Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 12/2003

Nếp nhăn vượt thời gian

Tâm Đàn

            Compass của đài ABC vừa cho chiếu lại chương trình Secular souls (Những người ngoại đạo). Chương trình gồm một số phát biểu của những người không tin vào tôn giáo và Thượng Đế. Thay vào đó, họ khuyến khích một đời sống đạo đức phù hợp với xã hội thực tại. Họ vốn xuất thân từ những gia đình truyền thống Ki Tô Giáo hoặc  Do Thái Giáo, nhưng thực tế chung quanh họ dần dần biến đổi tư tưởng họ, và họ không còn tin rằng tôn giáo và Thượng Đế là lời giải thỏa đáng cho cuộc sống hiện tại. Họ là những người rất thành công trong cuộc sống: chính trị gia có, khoa học gia có, nhân viên cao cấp trong các ngành kinh doanh thương mại có, nhà văn có. Họ tôn trọng thiên nhiên và các loài động vật khác không kém hơn sự tôn trọng loài người. Họ lên án chủ trương cho rằng thiên nhiên và các loài động vật khác chỉ là những phương tiện để phục vụ loài người. Họ chủ trương một công bằng xã hội, tôn trọng hạnh phúc của người khác giống như tôn trọng hạnh phúc của chính mình, không kỳ thị tôn giáo, không kỳ thị chủng tộc, không kỳ thị giàu nghèo sang hèn. Họ cũng phát biểu những tư tưởng rất khẳng định của họ về những vấn đề nóng bỏng và nan giải hiện tại như quyền ngừa thai, quyền đồng tính luyến ái, quyền sống, quyền chết (euthanasia), v.v...

            Tôi quả thật rất hứng thú nghe được những tư tưởng tiến bộ và hợp thời đại như thế. Tất nhiên tôi vẫn tin rằng bất cứ tôn giáo nào cũng dạy con người hướng thiện, và dường như không thiếu những tín đồ có lòng hướng thiện như thế. Tôi tin rằng những tôn giáo không như một tập hợp những thực số (real numbers) để có thể so sánh đạo nào cao hơn đạo nào. Trái lại có thể ví những tôn giáo khác nhau như những phức số (complex numbers). Chúng không thể so sánh. Chúng chỉ có những hướng đi khác nhau, không thể phân biệt hướng nào tốt hơn hướng nào. Tiếc rằng có những con sâu đang làm rầu nồi canh. Và đáng sợ hơn nữa là dường như những con sâu đó đang truyền nhiễm mạnh mẽ trong nhân gian. Bạn không sai khi nói rằng chúng ta đang ở trong thời mạt pháp. Một lối giải thoát tốt đẹp có thể là ... làm người ngoại đạo, bởi vì

Thần quyền cuồng tín dị đoan

Chỉ đưa nhân loại đến ngàn vực sâu.

            Tôi cũng không tin có một thượng đế dạy chúng sinh rằng cây cỏ và các loài động vật khác chỉ là để phục vụ con người. Tôi tin vạn vật tùy thuộc lẫn nhau và nương tựa lẫn nhau trên bước đường biến hóa của vũ trụ. Tôi dùng chữ biến hóa thay cho chữ tiến hóa (evolution)  bởi vì, thú thật với các bạn, tôi vẫn băn khoăn không biết vạn vật (kể cả sự sống) có thật sự đang hướng đến chân thiện mỹ không. Nhưng có một điều làm tôi rất phấn khởi: Sự vật có khuynh hướng chuyển động theo con đường ngắn nhất và ít tiêu hao năng lượng nhất nếu không bị cưỡng bách. Có người có thể phản đối bằng những câu hỏi, chẳng hạn như ‘Trái đất đi vòng vòng quanh mặt trời, đâu có theo đường thẳng ngắn nhất?’ Câu hỏi dường như rất có lý nếu chúng ta vẫn còn tiêm nhiễm với cái trực giác thông thường rằng không gian là một cái sân khấu phẳng lì để cho vạn vật diễn tuồng, và thời gian vẫn muôn thuở trôi đều đặn từ ngàn xưa cho đến ngàn sau.

