1963 - MÙA PHẬT ĐẢN ĐẪM MÁU

CHÍNH ĐẠO

LỜI TÁC GIẢ:

Cuộc tranh đấu của Phật giáo năm 1963 là một đề tài còn gây nhiều xúc động và tranh cãi. Tuy nhiên, cho tới hiện nay vẫn chưa có một nghiên cứu sử đích thực nào về đề tài này. Một trong những lý do quan trọng là thiếu sử liệu. Tài liệu văn khố chưa được hoàn toàn giải mật. Đa số các tác giả đều đứng về phe này hay phe kia, xếp đặt và diễn giải các dữ kiện vốn bị giới hạn và thiếu sót theo sự yêu ghét hay khuynh hướng chính trị, tôn giáo của họ. Tác nhân lịch sử bị đặt lên những chiếc giường của tên tướng cướp, thừa chặt bớt, ngắn kéo dài ra cho vừa khuôn thước thành kiến tiên thiên của mình. Không ít người còn bịa đặt ra những chi tiết không thực để bẻ cong lịch sử.

Trong cuốn Tôn Giáo & Chính Trị: Phật giáo, 1963 -1967, do nhà Văn Hóa xuất bản năm 1994, tôi đã dành một chương khá dài cho cuộc tranh đấu năm 1963 của Phật giáo miền Nam. Gần 10 năm qua, nhiều tài liệu văn khố Mỹ, Pháp và Liên Hiệp Quốc đã được giải mật thêm, nên tác giả đã hiệu đính chương này sau mỗi lần nghiên cứu ở các văn khố. Tuy nhiên, trên đại thể, những nét chính vẫn không thay đổi bao lăm.

Xin đọc thêm “Cái chết của một hàng tướng: DƯƠNG VĂN MINH, 1916-2001” trong Nguyên Vũ, Ngàn Năm Soi Mặt (Houston: Văn Hóa, 2002).

I. TỪ CỜ ĐẾN MÁU LỬA:

Ngày 6/5, Đổng lý Văn phòng Phủ Tổng Thống, Quách Tòng Đức, gửi đi khắp nơi lệnh cấm treo cờ tôn giáo, theo "khẩu lệnh" của Tổng thống NGÔ ĐÌNH DIỆM (1955-1963). (1)

Lệnh này được ban hành không đầy 48 tiếng đồng hồ trước Lễ Phật Đản 2507 (15/4 Quí Mão, tức 8/5/1963), và tới các địa phương ngày hôm sau, 7/5, khi các tư gia, chùa chiền đã treo cờ ngũ sắc Phật giáo,  cùng biểu ngữ và cổng chào.  Theo lời khai của các viên chức chính phủ với phái đoàn Liên Hiệp Quốc [LHQ] vào tháng 10/1963, Diệm biết rõ rằng lệnh cấm treo cờ trên sẽ ảnh hưởng đến ngày  Phật Đản sắp tới—ngày lễ quan trọng nhất  của Phật giáo—nhưng bất chấp hậu quả. (2)

Lập luận của chính phủ để biện minh cho lệnh cấm treo cờ ngày Phật Đản là Diệm thấy rằng quốc kỳ  (cờ vàng ba sọc đỏ) phải được tôn trọng hơn cờ  tôn giáo.  Hàm ý là dân chúng chỉ được phép treo quốc kỳ, còn cờ tôn giáo chỉ được phép treo trong các ngày lễ, tại các nơi thờ tự hay tư gia, với sự chấp thuận của chính quyền địa phương. Đó là tinh thần Nghị định 189/BNV/NA/P5, hiệu lực từ ngày 12/5/1958 của Bộ Ngội Vụ. (3)

Cờ Phật giáo ngũ sắc được chính thức công nhận tại Đại Hội Phật giáo Thế Giới [World Fellowship of Buddhists, hay Hội Bằng Hữu Phật giáo Thế Giới] tại Colombo (Sri Lanka, hay Tích Lan), từ ngày  26/5 tới 7/6/1950.  Thượng tọa Tố Liên đại diện cho Việt Nam tại Đại Hội này.  Chùa Quán Sứ Hà Nội là nơi lá cờ ngũ sắc của Phật giáo được trương lên trước tiên trên toàn thể đất nước Việt Nam.  Trong thập niên 1950, lá cờ Phật giáo ngày càng trở thành quen thuộc vì sự phát triển khá mạnh của các hệ phái Phật giáo tại phía Nam vĩ tuyến 17. 

