Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 01/2004

Chiến tranh và không bao giờ phải nói xin lỗi (*)

Samantha Power

Có thời vào giữa thập niên 1960s, cuộc chiến Việt Nam còn được mệnh danh là “Cuộc chiến của McNamara.”  Robert S. McNamara là Bộ trưởng Quốc phòng trong chính phủ của John F. Kennedy và Lyndon B. Johnson trong 7 năm liền.  Trong thời gian đó, Mĩ lún sâu vào cuộc chiến Việt Nam, nâng sự hiện diện của quân đội Mĩ từ vài ngàn quân đến gần nửa triệu quân.  Danh tiếng của McNamara được biến từ một “thần đồng” thành một người lái buôn chiến tranh.  Năm 1965, tín đồ của giáo phái Quaker tự thiêu ngay phía dưới văn phòng làm việc của McNamara ở Lầu năm góc để phản đối chính sách leo thang chiến tranh của Mĩ ở Việt Nam.  Năm 1967, nhiều người biểu tình chống chiến tranh tìm cách đốt cháy căn nhà nghỉ mát của ông ở Aspen, Colorado.  Và, năm 1972, một nghệ sĩ phát hiện McNamara trên một chiếc phà ở New York và tìm cách đẩy ông ta  xuống Đại Tây Dương.    

Một phần tư thế kỉ sau, McNamara phá vỡ sự im lặng bằng cách xuất bản cuốn “In Retrospect” (Hồi tưởng), một hồi kí bán chạy nhất trong năm.  Trong hồi kí, McNamarra tự hỏi làm sao ông và đồng nghiệp lãnh đạo của ông có thể tạo nên một cuộc chiến mà sau này ông tự thú nhận là sai lầm, hết sức sai lầm.  Nhưng trước 3 triệu cái chết của người Việt Nam, và hơn 58.000 cái chết của người Mĩ, nhiều người thấy sự thú tội của McNamara là một hành động thiếu tương xứng, nếu không muốn nói là thiếu lương thiện.  Trong một bài xã luận nóng bỏng vào năm 1995, tờ New York Times bác bỏ những lời biện bạch và nước mắt nhạt nhẽo của ông, một người dù bị dày dò về tinh thần, nhưng sẵn sàng chấp nhận một chức vụ cao cấp trong Ngân hàng Thế giới (World Bank). 

Trong vài năm qua, những tranh luận về cuộc chiến Việt Nam và tranh luận về những lời biện minh của Robert McNamara chẳng những không ngừng mà còn có vẻ tăng lên theo thời gian.  Lí do là vì một phần ông McNamara, nay đã 87 tuổi, không chịu dừng lại một chỗ.  Trong phim thời sự “The Fog of War: Eleven Lessons From the Life of Robert S. McNamara,” (tạm dịch: Sương mù chiến tranh: 11 bài học từ cuộc đời của Robert S. McNamara) mới được trình chiếu, nhà làm phim tài danh Errol Morris cho McNamara một cơ hội lớn để phản ánh cuộc đời và sự nghiệp của mình trên màn ảnh tivi.   

Dù McNamara sử dụng cuốn phim để quảng bá những “bài học” của 60 năm lăn lộn trong chính trường của mình, nhưng ông Morris lại có một chương trình nghị sự riêng: đặt vấn đề đạo lí.  Morris đặt vấn đề một cách tinh vi.  Làm thế nào mà những người đứng đắn lại có thể liên lụy vào những hành động ghê tởm?  Và một khi họ đã phạm tội ác, họ sẽ nói gì với những nạn nhân của họ, họ phải sống với lương tâm mình ra sao và truyền đi kinh nghiệm của mình như thế nào?  Đó cũng là những câu hỏi làm cho người Mĩ từng mê hoặc và kinh tởm trước những hành động của Robert S. McNamara.  Và, sự trốn chạy lỗi lầm của những người cầm cán cân lãnh đạo nước Mĩ làm cho uy tín của Mĩ trên trường quốc tế bị xói mòn, và làm cho người Mĩ mù quáng trước những bài học lịch sử.   

