước. Nó có khả năng gây bệnh ở người. Gần hai tá người mắc bệnh cúm này do tiếp xúc với gà. Sáu người tử vong. Chưa ai biết chính xác H5N1 đã biến đổi như thế nào nhưng chắc chắn là có.

Thế tại sao lại phải cuống quýt lên như thế trong khi số người mắc bệnh còn quá ít ỏi? Thế nhưng đúng lúc đó mới là thời điểm để lo ngại. Vụ đại dịch toàn cầu năm 1968 khởi đầu cũng chỉ có một ca đơn lẻ; và chỉ trong vòng có 5 tháng, nó đã lan ra toàn thế giới và nâng tầm sát hại lên 45 nghìn người, và hơn 60% số đó (28.000) là người Mỹ. Một sự trùng hợp ngẫu nhiên lần này, dịch cũng xuất phát từ Hồng Kông.

May mắn thay (?), giới chức có thẩm quyền y tế ở Hồng Kông đã nhận thức nghiêm túc được mối đe doạ. Họ đã quyết định giết đến 1,3 triệu con gà, cũng như tất cả các loại gia cầm nuôi chung gần gà, và ra lệnh cấm nhập khẩu gà từ Trung hoa lục địa., mặc dù điều đó dẫn đến nhiều khó khăn cho con thuyền kinh tế và chính trị của họ.

Thế nhưng, cho đến 2003 loại cúm đó cũng vẫn còn chỉ khu trú ở Hồng Kông, với 2 ca mắc và một ca tử vong. Nếu nâng tầm quan trọng của vấn đề lên, ta có thể nói tỷ lệ tử vong của bệnh cúm Hồng Kông này là 35% (7/20 tính gộp cả năm 97 và đầu năm 2003). Tuy nhiên thực tế là chỉ có 7 ca, và cũng chỉ là một dịch lẻ tẻ với tổng số 20 bệnh nhân được xác định, và cho đến hiện nay cũng chưa thể xác định được diễn tiến và biến chuyển của loại vi rút này ra sao. Mọi thứ đều vẫn còn nằm trong giả thuyết và suy luận. Và các ra-đa khoa học của chúng ta vẫn tiếp tục dò sóng vào những khả năng xác thực của một vụ đại dịch toàn cầu cúm trên diện rộng và có thực sự là một mối de doạ về sức khoẻ cộng đồng có tầm mức ý nghĩa toàn cầu không. Dù công chúng đại chúng ngày nay dần dần, miễn cưỡng biết thêm những gì mà giới khoa học cố gắng thuyết với chúng ta đã nhiều năm rồi: rằng tất cả các tinh tuý của y học chúng ta vẫn còn hoàn toàn vô dụng trước bộ mặt đa mưu túc kế của một kẻ thù tí hon của chúng ta: VI RÚT CÚM, nhưng cũng không vì thế mà phải bi quan. Có phải nhờ vào quyết định của chính quyền Hồng Kông đã mạnh tay giết sạch 1,3 triệu con gà và các loại gia cầm tiếp cận với gà trong năm 1997, cấm nhập khẩu gà, rồi đến khoảng 4 triệu con gà nữa bị giết trong chu kỳ 2002-2003 mà nạn đại dịch đã không xảy ra? Câu trả lời là chưa biết. Có phải vi rút A(H5N1) vẫn chưa biến đổi theo ý dự đoán của các khoa học gia là đã có hiện tượng chuyển dạng kháng nguyên và thể hiện ở hình thức tái sinh? Câu trả lời cũng là chưa biết. Có phải vụ đại dịch cúm Hồng Kông chỉ là trí tưởng tượng của những người quá mức hoang tưởng (paranoid)? Câu trả lời cũng không chắc. Nhưng một điều chúng ta biết chắc là đại dịch cúm toàn cầu do vi rút chim Hồng Kông vẫn chưa đến với chúng ta, thì chúng ta cũng nên “quẳng gánh lo đi mà vui sống”. Vì tầm mức nghiêm trọng của bệnh dich, nên nó không phải là một mối lo riêng của một địa phương hay quốc gia đơn lẻ nào, mà đó là vấn đề toàn cầu, và Liên hiệp quốc mà đại diện là TCYTTG phải có trách nhiệm hỗ trợ mọi mặt để ngăn chặn tác hại của nó đến mức có thể cho con người. Chúng ta đừng quá sợ hãi thiếu căn cứ mà vô tình lại là những nguồn tin không cơ sở cho những nhà đầu tư trục lợi. Chẳng hạn sau vụ dịch Quảng đông, giới cầm quyền địa phương đã khởi kiện công ty dược phẩm nổi tiếng Roche vì tội lợi dụng tin tức về bệnh dịch để lũng đoạn thị trường dược phẩm. Và có lẽ đến lúc chúng ta phải chấp nhận “luật chơi của tự nhiên” đó là sự cân bằng sinh thái, kể cả trên bình diện mô hình bệnh tật!

NĐN 3/2003