Sự phát triển đặc biệt này, tưởng cần nhấn mạnh, không do sự khuyến khích của tam đầu chế  Ngô Đình Thục - Ngô Đình Diệm - Ngô Đình Nhu.  Sự giúp đỡ bất cứ tôn giáo không Ki-tô nào chỉ có tính cách tượng trưng, do các cấp viên chức địa phương (như không khắt khe áp dụng luật số 10 về các hiệp hội, hay cho mở sổ số để gây quĩ, v.v...). Nhận hiểu rõ ràng rằng Phật tử chiếm đa số  dân chúng trong nước, trong những năm đầu chế độ Thục-Diệm-Nhu quay mặt làm ngơ trước sự phát triển mạnh mẽ của các khuôn hội, đoàn Phật tử, v.v...  Những người góp công lớn trong việc phát triển này của Phật giáo là số tăng ni di cư miền Bắc và một số khá đông Phật tử chống Cộng.  Xây dựng chùa chiền, tổ chức các ban đại diện, phát động phong trào  Phật tử, phát huy và hoằng dương đạo pháp là một phương thức chống Cộng hòa bình và hữu hiệu nhất: Lấy tôn giáo chống lại Cộng Sản vô thần (những người từng ví von tôn giáo như thuốc phiện). 

Ngoài ra, việc phát triển các chùa chiền, khuôn hội còn phản ảnh một giai đoạn mới của cuộc chiến tranh lạnh giữa Phật giáo và Ki-tô giáo, đã kéo dài hơn bốn thế kỷ, và lên cao độ dưới thời Pháp thuộc (1858-1945, 1945-1955).  Trong giai đoạn Pháp xâm chiếm Việt Nam, Ki-tô giáo ngày một vượt thắng vì là tôn giáo của giai tầng chiếm đóng (Bảo hộ Pháp) và đa số giai tầng trung gian bản xứ trung kiên.  Rất nhiều danh tự của Đại Nam đã biến thành nhà thờ ở Hà Nội, Sài Gòn, Nam Định hay Quảng Trị.  Mặc dù từ thập niên 1910 các viên chức Pháp quyết định đoạn tuyệt với chính sách đồng hóa và Ki-tô hóa của Hội truyền giáo, chuyển sang chính sách hợp tác hay Pháp-Việt đề huề, mãi tới thập niên 1920 Phật giáo và các tổ chức tôn giáo bản xứ khác mới bắt đầu được "duy tân" và khuyến khích đoàn ngũ hóa.  Nhưng thời gian này, các cộng đồng Ki-tô bản xứ đã trở thành những quốc gia trong một quốc gia, và cung cấp cho giai tầng trung gian bản xứ cũng như thị dân một nhân số quan trọng.  Chính vì thế Ngô Đình Diệm (1897-1963)—với thành tích hết hợp tác với Pháp tới Nhật, và bị đánh giá là "a Catholic mystic"—vẫn được chọn làm lãnh tụ miền Nam chống Cộng.  Ngắn và gọn,  số chùa chiền, tu viện, hay khuôn hội Phật giáo gia tăng từ 1954 tới 1963 không chỉ do ảnh hưởng của quốc sách chống Cộng, mà còn bộc lộ sự chống đối vừa tiêu cực vừa tích cực của các lãnh tụ Phật giáo với chế độ giáo phiệt Ki-tô Diệm-Thục-Nhu. (4)

Tổng Giám Mục Thục (1897-1984), người cai quản địa phận Huế từ năm 1961, dĩ nhiên chẳng muốn thấy sự hiện hữu của bất cứ lá cờ Phật giáo nào tại Huế hay miền Trung, nói chi sự phát triển vững mạnh của Tổng Giáo Hội Phật giáo.  Thục, theo Tướng Lê Văn Nghiêm, từng tuyên bố với những người tín cẩn rằng "cần phải hạ Phật giáo bằng mọi phương tiện, nếu không Phật giáo sẽ mạnh hơn Ki-tô," và "ngay cả đời sống giáo dân sẽ bị đe dọa." (5)

