Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 12/2003

PHONG TRÀO PHẬT GIÁO MIỀN NAM NĂM 1963 VỚI CUỘC ĐẢO CHÍNH LẬT ĐỔ CHÍNH QUYỀN NGÔ ĐÌNH DIỆM (01/11/1963)

Lê Cung

Ngô Đình Diệm vốn là quan lại phong kiến dưới thời Pháp, được Mỹ đưa lên nắm chính quyền ở miền Nam Việt Nam từ tháng 7/1954. Nhưng chín năm sau, Diệm bị Mỹ gạt khỏi chính quyền một cách không thương tiếc bằng cuộc đảo chính quân sự ngày 1/11/1963. Tại sao như vậy? Câu trả lời có thể tìm ngay trong chính sách dùng tay sai của Mỹ và bản chất của chính quyền đó. Nhưng nguyên nhân quan trọng hơn cả làm cho chính quyền Diệm suy yếu đi đến sụp đổ là thắng lợi liên tục của cách mạng miền Nam từ phong trào Đồng khởi, là phong trào đấu tranh của các tầng lớp nhân dân, trực tiếp là phong trào đô thị miền Nam, trong đó có phong trào Phật giáo.

Bài viết này góp phần cung cấp một số tư liệu về phong trào Phật giáo miền Nam năm 1963, chủ yếu ở Huế và Sài Gòn. Từ đó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tác động của phong trào này đối với cuộc đảo chính lật đổ chính quyền Diệm ngày 01/11/1963.

Trước hết cần hiểu rõ thái độ của Phật giáo đối với chế độ Ngô Đình Diệm. Năm 1954, khi Diệm mới vừa lên nắm chính quyền ở miền Nam, Phật giáo đã tỏ thái độ và cho rằng: "Cuộc sống sẽ hiểm nghèo hơn dưới chế độ Diệm, hơn bất cứ thời gian nào dưới Pháp thuộc trước đây. Chúng ta chắc phải qua những ngày tháng khó khăn hơn"(1). Với Phật giáo "chủ nghĩa nhân vị là một thủ đoạn bịp bợm nhằm làm cho Thiên Chúa giáo trở nên hấp dẫn. Gia đình họ Ngô tượng trưng không chỉ cho Thiên Chúa giáo, mà cả cho sự can thiệp của nước ngoài"(2). Năm 1963, khi Phật giáo vừa dấy lên phong trào chống chính quyền Ngô Đình Diệm, Ngô Đình Nhu đã tiết lộ với báo chí nước ngoài rằng: "Những người Phật giáo đã chuẩn bị gây rối loạn từ hai năm nay... Nhóm ở Huế hiện nay đang tìm cách mở rộng ảnh hưởng của họ ra các giáo phái khác"(3).

Từ khi được truyền vào nước ta, "lịch sử đạo Phật cũng như lịch sử dân tộc Việt Nam có những bước thăng trầm, thịnh suy, nhưng dù ở trong hoàn cảnh nào đạo Phật cũng hòa nhập với đời sống dân tộc, cùng chung vận mệnh với dân tộc và có nhiều cống hiến đối với dân tộc"(4). Thật vậy, trong suốt chiều dài hai ngàn năm lịch sử, giới Phật tử và nhiều vị Cao Tăng đã nhập thế tham gia vào những phong trào yêu nước, những cuộc kháng chiến chống xâm lăng, những công cuộc phục hưng đất nước. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ "cái tinh túy của đạo Phật được phát huy, được luân lý dân tộc chấp nhận. Đó là hình ảnh của Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu, một kỳ công không dễ gì có được, là hun đúc lịch sử, là tinh hoa của Phật giáo, với tầm cỡ thế giới không dễ gì có được, nhất là hình ảnh Ngài đến lúc trái tim không còn hoạt động được nữa"(5).

Với những dòng tư liệu trên đây điều trước hết phải được rút ra là phong trào Phật giáo ở miền Nam không đơn thuần chỉ bắt nguồn từ yếu tố tôn giáo mà còn có cả yếu tố dân tộc.

