Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 01/2004

Chu Ân Lai: Bi Kịch Của Một Ông Thánh

 Nguyễn Văn  (*) 

Chu Ân Lai (1898 – 1976) là một trong những nhà cách mạng khai sinh ra nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (Trung Quốc).  Sau khi cách mạng thành thành công, ông giữ chức Thủ tướng từ năm 1949 mãi đến khi ông qua đời.  Trong thời gian này, ông còn kiêm nhiệm chức Bộ trưởng Ngoại giao từ 1949 đến 1958.  Trong những vai trò này cộng với vai trò của một đảng viên cao cấp trong Đảng Cộng sản Trung Quốc, Chu Ân Lai có lẽ là một trong những quan chức Trung Quốc có nhiều liên quan đến lịch sự cận đại Việt Nam.  Tên tuổi ông hầu như xuất hiện bên cạnh những nhân vật lịch sử Việt Nam trong các sự kiện chính trị quan trọng.  Tìm hiểu Chu Ân Lai, do đó, là một việc làm có ý nghĩa.  

Đối với thế giới ngoài Trung Quốc, nhất là qua những văn bản ghi lại những cuộc tiếp kiến và thảo luận giữa Richard Nixon và Chu Ân Lai, người ta xem ông là một người cộng sản ôn hòa, một chính khách lịch lãm, một nhà ngoại giao tài ba, hay nói chung là một đại diện “coi được” của Trung Quốc trong cộng đồng thế giới.  Đối với người dân Trung Quốc, ông là một nhà cách mạng chân chính, chí công vô tư, một vị Thủ tướng hết lòng vì dân và dành trọn đời cho đất nước, một nhà ngoại giao bậc thầy, và là một nhà lãnh đạo văn võ song toàn (ông có bằng đại học và tham gia cách mạng từ những năm đầu thập niên 30).  Người Trung Quốc được chính phủ cho biết rằng Mao Trạch Đông còn có đúng, có sai (theo công thức 70% đúng và 30% sai), nhưng Chu Ân Lai thì đúng 100%, hoàn toàn không có sai lầm nào cả.  Thật vậy, đối với một số thế hệ người Trung Quốc, Chu Ân Lai là một ông thánh của nhân gian.  

Tuy nhiên, một cuốn sách dày 615 trang mới xuất bản gần đây có tựa đề “Những năm cuối đời của Chu Ân Lai” (tạm dịch từ “Zhou Enlai's Later Years”) thách thức những cảm nhận vừa kể trên.  Cuốn sách mang tính tiểu sử (biography) cho thấy Chu Ân Lai là một nhân vật phức tạp, có đúng, có sai.  Cuốn sách mô tả một Chu Ân Lai trung thành và tài ba, nhưng nhu nhược và an phận.  Cuốn sách còn tiết lộ một bi kịch Chu Ân Lai qua những biến động lịch sử, phải sống và làm việc trong sự giằng xé, mâu thuẫn nội tâm giữa trung thành với Đảng và tinh thần Khổng Mạnh.   

            Tác giả cuốn tiểu sử Chu Ân Lai là Gao Wenqian (Cao Văn Quân?), từng là một nhà nghiên cứu sử thuộc Văn khố Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc trong suốt 13 năm liền.  Trong thời gian đó, Cao có cơ hội tiếp cận các tài liệu về Chu Ân Lai và các lãnh tụ cao cấp trong Đảng Cộng sản Trung Quốc, vì nhiệm vụ cụ thể của ông là quản lí các hồ sơ và dữ kiện liên quan đến Chu Ân Lai trong cuộc Cách mạng Văn hóa.  Khi vụ Thiên An Môn xảy ra, ông là một trong những người ủng hộ cuộc biểu tình của sinh viên.  Sau vụ trừng phạt Thiên An Môn, Cao bị điều tra, và bắt phải viết kiểm điểm.  Từ đó, ông quyết định thôi việc, và có ý định viết về cuộc Cách mạng Văn hóa.  Trong khi đó thì vợ của Cao rời Trung Quốc và định cư ở Mĩ vào năm 1989.  Ở lại Trung Quốc, Cao bắt đầu sao chép các tài liệu liên quan đến Chu Ân Lai.  Trong suốt 4 năm liền, ông thu thập được một số lượng tài liệu khổng lồ.  Đến năm 1993, ông được phép cơ quan cho đi đoàn tụ với vợ ở Mĩ.  Cao để lại hồ sơ cho các bạn của ông ở Trung Quốc, và sau này họ lén lút chuyển sang Mĩ cho ông.