Mùa Xuân 1963 Thục còn có thêm lý do khác để "ra tay" với Phật giáo.  Ngày lễ kỷ niệm 25 năm thụ phong Giám mục sắp đến.  Thục—theo lời một nhân chứng ngoại quốc, viết bằng Mỹ ngữ ngày 12/6/1963, và Linh mục Cao Văn Luận, Viện truởng Đại học Huế - đã xin với Vatican lên chức Hồng Y vì "80% dân chúng trong giáo phận Huế là giáo dân Ki-tô." (6)

Vatican bèn gửi một phái đoàn điều tra tới miền Trung vào đầu tháng 5/1963.  Mặc dù cờ Ki-tô giáo giăng mắc khắp nơi trong thời gian phái đoàn ở Việt Nam, đại biểu Vatican cũng ghi nhận là Phật tử đang chuẩn bị cờ ngũ sắc Phật giáo, biểu ngữ và  cổng chào mừng đón Phật đản 2507. Bởi thế phái đoàn Vatican kết luận sơ khởi rằng chỉ có 20% dân miền Trung theo đạo Ki-tô mà không phải 80% như Thục báo cáo.  Để che dấu sự thực, Thục ngầm cho lệnh các viên chức địa phương cấm treo cờ hay tuần hành rước lễ Phật Đản.  Dù Thục có áp lực Diệm ban hành lệnh cầm treo cờ Phật giáo trong ngày Phật Đản 2507 hay chăng,  văn thư nhắc nhở lệnh  cấm ngày 6/5/1963 là một sỉ nhục lớn lao với  Phật tử.  Vì, cho tới ngày 5/5, cờ Ki-tô giáo nửa vàng, nửa trắng còn phất phới khắp miền Nam, trong khi tổng số giáo dân Ki-tô không quá 10% dân số. 

Sáng ngày 7/5 (tức 14 tháng 4 Quí Mão), Tỉnh trưởng Thừa Thiên kiêm Thị trưởng Huế là Nguyễn Văn Đẳng báo cáo với Cố vấn chỉ đạo miền Trung  Ngô Đình Cẩn (1911-1964) về lệnh cấm treo cờ.  Theo một nguồn tin, Cẩn bảo Đẳng đừng can thiệp vì có giao tình với Tổng Hội Phật giáo Việt Nam và bài vị cha mẹ Ngô Đình Khả còn đặt tại chùa Diệu Đế. (7)

Cẩn cũng sai Hồ Đắc Khương, Đại biểu Chính phủ tại Trung Phần, đánh điện tín xin Sài Gòn hoãn thi hành lệnh trên.  Tuy nhiên, một số nhân viên Cảnh Sát, Công An đã sốt sắng tháo gỡ cờ Phật giáo bất kể sự phản đối của dân chúng.  Mật Vụ của Hồ Đắc Vang cũng đến các tư gia yêu cầu họ hạ cờ Phật giáo. (8)

Cẩn còn mời Thượng tọa Trí Quang tới tư dinh, dự một cuộc họp với Bộ trưởng Nội vụ Bùi Văn Lượng và Thị trưởng Đẳng.  Theo lời khai của Lượng với Phái đoàn Liên Hiệp Quốc ngày 30/10/1963, đích thân Lượng cho lệnh tạm hoãn thi hành lệnh cấm treo cờ, và các lãnh đạo Phật giáo rất mãn nguyện. (9)

Tại Đà Nẵng, cách Huế khoảng 100 cây số về phía Đông Nam, Cảnh sát cũng tới các cơ sở thương mại, ra lệnh cấm treo cờ mừng Phật đản; bằng không sẽ bị rút giấy phép.  Chẳng hiểu việc làm này liên hệ gì đến Thị trưởng Hà Thúc Luyện hay chăng.

Cách nào đi nữa, ngày 8/5, Tư lệnh Quân Đoàn I là Thiếu tướng Lê Văn Nghiêm vẫn cho phép quân nhân Phật tử tổ chức lễ Phật Đản. (10)

Tại Đà Nẵng, quân nhân Phật tử dựng một khán đài tại góc đuờng Thống Nhất và bờ sông Bạch Đằng (sông Hàn), và tổ chức diễn hành xe hoa. 

Tại Huế, Phật tử cũng dựng khán đài và kết cờ  Phật giáo.  Nhưng không khí tranh đấu đã được hâm nóng bằng bài diễn văn nẩy lửa của Thượng tọa Trí Quang trong buổi lễ sáng 8/5 tại chùa Từ Đàm, với sự tham dự của nhiều viên chức cao cấp địa phương.

