Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 01/2004

Ảo tưởng lạc quan và xu hướng gây chiến

Nguyễn Văn

            Có lẽ câu nói nổi tiếng nhất trong lịch sử quân sự là của viên sĩ quan John Sedgwick trong thời nội chiến Mĩ: “Với khoảng cách này, làm gì họ có khả năng bắn trúng một con voi?”  Chỉ vài giây sau đó, Sedgwick bị một viên đạn từ phía đối phương kết liễu cuộc đời.  Đó là một sự kiện nhỏ nhưng có ý nghĩa khoa học lịch sử trong trận đánh Spotsylvania, tháng Năm năm 1864.  

            Suốt 200 năm trời, giới khoa học, nhất là tâm lí học và tâm lí lâm sàng, từng bị ám ảnh với câu nói trên của Sedgwick.  Vấn đề được đặt ra là tại sao con người có xu hướng gây chiến tranh, và tại sao trong chiến tranh con người lại có khuynh hướng đánh giá thấp đối phương và tự đánh giá thực lực của mình cao hơn thực tế.   

            Khuynh hướng tự nâng cao khả năng của mình được giới tâm lí học cho rằng đó là một rối loạn tâm thần, gọi là Hội chứng “Positive illusion” – tức là hội chứng “Ảo tưởng lạc quan”.  Có người cho rằng nếu con người không bị hội chứng này thì chiến tranh sẽ chẳng bao giờ xảy ra trên thế giới.   

Nhưng lịch sử con người là lịch sử chiến tranh, tranh chấp, đấm đá lẫn nhau.  Thật vậy, so với con người, thú vật cùng chủng loại ít khi nào gây chiến với nhau.  Chuột, rắn, chim, sư tử, v.v... luôn luôn lượng xét xác suất chiến thắng trước khi giao chiến, và khi xác suất này thấp chúng tự động rút lui trước kẻ thù có khả năng cao hơn.  Đó là cách hành xử theo áp lực tiến hóa (evolutionary pressure), và vì lợi ích bảo tồn nòi giống.  Do đó, trước khi giao chiến, thú vật thường hay làm nhiều động tác vừa mang tính phô trương thanh thế vừa xem xét khả năng của đối phương.

             Nhưng đối với con người, quá trình giao chiến có vẻ khó giải thích hơn, vì con người không theo xu hướng chiến tranh của thú vật.  Lịch sử chiến tranh cho thấy rõ ràng rằng con người sẵn sàng lao vào cuộc chiến dù biết chắc rằng xác suất thắng lợi về phe mình rất thấp.  Con người còn sẵn sàng gây chiến dù biết rằng chiến tranh sẽ chẳng đem lại lợi ích gì cho mình.  Đánh giá sai khả năng và tiềm năng của đối phương thường dẫn đến nhiều hậu quả tai hại, và có khi đe dọa đến khả năng sinh tồn của mình, nhưng con người vẫn gây chiến, và vẫn sống sót ... 

            Tại sao con người là động vật duy nhất ham chiến tranh?  Có thể tìm thấy câu trả lời cho câu hỏi này trong một nghiên cứu tâm lí hết sức thú vị của Giáo sư Richard Wrangham, một chuyên gia về nhân chủng học thuộc Đại học Harvard.  Trong một công trình nghiên cứu mới được công bố trên Tập san Tiến hóa và Hành vi con người (Journal of Evolution and Human Behavior), Wrangham phân tích tất cả các cuộc xung đột quân sự ở Trung Đông trong vòng 50 năm qua một cách tỉ mỉ. 

             Trước đây, vì những khó khăn trong việc xác định phía nào sẽ chiến thắng bất chấp mọi phân tích khách quan về lợi hại, hơn thua, mạnh yếu … người ta đề nghị dùng thuyết hỗn độn (chaos theory) để giải thích tại sao việc tiên đoán thắng thua rất ít khi nào đúng.  Lí thuyết hỗn độn dựa vào ý niệm có tên là “Ảnh hưởng bướm” (butterfly effect).  Ảnh hưởng bướm cho rằng nếu điều kiện ban đầu thiếu cân bằng thì sẽ dẫn đến những hậu quả rất khác nhau. 

             Nhưng trong một phân tích tỉ mỉ về tiềm năng chiến đấu trong cuộc chiến Iraq (và các cuộc chiến trong tương lai), Giáo sư Wrangham phát hiện rằng trong các cuộc xung đột quân sự trước đây, các phe có lực lượng quân sự hùng mạnh thường hay thua trận, nhất là khi phe yếu dùng mưu mẹo.  Thường thường, phe yếu có khuynh hướng khởi sự chiến tranh trước phe mạnh.   

            Con người mắc Hội chứng Ảo tưởng lạc quan, và vì thế con người có khuynh hướng không chỉ khởi sự chiến tranh mà còn hay thành công trong việc lừa gạt đối phương, làm cho đối phương tưởng mình không có khả năng chiến thắng.  Vì thế tiên đoán thắng bại trong chiến tranh là việc rất khó làm.

             Trong nghiên cứu, Wrangham còn cho biết người bị chứng Ảo tưởng lạc quan thường hay tin rằng chiến tranh sẽ rất nhanh và gọn.  Đó chính là đặc tính của những chính trị gia đưa Mĩ vào cuộc chiến Boer, Thế chiến thứ nhất, Thế chiến thứ hai, Khủng hoảng kênh Suez, chiến tranh Việt Nam, chiến tranh A Phú Hãn, Nam Tư, Rwanda, Chechnya, Congo, và nay là cuộc chiến đang kéo dài ở Iraq.

             Bất kể quan điểm của chúng ta về cuộc chiến Iraq như thế nào, công trình nghiên cứu của Wrangham cho thấy những mánh khóa, lừa dối, nói láo … đóng một vai trò quan trọng trong các cuộc đụng độ quân sự.  Kết luận này của Wrangham phản ánh mối ưu tư của người Mĩ trước những tuyên bố thiếu thành thật của ông Bush để đưa Mĩ vào một cuộc phiêu lưu quân sự mới ở Trung Đông.