            Đến Mĩ, Cao bắt đầu viết tiểu sử Chu Ân Lai.  Phần lớn cuốn sách được viết lúc ông còn là một nghiên cứu sinh tại Đại học Harvard.  Nhưng ngay cả khi ở Mĩ ông cũng chưa yên thân để viết.  Chính phủ Trung Quốc hình như biết được việc làm của Cao, nên họ cho một số quan chức cao cấp làm áp lực Đại học Harvard ngưng tài trợ cho Cao.  Những quan chức này gồm Trung tướng Xiong Guangkai, Phó tổng bí thư Quân ủy (Quân đội Nhân dân Trung Quốc), và  Liu Ji, lúc đó là một cố vấn cho Chủ tịch Giang Trạch Dân.  Ngoài ra, các quan chức Trung Quốc còn tìm cách liên lạc với Cao và đe dọa rằng mẹ ông sẽ bị rắc rối nếu ông xuất bản cuốn sách ông đang viết.  Cao đề hiến quyển sách cho mẹ ông, người từng bị tù giam 7 năm trời trong thời Cách mạng Văn hóa vì tội “Phản cách mạng.”  Bà qua đời trước khi quyển sách xuất bản.

            Do đó, có thể nói rằng cuốn tiểu sử Chu Ân Lai của Cao \ cũng tương tự như cuốn “Pentagon papers” – hay Hồ sơ Ngũ giác đài, của Daniel Ellsberg, vì Ellsberg cũng dựa vào những hồ sơ mật của Ngũ giác đài  để cung cấp cho người đọc một cái nhìn “hậu trường” của giới quân sự và chính phủ Mĩ.  Nhưng không như Pentagon Papers tiết lộ cho công chúng biết khía cạnh xấu xí và tàn ác của Richard Nixon, tiết lộ của Cao cho thấy một Chu Ân Lai phức tạp và bi kịch.

            Về khía cạnh tích cực, Cao cho biết trong thời gian Cách mạng Văn hóa (1966-1976), khi Trung Quốc gần như lâm vào tình cảnh hỗn loạn, Chu Ân Lai trực tiếp gặp gỡ rất nhiều phái đoàn lớn nhỏ từ các địa phương trên khắp Trung Quốc về trung ương than phiền về việc họ bị đối xử thô bạo trong cuộc cách mạng đẩm máu đó.  Trong các cuộc gặp mặt này, các phái đoàn đều nhận xét Chu là một người chăm chú lắng nghe nguyện vọng và tâm tư của họ, là người tìm cách ngưng cái thảm họa của Cách mạng Văn hóa.  Do đó, đại đa số người dân Trung Quốc có cảm tình đặc biệt với Chu Ân Lai.  Năm 1976, khi Chu qua đời vì bệnh ung thư, hàng triệu người đổ xuống đường tưởng niệm Chu ở Quảng trường Thiên An Môn.  Cuộc tưởng niệm này được biến thành một cuộc biểu tình và ngay sau đó bị nhóm Tứ Nhân Bang đàn áp thô bạo.  (Biến cố này cũng giúp cho Đặng Tiểu Bình, người từng được xem là cánh tay phải của Chu, lên nắm quyền.)

            Song, mặt khác Cao mô tả Chu Ân Lai như là một người tích cực tham gia vào cuộc vận động chính trị dẫn đến sự bắt bớ và giam cầm, thậm chí chết cho hàng trăm ngàn người trong các trại tù cải tạo.  Trước khi quyết định bảo vệ hay bênh vực cho ai, Chu Ân Lai đều hỏi ý kiến Mao, hay vợ Mao (tức Giang Thanh), hay Lâm Bưu (nhân vật số 2 sau Mao) và vài người khác, và Chu chỉ quyết định bênh vực khi có sự đồng tình của những người này.