Tối đó, một biến cố đẫm máu đột ngột xảy ra.  Giữa lúc hàng ngàn Phật tử tụ họp trước Đài phát thanh Huế vào khoảng 8 giờ tối để nghe chương trình phát thanh đặc biệt Phật Đản, một nhóm thanh niên Ki-tô giật cờ Phật giáo tại một cổng chào, rồi xông tới đập phá lễ đài. Bạo động bùng nổ. Giám đốc  đài phát thanh Huế cũng từ chối phát lại cuốn băng buổi lễ Phật Đản tại chùa Từ Đàm, khóa trái cửa  "để bảo vệ máy móc" trước sự đe dọa của một số Phật tử hung hãn.  Thiếu tá Đặng Sỹ, Phó Tỉnh trưởng Nội An, dẫn Cảnh Sát, và lực lượng an ninh (Biệt đội  Ngô Đình Khôi) gồm 8 tuần thám xa [blinder] của  Địa Phương Quân, 1 đại đội ĐPQ, 1 đại đội trừ Bộ Binh, đến tái lập trật tự.  Sau khi đám đông không chịu giải tán, Sỹ cho lệnh dùng vòi rồng  phun nước, và rồi nổ súng. Đa số binh sĩ không tuân lệnh, chỉ có đơn vị riêng  của Sỹ thẳng tay đàn áp. 

Dân chúng hoảng hốt tranh nhau bỏ chạy tứ phía.  9 người chết, 14 bị thương. (11)

Trong số người chết, có 2 trẻ em bị tuần thám xa cán chết. (12)

Đây là một tội ác chiến tranh [war crime] và tội ác chống lại nhân quyền [crime against Human rights] của Đặng Sỹ; và các cấp chỉ huy, kể cả Diệm, phải liên đới trách nhiệm.  Để che đậy sự thực, thoạt tiên chính phủ loan tin một quả lựu đạn của quân khủng bố  nổ, vì lực lượng chính phủ đã được lệnh chỉ bắn chỉ thiên hoặc đạn mã tử. Sau khi đám đông đã bị giải tán, viên chức chính phủ mang 9 xác chết tới bệnh viện thị xã Huế.  Y sĩ  Lê Khắc Quyến,  Giám đốc Y tế miền Trung, được lệnh  phải ghi vào giấy chứng tử là các nạn nhân  "chết vì lựu đạn do khủng bố Việt Cộng ném."  Quyến không chịu ký. (13)

Diệm bèn cách chức Quyến, gọi vào Sài Gòn đợi lệnh.  Thị trưởng Đẳng cũng cách chức Sỹ, và viết thư phản đối lên chính phủ.  Những ngày kế tiếp, tình hình Huế cực kỳ sôi động.  Suốt đêm mồng 8 rạng 9/5, thanh thiếu niên kéo nhau đi quanh các đường phố, hô to khẩu hiệu đả đảo Diệm.  Khoảng 11G00 sáng, chừng 800 Phật tử tụ họp biểu tình.  Tỉnh trưởng Đẳng yêu cầu họ giải tán để tránh bị "phản loạn" lợi dụng.  Ngày 9/5, Diệm sai Bộ trưởng Nội vụ trở lại Huế giải quyết.  Lượng tiếp xúc giới lãnh đạo Phật giáo, kể cả Thượng tọa Trí Quang.  Lượng áp lực Trí Quang phải đi theo xe phóng thanh kêu gọi mọi người ra về.  Trí Quang chỉ hòa thuận bề ngoài, chưa chịu lùi bước. (14)

Thị trưởng Đẳng cũng ban hành lệnh giới nghiêm  từ  9 giờ tối.  Chiều 9/5, Phong trào Cách Mạng  Quốc Gia tổ chức mít-tinh, lên án Cộng Sản phá hoại, khủng bố trong đêm 8/5.  Rất ít người tham dự, và không ai lên diễn đàn.  Một số tiểu đoàn Dù gốc Nùng  được điều tới Huế để "bảo vệ trật tự." Mật vụ của Cẩn cũng bắt đầu lùng bắt các lãnh tụ Phật tử, và  lực lượng an ninh cô lập hàng ngàn người biểu tình trong vòng rào kẽm gai. (15)

Ngày 10/5, trong cuộc biểu tình qui tụ khoảng 5,000-6,000 Phật tử, tăng ni tại chùa Từ Đàm, Trí Quang đọc diễn văn, kêu gọi bất bạo động và Phật tử tiếp tục treo cờ.  Sau đó, đại diện Ủy ban tranh đấu trao cho Thị trưởng Đẳng một Thông Bạch [Manifesto], đòi hỏi 5 điều tương đối ôn hoà:

? tự do treo cờ;

? Phật giáo được hưởng quyền dành cho Ki-tô giáo như qui định trong Dụ số 10 [ngày 6/8/1950];

? ngưng bắt giữ và khủng bố Phật tử;

? tự do tín ngưỡng;

? bồi thường cho nạn nhân ngày 8/5 và trừng trị  những người có trách nhiệm. 