Phong trào Phật giáo miền Nam năm 1963 được bắt đầu ở Huế bằng việc quần chúng Phật tử bao vây Tỉnh tòa Thừa Thiên vào chiều ngày 7/5/1963 để phản đối chính quyền Ngô Đình Diệm cấm treo cờ Phật giáo trong ngày Phật đản. Ngày hôm sau (8/5/1963), một cuộc biểu tình lớn của quần chúng Phật tử Huế từ chùa Diệu Đế. Đoàn biểu tình đã hô vang các khẩu hiệu: "Tự do tín ngưỡng"; "Đả đảo những kẻ chống lại tôn giáo"; "Phật giáo bất diệt". Đến tối, quần chúng bao vậy Đài phát thanh Huế đòi chính quyền Ngô Đình Diệm giải quyết những yêu sách của mình. Chính quyền Ngô Đình Diệm đã huy động xe tăng và binh lính đến đàn áp làm 8 Phật tử ở độ tuổi thiếu niên thiệt mạng và nhiều người bị thương.

Ngày 10/5/1963, Tăng Ni, Phật tử họp mít tinh tại chùa Từ Đàm, lên án chính quyền Ngô Đình Diệm và tỏ rõ quyết tâm đấu tranh một mất một còn với chính quyền Ngô Đình Diệm để bảo vệ Phật pháp: "Chúng tôi đã quá biết ai giết chúng tôi", "Đả đảo hành động sát nhân, vu khống", "Máu đã chảy, chúng tôi sẵn sàng trả bằng máu", ... (6); đồng thời ra tuyên ngôn đòi chính quyền Ngô Đình Diệm thực thi chính sách bình đẳng tôn giáo và "đền bồi một cách xứng đáng cho những kẻ bị giết oan vô tội và kẻ chủ mưu giết hại đền bồi đúng mức"(7).

Những hành động đẫm máu trên của chính quyền Ngô Đình Diệm đã làm cho sự phản kháng trước đây của Phật giáo vốn âm ĩ, ngấm ngầm nay bùng nổ thành một phong trào rộng lớn trên toàn diện miền Nam, được dư luận trong và ngoài nước ủng hộ.

Ngày 30/5/1963, tại Sài Gòn bốn trăm nhà sư biểu tình ngồi trước trụ sở Quốc hội ngụy và loan báo một cuộc tuyệt thực lớn trên toàn miền Nam. Ở hầu khắp miền Nam, cả thành thị lẫn nông thôn, đồng bào Phật tử có sự hưởng ứng của các tầng lớp nhân dân, tham gia tích cực những cuộc biểu tình, tuyệt thực lên án chính quyền chính Ngô Đình Diệm đàn áp tôn giáo. Đáng chú ý là lực lượng sinh viên, một lực lượng nằm ngoài dự tính của Diệm.

Ngày 3/6/1963, năm trăm sinh viên Huế đã tập hợp trước trụ sở "Đại biểu Chính phủ" miền Bắc Trung nguyên Trung phần, biểu tình phản đối chính quyền Diệm đàn áp tôn giáo. Cuộc biểu tình đã bị lực lượng cảnh sát Diệm đàn áp và giải tán bằng hơi cay. Để cứu nguy cho tình hình ngày càng xấu đi chính quyền Ngô Đình Diệm ra lệnh phong tỏa chùa Từ Đàm (Huế), chùa Xá Lợi (Sài Gòn).