Trong sách, Cao thách thức quan điểm cho rằng Chu Ân Lai là người phục hồi danh dự cho Đặng Tiểu Bình vào năm 1973.  Thực ra, Đặng trở thành lãnh tụ tối cao của Trung Quốc là do Mao Trạch Đông, chứ không phải do Chu Ân Lai, nâng đỡ.  Chính Mao đã đề bạt Đặng vào chức lãnh tụ tối cao để khống chế hệ thống quyền lực của Chu Ân Lai.  Bằng chứng?  Cao dùng việc Đặng Tiểu Bình từng tham gia vào các buổi phê bình Chu Ân Lai để làm bằng chứng cho luận điểm của mình.

            Thật vậy, trong sách Cao còn thách thức cái quan niệm thông thường cho rằng Chu Ân Lai và Mao Trạch Đông là hai người bạn thân, là đồng chí thân thiết với nhau.  Cao cho biết Mao không ưa gì Chu.  Chẳng hạn như Cao tiết lộ rằng vào tháng Năm năm 1972, khi Chu Ân Lai bị ung thư bọng đái, Mao ra lệnh cho các bác sĩ không được báo cho ông biết bệnh tình và không cho phép giải phẫu hay làm thêm thử nghiệm.  Mười tháng sau đó, khi thấy Chu đi đái ra máu, Mao mới cho phép bác sĩ thử nghiệm.  Nhưng đến lúc đó, ung thư của Chu đã lan sang các cơ phận khác.  Cao còn tiết lộ thêm rằng trong năm 1976, Mao ra lệnh không cho các bác sĩ điều trị Chu để cho ông chết sớm; và khi Chu Ân Lai chết, Mao cho bắn pháo bông [để ăn mừng hay để làm gì thì không thấy Cao đề cập đến].  (Người viết bài này nghĩ rằng việc Mao Trạch Đông không cho bác sĩ báo bệnh ung thư hay không cho bác sĩ giải phẫu Chu Ân Lai chưa phải là một bằng chứng có tính thuyết phục cao để kết luận rằng Mao không ưa Chu.  Thực ra, cũng có thể dùng sự việc đó để cho rằng ông Mao không muốn ông Chu phải chịu khổ vì y khoa, dù có thể quan điểm của ông Mao không hoàn toàn đúng).

            Về cá tính, Cao mô tả Chu Ân Lai là một chính trị gia hậu trường, một quan chức bù nhìn chỉ biết phục vụ cho chúa mình là Mao Trạch Đông, và là một người chịu ảnh hưởng tư tưởng Khổng Mạnh sâu sắc theo quan niệm “Quân xử thần tử, thần bất tử bất trung”.  Chu Ân Lai làm bất cứ điều gì mà Mao yêu cầu ông phải làm, kể cả kí lệnh bắt giam anh ruột ông và con gái nuôi của ông.

            Chưa ai biết trong sách ông Cao có những tài liệu nào phản ánh mối liên hệ giữa Chu Ân Lai và Việt Nam hay không. 

    Tuy thế, ngoài những chi tiết tương đối mới đó, cuốn sách này không có một “bombshells” – quả bom dư luận – nào về cuộc đời của Chu Ân Lai, như quyển “Cuộc đời riêng tư của Chủ tịch Mao” xuất bản vài năm trước đây.  Một điểm yếu của cuốn sách là tác giả chỉ dựa vào tài liệu của Đảng Cộng sản Trung Quốc, mà ông không phỏng vấn một ai để kiểm tra nguồn tài liệu.  Nhiều người có liên hệ với Chu Ân Lai vẫn còn sống như Nancy Tang (người từng đóng vai trò thông dịch viên cho Chu Ân Lai và Mao Trạch Đông trong thập niên 1960s và 1970s) cũng không được tham khảo.  Ngoài ra, không ai biết được những tài liệu mà Cao thu thập được đã được sửa hay biên tập ra sao trước khi đưa vào văn khố.  Do đó, rất khó mà đánh giá độ chính xác của tài liệu liên quan đến Chu.   