Năm người đứng ký tên là Thượng tọa Tường Vân, Mật Nguyện, Mật Hiền, Trí Quang, và Thiện Siêu (16)

Với đại đa số Phật tử, "Dụ số 10" nêu trong  Thông Bạch ngày 10/5/1963 có vẻ xa lạ.  Dụ này do Bảo Đại ban hành ngày 6/8/1950 liên quan đến  qui chế  các hiệp hội, đảng phái.  Gồm 5 chương,  45 điều.  Điều thứ 44 ghi nhận:

"Chế độ đặc biệt cho các hội truyền giáo Thiên chúa và Gia tô, và các Hoa kiều lý sự hội sẽ ấn định sau." (17)

Điều này có nghĩa các tổ chức tôn giáo như Phật giáo, Hoà Hảo, Cao Đài, Islam v.v... đều chỉ được phép hoạt động nếu có sự đồng ý  của chính phủ.

Thị trưởng Đẳng, con nuôi tinh thần của Hòa thượng Tịnh Khiết, Hội chủ Tổng hội Phật giáo, lên diễn đàn xin lỗi về tai nạn đã xảy ra, và hứa sẽ bồi thường cho các nạn nhân và gia đình.  Trong khi đó Cẩn áp lực Trí Quang và các lãnh đạo Phật giáo phải ngưng tranh đấu, tìm cách  giải quyết.  Hôm sau, 11/5, Trí Quang triệu tập một buổi họp với các Giáo sư  và sinh viên, học sinh để giải thích 5 nguyện vọng  của Phật giáo. (18)

Từ ngày 13/5, Trí Quang cũng gặp Đại biểu chính phủ để thảo luận về 5 đòi hỏi của Phật giáo.  Mặc dù cho rằng những yêu sách của Phật giáo là "vô căn" [groundless], viên chức này tuyên bố chính phủ sẽ  cứu xét. 

Đại biểu của chính phủ thêm rằng đòi hỏi của  Phật giáo mang tích cách một "tối hậu thư,"  và đây là  một sai lầm. (19)

Có lẽ thỏa mãn với những nhân nhượng của chính quyền, Trí Quang nhờ Tỉnh trưởng Thừa Thiên  chuyển thư cho Cẩn, hứa không tranh đấu nữa. (20)

Tại Sài Gòn, dù chưa là trung tâm của mắt bão, Phật tử cũng biểu tình liên tiếp trong hai ngày 7 và 8/5 để chống lệnh cấm treo cờ và đòi bình quyền tôn giáo.  Ngày 9/5, Thượng tọa Tâm Châu, Phó Hội chủ Tổng Hội Phật giáo Việt Nam, thành lập Ủy Ban Liên Phái Bảo Vệ Phật giáo—quyết "Tử Vì Đạo." Ủy ban này qui tụ 11 Hội đoàn. (  21)

Tâm Châu được cử làm Chủ tịch; với Mai Thọ Truyền, Tổng thư ký.  Văn phòng đặt tại chùa Xá Lợi trên đường Bà Huyện Thanh Quan.

Bộ Ngoại Giao Mỹ đặc biệt quan tâm đến cuộc đàn áp Phật tử ở Huế.  Mặc dù tuyên bố trung lập trong cuộc đấu tranh của Phật giáo, các viên chức cao cấp tại Bạch Cung có thiện cảm với phe Phật giáo. Từ Oat-shinh-tân, chiều ngày 9/5 [04G24 sáng ngày 10/5 VN], Ngoại trưởng Dean Rusk chỉ thị Đại sứ Frederick Nolting yêu cầu Diệm:

(1) Không nên đàn áp Phật tử,

(2) bày tỏ cảm tình với gia đình nạn nhân và giúp tiền an táng, 

(3) sử dụng những biện pháp thích nghi để vãn hồi trật tự, và

(4) tạo tinh thần thân ái giữa các nhóm giáo dân. (22)