Thực sự không gian đang quanh co uốn khúc theo những phân phối khác nhau của vạn vật. Vạn vật làm cho không gian trở nên uốn khúc, và với những uốn khúc đó, không gian chỉ đường dẫn lối cho chuyển động của vạn vật. Trong cái không gian đa hình đa dạng đó, quỹ đạo hình bầu dục của mấy hành tinh mà chúng ta quan sát được là những con đường ngắn nhất và ít tiêu hao năng lượng nhất của chúng. Những tia sáng cũng không ngoại lệ: khi tia sáng đến gần những khối vật chất khổng lồ cũng phải uốn mình. Thời gian cũng không ngoại lệ: Trôi chậm chạp ở những vùng có vật chất dày đặc, và nhanh nhẩu hơn ở những vùng thưa thớt dân cư. Tóm lại không thời gian kết bè kết lũ với vạn vật cùng nhau diễn những màn kịch bi hài như một bức tranh khó tả:

Con họa bức tranh chân trời tím

Rồi bước vào ngắt những vì sao

Vẩn vơ với ánh nắng lụa đào

Đã quên mất đường vào quê mẹ.

            Hai con guineapigs nhà tôi thật đáo để: chúng nó trở thành hai ông chủ từ hồi nào không hay! Mỗi lần chúng nó đòi ăn thì ra lệnh quít..quít..quít. Thế là một trong chúng tôi, như một chiếc máy, phải đến bỏ đồ ăn vào cho chúng nó. Nếu chúng tôi đến chậm một tí là bị quở trách bằng những tiếng khừ..khừ..khừ như đang chế nhạo chúng tôi rằng

Tụi bây buộc phải làm người

Nuôi tao khôn lớn để cười tụi bây!

            Tôi chắc rằng bạn nào đã từng nuôi guineapigs hẵn phải thương yêu chúng nó lắm. Những tiếng kêu quít..quít..quít thánh thót rất dễ ghét. Vào những lúc khác chúng nó lại phát tiếng khừ..khừ..khừ  trầm trầm cũng rất dễ ghét. Cho chúng nó ăn chúng nó cũng khừ..khừ..khừ , vuốt ve chúng nó, chúng nó cũng khừ..khừ..khừ . Tôi không thể phân biệt được tiếng khừ nào là hờn dỗi tiếng khừ nào là nũng nịu.

            Nhưng những loài động vật và cây cỏ khác thì sao? Chúng ta phải ăn để sinh tồn, phải có gỗ để xây nhà. Các loài động vật khác cũng như chúng ta vậy. Dường như sự sống phải loanh quanh luẩn quẩn trong cái vòng sát hại lẫn nhau như thế để biến hóa. Như vậy phải chăng luật cấm sát sanh (của một số tôn giáo như Đạo Phật chẳng hạn) là đạo đức giả? Theo tôi thái độ và phương pháp mới là then chốt. Nếu chúng ta phải giết một con gà để có thức ăn, hãy dùng phương pháp nào để cho con gà có thể thoát kiếp một cách ít đau đớn nhất, đồng thời phải có một thái độ (thầm kín trong lòng, nhưng với thành tâm là đủ) xin lỗi (vì phải sát hại nó) và cám ơn (vì nhờ nó nó mà chúng ta có thể có thức ăn). Tất nhiên nếu có thể ăn hoa quả thì tốt hơn, thanh khiết hơn, nhưng chúng ta vẫn phải có thái độ và phương pháp tương tự, bởi vì cây cỏ cũng là sự sống. Hơn thế nữa, sự sống dường như không chỉ giới hạn trên địa cầu với các loài động vật và cỏ cây, mà là cả vũ trụ, đâu đâu cũng là sự sống chen vai sát cánh bên nhau:

Xa gần vạn vật vĩnh sinh

Thì thầm như thể bóng hình tương thân

Ngắt hoa lòng thấy phân vân

Sợ hoa rơi xuống động vầng sao xa.