Ông Morris là một nhà làm phim thời sự tài ba.  Trong phim, ông truy tìm được những chứng liệu mới toanh và khiêu khích liên quan đến những kì bỏ bom lửa vào nước Nhật trong Thế chiến thứ II và ý định dùng bom nguyên tử của Kennedy trong cuộc chiến Việt Nam.  Ông còn moi ra một số thú nhận đáng chú ý của McNamara.  Hơn thế nữa, Morris cho trình chiếu cuốn phim vào một thời điểm mà chiến tranh và vũng lầy chiến tranh đang nằm trong tâm trí của người dân Mĩ.  Tái thẩm định cuộc chiến Vietnam và những hình ảnh sống động, đầy sức sống của những anh chàng GI hăng hái muốn phục vụ cho tổ quốc, người ta không thể không nhớ đến những người lính từng bị dẫn dắt vào con đường chết chóc vì những ý thức hệ liều lĩnh, những thông tin tình báo tồi dở, và sự xấc xược của những nhà lãnh đạo.  Cuốn phim còn cho chúng ta thấy những quyết định nhưng sai lầm, dù nhỏ, vẫn có thể dẫn đến những hậu quả không lường, và niềm tin cũng như sự dốt nát của chúng ta về văn hóa địa phương làm suy yếu những mục tiêu của chún ta.  (Trong số 11 bài học mà Morris lượm lặt từ McNamara, Bài học số 1 là “Thấu cảm với kẻ thù.”)  

Nhưng Morris ít quan tâm đến chính sách mà lại chú trọng đến những lời nói trừu tượng.  Trong một cuộc phỏng vấn ở New York, nơi ông ta đang trình chiếu cuốn phim, Morris cho biết ông chú ý đến McNamara bởi vì ông say mê tìm câu trả lời cho câu hỏi: tại sao những người hành xử ác ôn tin vào những gì họ làm là đúng.  Ở đây, Morris có vẻ đi vào một lãnh địa xám của đạo lí con người.  Nếu những người bác ái tràn ngập trái đất thì, như cuốn phim nhận xét, cuộc sống của chúng ta sẽ đơn giản hơn, và có lẽ sẽ an toàn hơn.  Nhưng câu chuyện phức tạp hơn như thế khi mà một người như Robert McNamara —  người không chỉ phóng khoáng, nhưng còn có khả năng tự phê bình — cùng sống trên trái đất này với chúng ta.    

Màn sôi nổi và ấn tượng nhất trong phim Sương mù chiến tranh là cảnh không quân Mĩ bỏ bom lửa xuống 67 thành phố ở Nhật trong Thế chiến thứ II.  Lúc đó, McNamara làm việc dưới quyền của Tướng Curtis LeMay trong Không quân Mĩ.  Ông Morris phát hiện một số báo cáo của chính phủ Mĩ làm cho chúng ta phải lạnh xương sống.  Những báo cáo này cho chúng ta biết Mĩ đã đi đến chiến thắng bằng những tính toán lạnh lùng như thế nào.  Trong Bài học số 9, McNamara tuyên bố “Để thực hành một thiện ý, chúng ta phải chấp nhận ra tay một cách độc ác.”  Trong một cuộc không kích, McNamara kể lại: “Chúng tôi thiêu chết 100.000 thường dân Nhật ở Tokyo — đàn ông, đàn bà, và trẻ em.”  Khoảng 900.000 thường dân Nhật bị chết trong cuộc chiến.  McNamara có hay biết gì những thảm trạng này hay không?  Ông trả lời: “Thì tôi là một phần trong bộ máy [chiến tranh] đề nghị những hành động đó.” McNamara còn cho biết Tương LeMay từng nói như sau: “Nếu chúng ta thua trận, chúng ta sẽ trở thành những tên tội phạm chiến tranh.”  McNamara nói tiếp: “Và tôi nghĩ ông ấy nói đúng.  Ông ấy và cả tôi nữa từng hành xử như là những tên tội phạm chiến tranh.”    

Khi đề cập đến cuộc chiến Việt Nam, McNamara là một người đầu tiên chủ trương leo thang chiến tranh, nhưng sau này ông cũng là một trong những người đầu tiên thấy sự sai lầm trong chính sách này.  Ấy thế mà trước công chúng, ông tiếp tục bảo vệ chiến tranh.  Ngay cả sau khi ông bị Tổng thống Johnson đẩy ra khỏi chính phủ vào năm 1967, ông vẫn không chịu nhìn nhận nhầm lẫn của mình, dù cuộc chiến tiếp tục càng ngày càng ác liệt trong 8 năm sau.

         Ngày nay, ông không muốn bình luận gì về cuộc chiến Iraq, có lẽ vì lòng trung thành với bộ máy chiến tranh của chính phủ Mĩ.  Khi được đề cập rằng bất đồng quan điểm là một hình thức trung thành cao cả nhất, McNamara nói, “Tôi cho rằng nếu một cựu bộ trưởng quốc phòng bình luận, nhất là bình luận có tính cách phê phán, về một tổng thống đang giữa lúc chiến tranh với hàng trăm ngàn binh sĩ Mĩ đang liều mình, thì đó là một hành động thiếu trách nhiệm.  Vì thế, tôi không bình luận gì, và sẽ không có ý kiến gì để nói nay mai.”