Trong khi đó, cơ quan CIA ghi nhận có tin đại diện Cao Đài và Hoà Hảo đang thảo luận việc phối hợp hành động với Phật giáo.  Lại cũng có tin  tuyệt thực đã bắt đầu tại Huế từ ngày 12/5.  Theo trung tá Thuong (?), Giám đốc Cảnh Sát Công An  Trung nguyên Trung Phần, Phật tử dự định biểu tình khắp đồng bằng miền Trung ngày 21/5.  Tại Sài Gòn cũng có tin sẽ biểu tình ngày 21/5. (23)

Do sự dàn xếp khôn khéo của Nolting, ngày 15/5, Diệm tiếp kiến đại diện Phật giáo tại Sài Gòn.  Phái đoàn Phật giáo đầu tiên này gồm có Thượng tọa Thích Thiện Hòa (Trị sự trưởng Giáo Hội Tăng Già Toàn quốc); Thích Thiện Hoa (Trị sự trưởng Giáo Hội Việt Nam); Thích Thiện Thái (Trị sự trưởng Giáo Hội Bắc Việt), Thượng tọa Lâm Em (Trị sự trưởng Chùa Chanterasey), Thích Dũng Chí (đại diện Phật giáo Nguyên Thủy), cùng hai cư sĩ Mai Thọ Truyền  (Hội trưởng Hội Phật học Nam Việt), và Vũ Bảo Vinh (Hội trưởng Hội Phật học Bắc Việt).  Phe chính phủ cóù Bùi Văn Lượng (Nội vụ) và Paul Ngô Trọng Hiếu (Công dân vụ). (24)

Theo Việt Tấn Xã ngày 17/5, về đòi hỏi số 1 (rút lại lệnh cấm treo cờ Phật giáo), Diệm cho rằng cả Ki-tô lẫn Phật giáo đã có lỗi về việc treo cờ; chỉ được treo cờ trong các thánh đường hay chùa.  Về đòi hỏi thứ hai (Dụ số 10), Diệm nói sẽ cứu xét lại.  Điểm 3, về việc bắt giữ Phật tử và tăng ni, Paul Hiếu khẳng định không hề có "khủng bố." Lượng tuyên bố "không hề có việc quân đội ném lựu đạn, xe thiết giáp bắn trọng pháo hay cán vào đám đông... Sự thật chỉ có hai trái plastic do Việt Cộng thừa lúc lộn xộn mà giựt,  vì Quân đội không có plastic và căn cứ vào vết tích còn lại." Diệm nói những người bị bắt có hành động bất an cho dân chúng và chính quyền, nếu tha ra, phần tử xấu sẽ lợi dụng.  Điểm 4, về tự do tín ngưỡng, Diệm nói đó là quyền hiến định. Điểm 5, về bồi thường, Diệm chỉ hứa sẽ nghiên cứu việc trợ cấp.  Đại diện Phật giáo đưa thêm hai đề nghị: ra Huế thăm viếng những người bị bắt giữ và tổ chức cầu siêu cho nạn nhân.  Diệm nói sẽ cứu xét  đòi hỏi thứ nhất, và đồng ý đòi hỏi thứ hai, với điều kiện chỉ tổ chức trong khuôn viên các chùa. Nhưng đại diện Phật giáo, qua buổi họp này, kết luận rằng Diệm chưa có  quyết định nào rõ rệt. (25)

Đáng ghi nhận là từ ngày 15/5/1963 này, Lượng bắt đầu thay "lựu đạn" bằng hai trái mìn từ lực của Cộng Sản mà quân đội không được cấp phát. Đây là nỗ lực "sửa sai" của chế độ để chối bỏ tội lỗi (trong khi mãi tới ngày 25/5, Diệm mới thú nhận là cấp dưới đã báo cáo sai lạc về một hay nhiều trái lựu đạn). (26)

Vì sắp rời Việt Nam qua Greece [Hy Lạp] nghỉ thường niên, Nolting khuyến khích Diệm nên ra một tuyên cáo chính thức về vấn đề Phật giáo.  Nolting cũng tiếp xúc Khâm sứ Vatican là Salvatore d’Asta và Linh mục Cao Văn Luận để thuyết phục Diệm.  Theo Bộ trưởng Nguyễn Đình Thuần, thương thuyết với Phật giáo tiến triển tốt đẹp, nhưng chủ chốt là chính phủ muốn tránh trách nhiệm. (27)