Trong lúc chính quyền Ngô Đình Diệm đang lúng túng đối phó với phong trào Phật giáo ngày càng lên cao thì ngày 11/6/1963, Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu tại Sài Gòn. Mặc dầu đã được loan báo trước ba ngày, chính quyền Ngô Đình Diệm vẫn ngoan cố cho rằng đó chỉ là sự đe dọa không thể thực hiện được, nên không cần phải có một sự nhân nhượng nào đối với Phật giáo. Vụ tự thiêu đã gây nên một chấn động mạnh ở cả trong nước và trên bình diện quốc tế: "Cuộc hy sinh phi thường và dũng cảm của Hòa thượng Thích Quảng Đức, hình ảnh cụ ngồi thẳng như tượng đá trong ngọn lửa rực hồng đã nhanh như một làn sóng điện làm sôi nổi dư luận trong cả nước Việt Nam và trên thế giới. Ảnh của vị Hòa thượng Việt Nam Thích Quảng Đức ngồi trong ngọn lửa được đăng trên hầu hết các báo khắp năm châu, với những dòng chữ nói lên sự khâm phục"(8). Đặc biệt, cuộc tự thiêu đã làm cho dư luận Mỹ sang quay chống Ngô Đình Diệm và gia đình y. Trong một cuộc tiếp xúc với Ngô Đình Diệm, Truheart - Đại diện Mỹ đã chỉ ra rằng: "Chính quyền Kennedy không ưa thích tình trạng rối ren"(9).

Ở trong nước "hành động cao cả" của Thích Quảng Đức đã ghi sâu trong tâm trí công chúng và được xem như là một biểu tượng cao nhất về sự căm phẫn của đồng bào Phật giáo đối với chính quyền Ngô Đình Diệm. Nó có tác dụng to lớn trong việc thúc đẩy quần chúng tiếp tục cuộc đấu tranh chống chính quyền Ngô Đình Diệm. Ngày 16/6/1963, bất chấp sự cấm đoán của chính quyền Ngô Đình Diệm, đồng bào Sài Gòn xuống đường biểu tình kéo đến chùa Xá Lợi, nơi đặt thi hài của Hòa thượng Thích Quảng Đức. Chính quyền Ngô Đình Diệm cho năm trăm hiến binh, cảnh sát đến đàn áp. Đồng bào biểu tình nhất là thanh niên, sinh viên, học sinh đã hăng hái chiến đấu hàng giờ đồng hồ. "Quần chúng hòa vào nhau như những giọt nước trong đại dương và trong tình yêu người ta tự thấy mình lớn lên và không còn sợ hãi nữa"(10). "Đây là cuộc đấu tranh chính trị quyết liệt nhất ở Sài Gòn trong mấy năm nay. Nó đã làm sâu sắc thêm mâu thuẫn giữa nhân dân ta với chế độ độc tài phát-xít Mỹ-Diệm, đẩy chúng vào tình thế bị cô lập hơn bao giờ hết"(11) .

Sau vụ tự thiêu của Hòa thượng Thích Quảng Đức, chính quyền Ngô Đình Diệm tỏ ra có sự nhượng bộ đối với Phật giáo bằng việc ký kết một bản Thông cáo chung ngày 16/6/1963. Nội dung Thông cáo chung về cơ bản thỏa mãn được năm nguyện vọng mà Phật giáo đã đề ra trong bản Tuyên ngôn ngày 10/5/1963. Đứng về phương diện thương thuyết, việc ký kết Thông cáo chung là một thắng lợi lớn của Phật giáo. Nhưng thực ra đối với chính quyền Ngô Đình Diệm, đây chỉ là một kế hoãn binh của để chuẩn bị cho một kế hoạch quy mô rộng lớn nhằm đè dập tắt phong trào Phật giáo. Trong một cuộc họp với mười tám tướng tá vào đầu tháng 7/1963, Ngô Đình Nhu nói: "Nếu chính phủ này không giải quyết vấn đề Phật giáo, nó sẽ bị lật đổ vì cuộc đảo chính quân sự"(12). Theo Nhu "Bất cứ một chính phủ nào thay thế chính phủ này trước hết sẽ đập tan những người Phật giáo" (13) .