            Nói về quyền chết (euthanasia) tôi không biết các bạn nghĩ sao? Có nhiều người mang chứng bệnh vô phương cứu chữa. Hơn thế nữa họ phải nằm liệt giường, sống bằng những chất dinh dưỡng chuyển vào cơ thể bằng ống nhựa. Họ trở nên những gánh nặng cho gia đình, cho xã hội. Họ ý thức được những điều đó nên ngỏ ý xin ra đi. Gia đình thân thuộc họ đồng ý. Nhưng pháp luật không đồng ý! Có lẽ pháp luật vẫn theo truyền thống cho rằng chỉ có Thượng Đế mới có thể ban cái quyết định đó, bởi vì sự sống là do chính ngài ban cho. Tôi không biết có vị quan tòa nào dã từng chứng kiến thượng đế (nếu có) can thiệp vào sự sống. Nếu có, hẵn thượng đế đã can thiệp tức khắc. Với lòng thương vô biên, ngài không bao giờ để con chiên của ngài đau khổ triền miên như thế. Tôi cảm thấy xót xa không nhẩn tâm. Một ngày nào đó, có lẽ rất gần, sẽ đến phiên bạn, sẽ đến phiên tôi. Nằm đó chờ chết mà không được chết. Đành nằm để chứng kiến sự đau lòng của gia đình và một gánh nặng mà xã hội không cần thiết phải gánh. Mơ hồ cái ngày đó, tôi có một ước mơ khiêm tốn, tâm sự với các bạn:

Cho tôi lìa khỏi kiếp người

Cho tôi về phía chân trời xa xăm

Dù cho nơi đó buồn tênh

Dù cho nơi đó gập ghềnh chông gai

Tôi không cần chốn bồng lai

Tôi không cần những lâu đài xa hoa

Cho tôi cạnh khóm tre già

Đâm chồi nẩy lộc ngọc ngà tre non

Cho tôi tiếng hót véo von

Dệt thành khúc nhạc vuông tròn lứa đôi

Không bao giờ có pha phôi

Không bao giờ có chia đôi hai đường

Cho tôi giếng nước suối nguồn

Làm xanh cây cối ruộng vườn đơm hoa

Cỏ non xanh tận trời xa

Rừng xanh thăm thẳm tôi là gió mây.

Đời còn vương vấn gì đây

Còn chăng tủi hận vơi đầy xót xa

Cho tôi một nắm kiêu sa:

Gió, mây, suối, nước mới là thênh thang.

            Dường như vạn vật là một chằng chịt của những tương phản: Trắng đen, tốt xấu, cao thấp, sang hèn, v.v... Trong toán học cũng thế. Lấy tập hợp những thực số làm thí dụ. Các bạn thừa biết rằng thực số gồm hai loại, số hữu tỷ (rational numbers) và số vô tỷ (irrational numbers). Giữa hai số hữu tỷ, dù gần nhau bao nhiêu đi nữa, bao giờ cũng chứa vô số số vô tỷ. Tương tự, giữa hai số vô tỷ, có vô số số hữu tỷ.

Một thí dụ khác: Vô thường và hữu thường. Có thể xem không xen kẻ với có. Nhìn một tấm kim loại chẳng hạn. Chúng ta có cảm tưởng như dày đặc không thể có những khoảng trống bên trong. Thật ra tấm kim loại là kết hợp của hàng tỷ nguyên tử. Mỗi nguyên tử gồm những âm điện (electrons) bên ngoài và hạt nhân (nuclei) bên trong. Giữa âm điện và hạt nhân là những khoảng trống không. Như vậy không và có tồn tại xen kẻ lẫn nhau.