Ngày 18/5, khi cùng XLTV Đại sứ William C.  Trueheart qua chào tạm biệt Diệm, Nolting cố thuyết phục Diệm đáp ứng nguyện vọng của Phật giáo.  Nolting muốn Diệm phải tuyên bố chịu trách nhiệm về biến cố ở Huế, bồi thường cho nạn nhân, và tái khẳng định chính sách bình quyền tôn giáo và không kỳ thị. (28)

Diệm không hứa điều gì.  Diệm vẫn tin, hoặc muốn diễn giải rằng biến cố ở Huế là do các lãnh tụ Phật giáo khích động; những người chết ở Huế là do một hay nhiều trái lựu đạn, do Cộng sản hay những người chống đối chế độ ném, không phải viên chức chính phủ; và một số lãnh đạo Phật giáo lợi dụng biến cố ở Huế để củng cố thế lực trong nội bộ Giáo hội.  Dưới mắt Diệm, vấn đề Phật giáo không quá nghiêm trọng như Mỹ tưởng nghĩ.  (29)

Dù được xem những khúc phim về cuộc đàn áp - chứng minh quân lính của Sỹ bắn vào Phật tử  - Diệm không thay đổi lập trường. (30)

Diệm chỉ quyết định cách chức Đẳng, đưa Nguyễn Văn Hà ra Huế.  Đồng thời, bổ nhiệm Nguyễn Xuân Khương, đương kim Tổng Giám Đốc Điền Địa,  thay Hồ Đắc Khương làm Đại biểu Trung Phần, hiệu lực từ ngày 1/6/1963.

Cho rằng chính phủ kỳ thị Phật giáo, các tăng ni quyết tranh đấu đến cùng.  Ngày 21/5/1963, tại Sài Gòn, 600 tu sĩ biểu tình, rồi diễn hành từ chùa  Ấn Quang đến chùa Xá Lợi.  Mặc dù từ ngày 24/5 các chuyên viên y khoa khẳng định rằng thương tích nạn nhân ở Huế đêm 8/5 không do mảnh lựu đạn gây nên Diệm vẫn chẳng tỏ một thái độ hòa giải nào. (31)

Mãi tới ngày 29/5—sau khi tuần báo Newsweek ngày 27/5/1963 đề cập đến sự lộng hành của tập đoàn cai trị Ki-tô của Thục cùng các "quan" ở Huế (32)- báo chí bán chính thức của chính phủ mới đăng một tuyên cáo của Diệm, khẳng định quyền tự do và bình đẳng tín ngưỡng được qui định trong điều 17 của Hiến Pháp; nhưng vẫn bảo vệ lệnh treo cờ, vì quốc kỳ phải có địa vị tối thượng.  Ngày này, tại Mỹ, báo New York Times [New York Thời Báo] loan tin Phật tử rất bất mãn về cách đối xử của Diệm, và đang chuẩn bị đấu tranh tuyệt thực, đồng thời tổ chức cầu siêu trong vòng 4 tuần lễ.  David Halberstam—một trong những ký giả lập nên sự nghiệp nhờ chiến tranh Việt Nam và chủ trương nhà Ngô phải ra đi—thuật lại là trong buổi họp ngày 15/5, Diệm đã lên án các tăng sĩ là "bọn khùng" [damn fools] khi đòi hỏi bình đẳng tôn giáo, vì quyền này đã được Điều 17 của Hiến pháp (một bộ tiểu thuyết luật pháp và nhân quyền) bảo đảm.  Bộ Ngoại Giao Mỹ vội thông báo cho Trueheart về nội dung bài báo trên, đồng thời chỉ thị Trueheart phải đích thân gặp Diệm, thuyết phục Diệm thỏa mãn nguyện vọng của Phật giáo. (33)  Hôm sau, Bộ Ngoại Giao đồng ý cho Trueheart gặp Khâm sứ Vatican, nhờ khuyên bảo Diệm về vấn đề Phật giáo. (34)

Trueheart chưa kịp gặp Diệm, Phật giáo đã  hành động.  Hòa thượng Tịnh Khiết—đúng hơn nhóm lãnh đạo tranh đấu—chỉ thị cho các tăng sĩ tuyệt thực 48 tiếng đồng hồ kể từ 2 giờ chiều ngày 30/5/1963.  Ngày này, tại Sài Gòn, 350 tăng ni biểu tình trước Quốc Hội, rồi tuyệt thực.  Tại Huế, dù chùa Từ Đàm bị cô lập, các cấp lãnh đạo Phật giáo vẫn tuyệt thực.  Khoảng 3,000 Phật tử bị vây hãm trong vòng rào kẽm gai.  Tại Quảng-Trị, Phật tử biểu tình trong trật tự.