         Song, chúng ta có thể suy đoán được quan điểm của McNamara qua cuốn phim.   Ông hỏi một cách ví von: “Cái gì làm cho chúng ta toàn trí toàn thức?” và tự trả lời “Nếu chúng ta không có khả năng thuyết phục các quốc gia bạn về chính nghĩa của chúng ta, thì lập luận của chúng ta cần phải được xem xét lại.”  

Xem xét lại lập luận không phải là một hành động tự nhiên của các chính trị gia Mĩ.  Thực ra, McNamara là một chính khách trong số rất ít các quan chức cao cấp của Mĩ dám nhìn nhận lỗi lầm lớn một cách tự nguyện.  Trong một cuộc phỏng vấn tháng qua, tôi hỏi ông tại sao.  Ông trả lời: “Người ta không muốn thú nhận lỗi lầm.  Đạo Catô La Mã, các đại công ti, các cơ quan ngoài chính phủ, và các cơ quan chính trị ít khi nào dám nhìn nhận rằng mình đã sai lầm.  Nguyên tắc của tôi là trực diện với các vấn đề khó khăn.  Tranh luận với người mình ngưỡng mộ rồi làm bạn với họ là một điều hết sức khó khăn.  Nhưng chúng ta cần phải tranh luận.” 

Cho đến nay, McNamara đã học được cách nói về những vết thương lòng trong quá khứ của ông y như cách mà người ta học cách nói về cái chết của một người thân trong gia đình: học như con vẹt.  Trong cuộc trò chuyện giữa chúng tôi (tôi và McNamara), ông thường lặp lại nguyên văn những gì ông phát biểu trước ống kính.  Thay vì trả lời những câu hỏi “tế nhị” (như vấn đề hạn chế vũ khí hạt nhân, như Tòa án hình sự quốc tế (International Criminal Court), ông tìm cách chuyển chủ đề một cách khéo léo.  Mặc dù cố gắng tỏ ra cứng rắn, trong nhiều trường hợp McNamara vẫn không tự chủ được cảm xúc trong khi thu hình cho cuốn phim Sương mù chiến tranh  — “một dấu hiệu của sự yếu đuối” như ông ngượng nghịu nói với tôi.   

Trước ống kính, ông giữ mặt cứng rắn và lạnh lùng khi ông cho biết vợ ông và một người con trai của ông bị bệnh loét dạ dày khi ông còn giữ chức bộ trưởng quốc phòng. Vợ ông chết năm 1981, và ông cho rằng bà chết vì căng thẳng thần kinh.  Nỗi xúc động của McNamara chỉ bớt hơn chút khi ông tiếp tục nói đến những điều mà nhất định ông biết là không đúng sự thật.  Ông quả quyết: “Nhưng đó là những năm tháng đẹp nhất trong đời tôi”.  Nhưng sau đó ông bắt đầu rơi nước mắt: “Tất cả người thân trong gia đình tôi đều hưỡng lợi từ đó.”  Trong cuộc phỏng vấn với chúng tôi, đôi mắt McNamara hầu như lúc nào cũng ứa nước mắt vào những thời điểm gay cấn.  Dù có vài chính trị gia dùng cái khóc để chiếm cảm tình, nhưng trong trường hợp của McNamara, người nổi tiếng là có khả năng tự chế ngự chính mình, những giọt nước mắt của ông có vẻ được ứa ra một cách có tính toán; hay là bằng chứng cho thấy sự quỉ quái trong con người ông áp đảo hẳn tư thế trước công chúng của ông.   

Ngày nay, điều làm cho người ta nổi điên về McNamara không phải là vai trò của ông trong cuộc chiến Việt Nam nhưng là điều mà có người cho là sự “tử vì đạo” của ông ta trước công chúng. Đúng: những gì ông ta nói ngày nay là thiên vị, và không làm cho người ta thỏa mãn.  Đúng: cuốn sách giúp cho ông lao vào ánh sáng của dư luận công chúng.  Đúng: khi nói đến Việt Nam ông ta chỉ có thua lỗ.  Nhưng với việc tự nguyện khai quật quá khứ, McNamara cũng tự mình chế diễu chính mình, và làm sống lại những thời điểm tồi nhất trong cuộc đời hoạt động của ông.  Dù bị chế nhạo và mỉa mai, McNamara sẵn sàng nhận lỗi, và tự hành động đó đã cho thấy ông có tư cách hơn nhưng người như Dean Rusk, Henry Kissinger, và ba vị tổng thống Mĩ, những người không có ý định noi gương McNamara.