Chúng ta cũng có thể hiểu vô thường và hữu thường một cách khác: Vô thường nói lên sự biến đổi không thể tiên đoán được, trong lúc hữu thường nói lên sự tồn tại lâu dài bền vững hoặc nếu có thay đổi thì đây là một sự thay đổi có thể tiên đoán được. (Ở đây tôi đang bàn đến nghĩa đen của các từ ngữ vô thường và hữu thường. Tôi không có ý định đề cập đến thuyết Vô Thường của Đạo Phật). Trở lại nghĩa đen của các từ ngữ vô thường và hữu thường, chúng ta cũng có thể thấy sự xen kẻ lẫn nhau giữa hai ý niệm này. Chẳng hạn, mặt trời vẫn mọc và lặn đều đặn trên thành phố Sydney, nhưng thời tiết Sydney thì thay đổi bất thường, hoặc đôi khi có nổ súng chết người trên đường phố không sao tiên đoán được. Có một thí dụ khác thích thú hơn, nhưng với một chút giải thích hơi dài dòng, như sau:

            Khi một vật thể chuyển động chúng ta chỉ nhìn thấy một quỹ đạo. Chúng ta có thể đồng thời đo cả vị trí lẫn vận tốc một cách chính xác tùy ý muốn. Tuy nhiên nếu vật thể là một hạt bé tí hon như một hạt âm điện, vấn đề hoàn toàn khác hẳn. Muốn xác định vị trí của hạt âm điện chẳng hạn, chúng ta phải chiếu sáng hạt âm điện đó. Ánh sáng là kết hợp của những quang tử (photons). Kích thước của một quang tử và một âm điện không khác xa bao nhiêu, nên khi quang tử va chạm phải hạt âm điện sẽ làm cho hạt âm điện di chuyển. Hậu quả là chúng ta không thể đồng thờI đo tốc độ của hạt âm điện với độ chính xác mong muốn. Nếu chúng ta muốn xác định vị trí hạt âm điện thật chính xác, chúng ta phải chiếu sáng hơn, nghĩa là sự va chạm giữa các quang điện và hạt âm điện càng mạnh hơn, và kết quả là độ đo vận tốc của hạt âm điện cùng thời điểm đó sẽ có sai số lớn hơn. Tóm lại đối với các hạt nhỏ bé, chúng ta không thể đồng thời đo vị trí và vận tốc của chúng một cách chính xác theo ý muốn. Sai số này không phải do thiếu sót của người làm thí nghiệm mà do sự va chạm không thể không xảy ra với các quang tử.

Sự va chạm với các quang tử hoàn toàn ngẫu nhiên, không thể tiên đoán được. Tuy nhiên chúng ta có thể tính được xác suất (tỷ lệ may mắn có thể xảy ra) của mỗi hướng đi của hạt ngay sau khi va chạm với các quang tử. Nói một cách khác, mỗi hạt vật chất có thể có nhiều quỹ đạo khác nhau với những xác suất khác nhau. Tất nhiên thực chất này không những chỉ đúng đối với thế giới tí hon, mà đúng cho tất cả vạn vật trong vũ trụ như chiếc xe, như con người v.v... bởi vì mỗi vật thể là một kết hợp của những hạt bé tí hon.

Như vậy chuyển động của trái đất chẳng hạn, có thể có nhiều quỹ đạo khác nhau với những xác suất khác nhau. Có điều ngoạn mục là khi người ta tính quỹ đạo trung bình của trái đất, người ta tìm thấy quỹ đạo trung bình đó rất giống với quỹ đạo chúng ta quan sát được, tức là hình bầu dục với mặt trời là một tiêu điểm (focus). Điều này cho chúng ta kết luận rằng vô thường (chuyển động với xác suất không thể tiên đoán được) xen kẻ với hữu thường (chuyển động trung bình có thể tiên đoán được).

            Với những nhận xét về sự xen kẻ của những tương phản nói trên, tôi mường tượng rằng có thể những cặp tương phản khác cũng có sự xen kẻ như thế, ví dụ: đạo đức và tội ác, yêu thương và thù hận, v.v...

Vô thường chốn hữu thường

Hoa sen bùn lây hương

Ngay bên bờ vực thẳm

Là cánh hoa yêu thương.