Trong môi trường hạn chế thông tin về lịch sử cận đại Trung Quốc, cuốn sách này là một cống hiến đặc biệt.  Thực vậy, Trung Quốc không có một truyền thống nghiên cứu sử độc lập.  Trong thời phong kiến, các sử gia làm việc cho triều đình, và viết sử để biện minh cho sự cai trị của vua.  Truyền thống này còn tiếp nối cho đến thời đại cộng sản và càng ăn sâu vào sinh hoạt trí thức sau sự sụp đổ của Liên Xô.  Quan điểm của các nhà lãnh đạo Trung Quốc là Mikhail Gorbachev bị lật đổ chỉ vì ông ta cho phép các sử gia Nga tự do viết về những thảm họa của chủ nghĩa Stalin một cách quá đáng. 

Trong cái khoảng trống đạo đức chính trị ngày nay ở Trung Quốc, Đảng Cộng sản Trung Quốc muốn duy trì một hình ảnh Chu Ân Lai vẹn toàn, một người đấu tranh không mệt mỏi cho Đảng và Nhà nước Trung Quốc.  Thành ra, tất cả các tác phẩm viết về Chu Ân Lai ở Trung Quốc đều bị kiểm duyệt nặng nề, và bất cứ một phê phán nào, dù là nhẹ nhàng nhất, cũng bị loại bỏ.  Các bài báo nghiên cứu trong Hội nghị Quốc tế Nghiên cứu Chu Ân Lai xuất bản vào nằm 1999 cũng bị kiểm duyệt 3 lần trước khi đưa cho nhà in. 

Nghiên cứu về Chu Ân Lai trong các đại học Trung Quốc không đi đến đâu, bởi vì đề tài này quá tế nhị và nhạy cảm đến độ không ai có một ý tưởng mới về nhân vật họ Chu.  Tại một viện nghiên cứu về Chu Ân Lai, số lượng nhà nghiên cứu teo dần đến còn một nhà nghiên cứu duy nhất, vì các nhà nghiên cứu khác đều bỏ nghề để chuyển qua nghiên cứu những đề tài dễ xuất bản hơn.  Một nhà khoa bảng Trung Quốc cho biết “Hoặc là anh không thể xuất bản, hoặc là anh đóng vai nhà tuyên truyền.”   

Những ai nhất định theo đuổi nghiên cứu về Chu thì phải đổi tên họ để xuất bản tác phẩm của mình ở nước ngoài.  Một nhà nghiên cứu cho công bố một bài nghiên cứu 40 trang trong một tập san ở Hồng Kông nhưng phải lấy tên họ ma và địa chỉ ma tại một trường đại học ở Nam Hàn.

 Hiện nay, cuốn sách chỉ có bản tiếng Hoa, và đang được dịch sang tiếng Anh.  Song, một số nhà Trung Quốc học và kí giả ngoại quốc thông thạo tiếng Hoa đã đọc và có nhiều bài điểm sách.  Nhưng một điều thú vị là một số nhà bình luận Tây phương có vẻ phóng đại những gì Cao viết trong sách về Chu Ân Lai.  Thực ra, Cao không muốn che dấu lỗi lầm, mà cũng chẳng muốn chỉ trích họ Chu.  Có thể nói Cao có cảm tình với Chu Ân Lai.  Cao tâm sự: “Nhiệm vụ của người viết sử là phát hiện sự thật lịch sử và để cho người đọc tự xét đoán.”  Trong chiều hướng đó, cuốn sách của Cao là một cống hiến có ý nghĩa vào việc nghiên cứu Chu Ân Lai và là một nguồn tài liệu tham khảo quan trọng về một nhân vật lịch sử có nhiều quan hệ với Việt Nam.

Chú thích: Bài viết này không phải là một bài điểm sách, bởi vì tôi chưa đọc quyển “Những năm cuối đời của Chu Ân Lai”.  Bài viết này thực chất là một tổng hợp những bài điểm sách bằng tiếng Anh, và một phần lớn nội dung của bài viết này dựa vào bài điểm sách của John Pomfret, “Chinese Hero Is Taken Off His Pedestal”, đăng trên tờ Washington Post, số ra ngày 9/12//2003.