 Trong thời gian qua, Thượng nghị viện Mĩ không mở một cuộc điều nghiên nào về những nhầm lẫn trong cuộc chiến Việt Nam, và điều này cũng có nghĩa là các nhà vạch định chính sách của chính phủ Mĩ không muốn ngoái nhìn quá khứ.  Họ phải tiếp tục đi tới và tring thành với chính phủ.  Vời sự hình thành những tòa án hình sự quốc tế, tòa án tội ác chiến tranh quốc tế, ngày nay các quan chức Mĩ được khuyến cáo là nên tránh những phát biểu linh tinh trước công chúng, vì họ sợ sẽ bị đưa ra tòa án quốc tế.  Dù nhìn nhận cuộc chiến ở Việt Nam là sai trái, hay những cuộc ám sát giết người trong thời chiến tranh lạnh là sai trái, hay cuộc liên minh với Saddam Hussein là sai trái, các quan chức Mĩ luôn nhìn về tương lai.  Họ ít khi nào chịu nhìn nhận trách nhiệm cho những thất bại, cho những can thiệp làm chết và d8au khổ cho hàng triệu triệu người trên thế giới.  Họ chống lại các cuộc tranh luận — trong nội bộ hay ngoài công chúng — về những ý định tốt đẹp nhưng bị lạc đường lầm lối.  Và họ cũng không khi nào xin lỗi cho những việc làm sai trái và tàn ác của họ.

 Chỉ trong vài trường hợp hết sức cá biệt, khi các quan chức Mĩ tỏ vẻ hối hận cho những chính sách trước đây của đồng nghiệp, nhưng với một thái độ tự nhiên, thoải mái.  Nhưng đối với những quốc gia là nạn nhân của các chính sách đó, những thái độ “hối hận” của các quan chức Mĩ chỉ được nhìn như là những hành động giả tạo, thiếu thành thật. 

Cũng theo truyền thống đó, McNamara chưa bao giờ xin lỗi với người dân Việt Nam hay người dân Mĩ trong cuộc chiến Việt Nam.  Nhưng ông ta từng phá lệ bằng cách bày tỏ ân hận cho những chính sách sai lầm.  “Tôi rất tự hào về những thành quả của tôi,” ông nói trong phim, “Tôi tiếc là trong quá trình đạt được những thành quả đó, tôi đã phạm phải sai lầm.”

 Errol Morris cho biết việc McNamara không chịu xin lỗi người Việt và người Mĩ luôn ám ảnh ông.  Nhưng sau khi thu hình suốt 23 giờ liền, phỏng vấn, nói chuyện qua điện thoại và ăn trưa chung với McNamara, Morris cảm thấy sự bất bình của mình lắng xuống chút ít.  Thật ra, Morris càng lúc càng cảm thấy mến Robert McNamara, và hiểu tại sao có quá nhiều đả kích, tố cáo chống McNamara, nhưng ông chẳng bao giờ đính chính hay trả lời. Morris nói, “Một lời xin lỗi có khả năng làm cho chúng ta lớn mạnh hơn. Nếu người có lỗi nói ‘tôi thành thật thành thật thành thật cuối đầu xin lỗi’, và chúng ta nói ‘Tôi tha lỗi cho anh’, hay chúng ta nói ‘Rất tiếc tôi thấy xin lỗi không cũng chưa đủ’.  Người ta rất muốn nói ‘Tôi không tha thứ những gì anh đã làm’ và họ tưởng tượng rằng một lời xin lỗi không bao giờ có thật.”  

Dĩ nhiên, sưu tầm những bài học lịch sử không có nghĩa là chúng ta có thể áp dụng chúng.  Ngay sau khi Donald Rumsfeld nhậm chức bộ trưởng quốc phòng vào năm 2000, ông ta làm một việc bất thường là cho phổ biến một bản thông cáo viết về sự nghiệp 40 năm của ông.  Những bài học của Rumsfeld không phải là không giống với những bài học của McNamara mà Morris sưu tập.  Những bài học của Rumsfeld là như sau (trích):

“Tiến vào dễ hơn là thoát ra”  

“Không nên chia thế giới thành ‘họ’ và ‘ta’.” 

“Viếng thăm những người tiền nhiệm trong các chính phủ trước . . . Cố gắng làm những lỗi lầm độc đáo, chứ không nên lặp lại những lỗi lầm của họ.”  

Những bài học đó còn được gọi là “Điều lệ của Rumsfeld,” được dán vào trang nhà internet của Nhà năm góc khi Rumsfeld nhậm chức.  Nhưng gần đây, chúng đã bị biến mất.  

 (*)  Nguyễn Văn lược dịch từ bài “War and Never Having to Say You're Sorry” của tác giả Samantha Power, đăng trên tờ New York Times, số ra ngày 14/12/2003.  Samantha Power là tác giả cuốn sách mới xuất bản “A Problem From Hell: America and the Age of Genocide” (Một vấn đề từ địa ngục: Mĩ và thời đại diệt chủng).  Power vừa đoạt giải Pulitzer năm 2003.