             Thiện lẫn với ác, yêu thương lẫn với hận thù. Con người hẳn phải minh mẫn chọn hướng đi đứng đắn cho chính mình. Trái tim và khối óc phải hòa nhịp. Nhưng con người quá nhỏ bé so với vũ trụ bao la. Hiểu biết của con người còn nhỏ hơn hạt cát biển Đông. Vũ trụ là huyền bí, và có thể vĩnh viễn huyền bí. Do đó tôn giáo vẫn còn ngự trị địa cầu nhiều thế kỷ nữa, và có thể lâu hơn. Tôn giáo như con dao hai lưỡi. Mỗi tôn giáo có một đấng thế tôn hay thượng đế. Mặt trái của niềm tin này là biến tôn giáo thành những bè phái thù nghịch lẫn nhau, rồi xung khắc nhau, rồi chém giết lẫn nhau. Ai cũng cho đấng thế tôn hay thượng đế của mình mới là số một, mới là chân thiện mỹ thực sự, còn các tôn giáo khác là tà đạo.

Đã có mặt trái cuồng tín cực đoan thì cũng phải có mặt phải hiểu biết bao dung. Họ biết hòa hợp tôn giáo mình với tôn giáo bạn, tôn trọng lẫn nhau, học hỏi lẫn nhau. Tuy nhiên, sự hòa hợp này có thể bền vững không? Bởi vì rốt cục họ không thể không băn khoăn rằng đấng thế tôn của tôi không thể là của anh và ngược lại, thượng đế của tôi không thể là của anh và ngược lại. Mọi hệ thống không đạt được cân bằng bền sẽ dễ dàng trở nên hỗn loạn. Hơn thế nữa, ngoại lực luôn luôn sẵn sàng chờ đợi cơ hội để tác động phá vỡ sự cân bằng mong manh đó. Muốn có một tôn giáo tốt đẹp hơn cho địa cầu, có lẽ tôn giáo đó phải là một tôn giáo không tôn giáo.     

            Có thuyết sáng tạo thì cũng có thuyết tiến hóa (mà tôi gọi là biến hóa). Thỉnh thoảng tôi vẫn nghe tranh luận giữa hai môn phái, bên nào cũng cố gắn đưa khoa học vào lập luận của mình. Có lẽ đây là một cuộc chiến tranh lạnh không bao giờ dứt, mặc dù thuyết tiến hóa, dựa trên căn bản khoa học và thực nghiệm, đã càng ngày càng thu hút đông đảo quần chúng. Con người đang dần dần lãng quên cái khái niệm ‘thượng đế sáng tạo muôn loài’. Thay vào đó, họ dần dần chấp nhận ý niệm cho rằng vạn vật vốn có tính sáng tạo và biết tự tổ chức.

Theo tôi, những từ ngữ như thượng đế hay niết bàn vẫn còn những giá trị cao quí, tượng trưng cho những trạng thái tâm hồn thanh thoát và trong sáng nhất. Tôi không tôn thờ Đức Thích Ca hay Đức Giê Su như những nhân vật có phép thần thông biến hóa, ba đầu sáu tay, có quyền trừng phạt người không theo mình và tưởng thưởng những người tôn thờ mình. Tôi tôn kính các Ngài như những người thầy vĩ đại nhất của lịch sử. Tôi tôn kính vì các Ngài đã để lại cho thế gian những bài học đạo đức quí giá nhất. Tôi học hỏi và cố gắng thực hành những lời dạy có thể làm cho con người đạt được một trạng thái tâm hồn thanh thoát và trong sáng hơn. Tôi không xem mỗi lời dạy như một giáo điều bất di bất dịch. Có những lời dạy chỉ thích hợp với thời gian và không gian khi quí Ngài còn tại thế, không còn thích hợp với chúng ta nữa. Tôi cho rằng xung đột giữa người và người là do chính mình tạo ra, không thể nhân danh ai cả. Chỉ khi nào có thể đạt được một trái tim thanh thoát và trong sáng may ra những xung đột đó có thể tan biến.