Nửa đêm ngày 20/8/1963, dưới quyền chỉ huy trực tiếp của Ngô Đình Nhu, quân đội đặc biệt của Diệm đã tấn công tất cả các ngôi chùa miền Nam. Ở Sài Gòn, chùa Xá Lợi là trọng điểm đánh phá của quân đội Diệm. Tăng Ni, Phật tử tay không đã chống cự quyết liệt với quân đội. Ở Huê, cứ điểm quan trọng của Phật giáo, chính quyền Ngô Đình Diệm cho quân chiếm thành phố và tấn công chùa. Dân chúng lập tức đổ ra đường đánh mõ báo động. Từ Đàm ngôi chùa chính ở Huế bị tấn công lúc thi hài của một nhà sư nữa tự thiêu đang chờ chôn cất. Khắp miền Nam các chùa chiền đều bị quân đội Diệm tấn công. Phật giáo gọi đây là ngày "Pháp nạn" (21/8/1963).

Sau cuộc tiến công chùa của quân đội Diệm, nhìn bên ngoài hầu như các tổ chức Phật giáo đều bị đè bẹp, lệnh thiết quân luật được ban bố trên khắp miền Nam. Nhưng chính sự kiện này đã đẩy nhanh sự sụp đổ của chính quyền Ngô Đình Diệm. Những nhà sư và các Phật tử vẫn tiếp tục hoạt động bí mật Các cuộc tự thiêu vẫn tiếp diễn và thu hút dư luận chú ý tới sự phản đối của Phật giáo đối với chính quyền Ngô Đình Diệm. Các tướng lĩnh chóp bu trong quân đội ngụy Mỹ đã bắt đầu vận động lôi kéo các phần tử không ăn cánh với Diệm, lập ra "Hội đồng quân nhân cách mạng" bàn mưu kế lật đổ Diệm.

Về phía Mỹ, trước sự thất bại nặng nề của quân ngụy ở nông thôn đồng bằng, nhất là từ sau thắng lợi của quân giải phóng trong chiến trận Ấp Bắc (3/1/1963), trước phong trào đấu tranh chính trị ngày càng lên cao ở các đô thị, đặc biệt là phong trào Phật giáo, "chiến tranh đặc biệt" của Mỹ đứng trước nguy cơ phá sản. Mỹ thấy Diệm và anh em Diệm không còn là công cụ đáp ứng cho việc duy trì chủ nghĩa thực dân mới của chúng ở miền Nam. Mâu thuẫn Mỹ - Diệm càng trở nên căng thẳng và Mỹ đã bí mật lựa chọn phương án "thay ngựa giữa dòng".

Ngày 22/8/1963, Bộ Ngoại giao Mỹ ra tuyên bố không tán thành chính sách đàn áp Phật giáo của Diệm - Nhu và tỏ ý "lấy làm tiếc" trước những sự việc đã xảy nhằm để xoa dịu phong trào Phật giáo. Cùng ngày này, Cabodge Lodge đến Sài Gòn nhận chức đại sứ trước dự định. Ngày 1/11/1963, Mỹ ủng hộ nhóm tướng lĩnh ngụy, do Dương Văn Minh cầm đầu làm cuộc đảo chính lật đổ Diệm - Nhu. Chế độ độc tài gia đình trị và nền "Đệ nhất cộng hòa" với thuyết "Cần lao nhân vị" do Mỹ đẻ ra đã hoàn toàn sụp đổ.

Bàn về vai trò của phong trào Phật giáo trong cuộc đảo chính lật đổ chính quyền Ngô Đình Diệm, đã có ý kiến cho rằng phong trào Phật giáo như một chất xúc tác dẫn đến cuộc đảo chính, ý kiến khác cho phong trào Phật giáo cùng với phong trào thanh niên sinh viên học sinh, có tính chất như phong trào châm ngòi nổ cho phong trào đô thị miền Nam chống chế độ Mỹ - Diệm, có tác động trực tiếp đến cuộc đảo chính lật đổ chính quyền Diệm. Kết hợp với các ý kiến trên đây cùng với những tư liệu đã trình bày, có thể nói rằng trong dòng chảy thắng lợi liên tục của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước ở miền Nam, cuộc đảo chính lật đổ chính quyền Ngô Đình Diệm (1/11/1963) là kết quả trực tiếp của phong trào Phật giáo và phong trào nhân dân đô thị chống chính quyền Ngô Đình Diệm trong năm 1963, trước hết là phong trào ở Sài Gòn và Huế.