Mỗi lần nhìn được hình tượng của quí Ngài tại chùa chiền hay giáo đường là mỗi lần gợi lại những bài học quí giá của quí Ngài. Và tôi chiêm ngưỡng quí Ngài theo cái ý nghĩa đó. Ngay đối với những nhân vật huyền thoại như Đức Quan Thế Âm, sự chiêm ngưỡng của tôi cũng không sút kém, bởi vì hình tượng Đức Quan Thế Âm gợi lên trong tôi một vị bồ tát đại từ đại bi cứu khổ cứu nạn, một tấm gương trong sáng để con người có thể noi theo. Tôi từng quì trước tượng Đức Quan Thế Âm, trước tượng Phật Thích Ca Mâu Ni, không phải để xin quí Ngài ban ơn huệ, nhưng để gợi lại trong tôi tất cả những lời dạy ngọc ngà và những đặt trưng trong sáng của các Ngài, với hy vọng có thể dẫn dắt chính bản thân mình đến gần với sự thanh thoát và trong sáng của tâm hồn.

            Vũ trụ thật bao la và huyền bí. Tuy nhiên quả thật khó tin rằng có người đã sáng tạo ra nó và đang điều khiển nó, bởi vì chính nó vốn có tính sáng tạo và biết tự tổ chức. Nếu nơi chốn vô thường không có sinh khí, và nếu bản chất cái sinh khí đó không lẳng lơ, có lẽ không có cái vũ trụ như hôm nay, và do đó không có những sinh vật như chúng ta để chiêm ngưỡng cái vũ trụ huyền bí đó. Chúng ta đến từ hư vô, nhưng có lẽ vì cái bản chất lẳng lơ của chúng ta, chúng ta đã quên hết quãng đường dài chúng ta đã đi. Cố hồi tưởng nhưng không nhớ gì hết. Do đó chúng ta có cái cảm giác huyền bí. Chúng ta hoảng sợ. Ròi chúng ta mê tín.

Tuy bây giờ mỗi chúng ta là một mạng lưới tinh vi, biết nhận thức, biết quan sát, rất giàu sức tưởng tượng, nhưng chúng ta vẫn còn u mê, không thể nhớ lại đoạn đường biến hóa dài đăng đẳng đã trôi qua. Do đó chúng ta đành phải đi vào sự biến hóa kế tiếp với những mơ hồ chập choạng.

Chúng ta lại rất đa dạng. Mỗi người có một nhận thức khác nhau, một tầm quan sát khác nhau, và một đầu óc tưởng tượng khác nhau. Do đó, tôi đoán, sự biến hóa kế tiếp của địa cầu và nhân loại sẽ rất phức tạp, không biết sẽ đi lên hay đi xuống.

            Chúng ta cũng như tất cả vạn vật đang quay cuồng trong guồng máy biến hóa củ vũ trụ. Nhưng chúng ta là những sinh vật tinh vi nhất, thông minh nhất và khôn lanh nhất trên địa cầu. Do đó chúng ta có cảm giác như chúng ta có thể khách quan quan sát vũ trụ. Chúng ta có cảm giác như có thể điều khiển thiên nhiên theo ý muốn của chúng ta. Thực ra chúng ta có thể không? Chúng ta là những cá thể của vũ trụ. Chúng ta biến hóa theo sự biến hóa của vũ trụ. Như vậy phải chăng định mệnh đã an bài?

Có điều là vũ trụ có bản chất lẳng lơ. Như tôi đã nói đến trong phần trước, mỗi vật thể có thể có nhiều quỹ đạo (tức đường đời) khác nhau, với những xác suất khác nhau. Phối hợp đường đời của tất cả những cá thể trong vũ trụ ảnh hưởng đến hướng đi của vũ trụ. Trong quá khứ khi tri thức chưa hình thành, sự biến hóa chính yếu do những phản ứng hóa học, những phản ứng hạt nhân, v.v... Bây giờ ngoài những thứ đó, sự biến hóa còn do tri thức nữa. Có thể nói rằng tri thức là yếu tố then chốt nhất của quá trình biến hóa. Phải chăng con người có quyền chọn lựa hướng đi của mình với mong mỏi có thể chuyển vũ trụ (hay ít ra địa cầu) theo hướng đi tốt đẹp hơn? Nhưng tri thức và đạo đức có thể đồng vai cọng khổ chăng? Mối tương quan giữa tri thức và đạo đức như thế nào?