Cuộc đấu tranh của Phật giáo nổ ra từ tháng 5/1963 đã thu hút đông đảo quần chúng tham gia và cuộc đấu tranh đã nhanh chóng góp phần làm suy yếu chính quyền Ngô Đình Diệm. Những cuộc biểu tình, tuyệt thực, những vụ tự thiêu, v.v... đã làm cho hậu phương của địch thêm rối loạn. Chính quyền Ngô Đình Diệm suy yếu nghiêm trọng về chính trị, bị dư luận trong nước và thế giới lên án. Mâu thuẫn trong nội bộ Diệm, giữa Diệm và Mỹ trở nên gay gắt trước làn sóng cách mạng của nhân dân miền Nam, trong đó có phong trào Phật giáo, khiến cuộc đảo chính phải nổ ra trong ý đồ của Mỹ là để cứu lấy "chế độ thực dân kiểu mới" của chúng ở miền Nam. Nhưng lịch sử không giờ "chiều ý" những kẻ đi ngược dòng. Sau đảo chính, chính quyền tay sai của Mỹ ở miền Nam chẳng những không ổn định mà lại khủng hoảng trầm trọng hơn. Âm mưu đảo chính và phản đảo chính liên tục nổ ra. Tất cả đã góp phần tạo thêm thời cơ thuận lợi cho phong trào cách mạng miền Nam tiến lên giành thắng lợi, trước hết là đánh bại chiến lược "chiến tranh đặc biệt" của Mỹ.

Chú thích

(1) và (2) Phong trào Phật giáo ở miền Nam Việt Nam (tài liệu tham khảo đặc biệt). Việt Nam Thông tấn xã xuất bản. Hà Nội, 1973, tr. 13, tr. 10.

(3) Phong trào Phật giáo ở miền Nam Việt Nam (tài liệu tham khảo đặc biệt). Việt Nam Thông tấn xã xuất bản. Hà Nội, 1973, tr. 27.

(4) Phan Huy Lê - Hồ Chủ Tịch với dòng văn hóa Phật giáo Việt Nam trong "Nội san nghiên cứu Phật học" (số đặc biệt kỷ niệm lần thứ 100 ngày sinh của Hồ Chí Minh) tháng 1/1991, tr. 9.

(5) Trần Bạch Đằng. Mấy vấn đề về nghiên cứu và lịch sử dân tộc trong "Mấy vấn đề về Phật giáo và lịch sử tư tưởng Việt Nam". Hà Nội, 1980, tr. 22-23.

(6) Đó là những khẩu hiệu được quần chúng Phật tử căng lên trong buổi mít tin. Dẫn theo "Trước cơn sóng gió. Ban Hướng Dẫn Gia Ðình Phật Tử Trung phần xuất bản, Huế, 1964, tr. 39"

(7) Bản Tuyên ngôn của Tăng, tín đồ Phật giáo Việt Nam đọc tại chùa Từ Đàm ngày 10/5/1963. Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II. Ký hiệu tài liệu SC. 04-8352.

(8) Trần Văn Giàu. Miền Nam giữ vững thành đồng, Tập II. Nxb. Khoa học, Hà Nội, 1966, tr. 342.

(9) Phong trào Phật giáo miền Nam Việt Nam (tài liệu tham khảo đặc biệt) Việt Nam Thông tấn xã xuất bản, Hà Nội, 1973, tr. 55, tr. 35.

(10) Tâm Phong. Nhớ lại cuộc vận động của Phật giáo. Tuần báo Hải Triều Âm, số 18, ngày 24/8/1964, tr. 10.

(11) Những sự kiện lịch sử Đảng, Tập III. Nxb. Thông tin lý luận, Hà Nội, 1985, tr. 268.

(12) Jerrold Schecter. The New Face of the Buddhas. John Weatherhill, Tokyo, 1967, tr. 197.

(13) Jerrold Schecter, Sđd, tr. 182.