            Dường như sự tinh khôn của con người đang phát triển mỗi ngày một tinh vi hơn. Thế hệ trẻ, nói chung, dường như tinh khôn hơn thế hệ già. Cha mẹ thường khiêu hảnh con cái học giỏi bằng câu nói ‘con hơn cha là nhà có phúc’. Câu nói đó chỉ có giá trị nếu do cha mẹ phát biểu. Nếu con cái ngạo mạn tự xưng mình giỏi hơn ông cha thì, theo tôi nghĩ, đó chỉ là những thùng rỗng kêu to không hơn không kém.

Sự phát triển của tri thức dẫn đến phát triển của các ngành khoa học kỹ thuật. Tuy nhiên, dù y học tiến khá nhanh, bệnh AIDS phát triển cũng không chậm. Yêu đương phóng túng cũng là một bộ mặt của sự tinh khôn. Và đây là cơ hội tốt cho những con vi khuẩn HIV! Những câu chuyện về ‘ông hàng xóm’ (hay bà hàng xóm cũng thế) được nhắc đến rất nhiều trong các chuyện tiếu lâm. Dường như sự sống vốn thường tiếu lâm như vậy! Theo tôi, bắt chước mấy dòng thơ cũ,

Khôn nghề ăn vụng là khôn dại

Dại nuốt cơm mình ấy dại khôn.

            Mối tương quan giữa tri thức và đạo đức quả thật phức tạp. Liệu tri thức phối hợp với tôn giáo có thể trở thành tốt đẹp hơn không? Nhìn vào diễn biến hiện tại trên thế giới, hình như câu trả lời đã rõ ràng. Nhưng liệu tri thức tự nó, không cần tôn giáo, có thể dìu dắt con người đến gần với sự thanh thoát và trong sáng hơn không? Không ai có thể chắc chắn được. Nhưng nếu không còn lựa chọn nào khác, tại sao chúng ta không thử xem?

            Tựa đề bài này (Nếp nhăn vượt thời gian) dựa trên cuốn phim khoa học giả tưởng A wrinkle in time. Có thể có những thế giới khác, văn minh hơn thế giới chúng ta nhiều, đã có thể tạo ra những nếp nhăn vũ trụ để vượt thời gian du hành liên hành tinh. Các nhà vật lý học thường gọi những nếp nhăn đó là những lỗ sâu bọ (wormholes). Trên phương diện lý thuyết, họ cho rằng có thể tạo ra những lỗ sâu bọ như thế. Tuy nhiên từ lý thuyết đến ứng dụng có thể phải nhiều thế kỷ nữa. Ở đây tôi không có ý định trích dẫn lý thuyết lỗ sâu bọ. Tôi chỉ muốn nói lên tính vượt thời gian của những tư tưởng phát biểu trong chương trình Secular souls tôi đề cập đến trong phần mở đầu. Trong khi ít ai nghĩ rằng tôn giáo có thể biến mất trong vòng vài ngàn năm tới, Secular souls dám nhảy vọt thời gian bằng những tư tưởng táo bạo và ngoạn mục. Và tôi viết bài này để tỏ lòng hưởng ứng những tư tưởng ngoạn mục đó.

Ghi chú: Những dữ kiện khoa học trong bài viết này được trích dẫn từ những tác giả và tác phẩm sau đây:

1. Stephen Hawking, A brief history of time, Bantam Press, 1996.

2. Stephen Hawking, Black holes and baby universes and other essays, Bantam Press, 1996.  

3. Stephen Hawking, The universe in a nutshell, Bantam Press, 2001.

4. Alan H. Guth, The inflationary universe, Vintage, 1998.

5. Fritjof Capra, The web of life, Flamingo, 1997.

Sydney vào hạ, 2003