Ngày Thứ Bảy, 1/6, đúng ngày Tỉnh trưởng Đẳng, Phó Nội an Đặng Sỹ và Đại biểu Trung phần bị thay thế, nhiều đoàn Phật tử Huế tụ họp tại một số địa điểm trong thành phố, kể cả văn phòng tỉnh trưởng và Đại biểu chính phủ tại miền Trung.  Khoảng 10,000 người tụ họp trước chùa Từ Đàm. Sau đó giải tán do yêu cầu của các tăng sĩ.  Đỗ Cao Trí điều Nhảy Dù và M-113 từ Quảng-trị vào Huế đề phòng bất trắc. (35)

Tại Đà Nẵng, Phật tử cũng tổ chức tuần hành  không bạo động vào ngày 1/6, do các tăng ni dẫn đầu.  Tối hôm trước, 31/5, Đại tá Lâm Văn Phát, Tư lệnh  Sư đoàn 2 BB—một giáo dân Ki-tô tân tòng, thường tự chứng tỏ là rất trung thành với chế độ—cho lệnh các đơn vị dưới quyền chuẩn bị chống biểu tình.  Chiều 1/6ù, một xe vận tải hai tấn rưỡi (GMC) của quân đội chở đầy đạn bỗng dưng bị hư máy ở một ngã tư cách Toà Thị chính một khu phố về phía Bắc.  Cấp chỉ huy bèn phái một xe GMC khác tới tháo rỡ đạn, dưới sự bảo vệ an ninh của một đơn vị tác chiến.  Quân Cảnh, Cảnh Sát và Công An cũng chặn đường từ phía Nam lên Toà Thị chính.

Kế hoạch của Phát không đủ ngăn cản Phật tử biểu tình trong trật tự.  Các tăng ni dẫn đầu một đoàn phụ nữ và thiếu niên diễn hành qua đường phố, với khẩu hiệu đòi tự do tín ngưỡng và bình quyền tôn giáo.  Tới trước cửa Toà Thị chính, 7 nhà sư rời đám đông, biểu tình ngồi; trong khi Phật tử tiếp tục cuộc diễn hành, rồi giải tán.  Giữa lúc Phật tử đang biểu tình, Phát vào gặp Thị trưởng Đà Nẵng là Hà Thúc Luyện, cho lệnh phải dời 7 nhà sư đang ngồi trước Toà Thị chính, và giải tán cuộc diễn hành, cho dẫu "đích thân Thị trưởng phải ném lựu đạn vào đám đông." Luyện, mặc dù là một cán bộ Cần Lao cao cấp thân tín của Cẩn, từ chối.  Trong đêm 2/6, Phát điều thêm một số đơn vị khác vào thành phố.  Một đại đội cũng tăng cường cho Ty Công An Đà Nẵng (đối diện khách sạn).  Phần các quân nhân Phật tử bị cấm trại.  Trong đêm, 7 nhà sư bị bắt đi mất tích.  Qua ngày hôm sau, 3/6, Luyện bị cất chức Thị trưởng; gọi vào Sài Gòn trình diện.  Trung tá Trần Ngọc Châu, Tỉnh trưởng Kiến-hoà, một Phật tử gốc miền Trung, ra thay.

Trong khi Đà Nẵng đang sôi động, ngày 2/6, Phật tử Quảng-Trị lại biểu tình.  Chính quyền đàn áp bằng lựu đạn cay.  Giao thông với Huế bị cắt đứt. 

Chiều hôm sau, 3/6, tại Huế, khoảng 500 thanh niên  tụ họp trước Tòa Đại Biểu Trung Phần.  Quân đội "dàn chào" bằng lưỡi lê và lựu đạn cay.  Các nẻo đường dẫn đến chùa bị phong tỏa bằng kẽm gai.  Phật tử biểu tình ngồi.  Binh sĩ dùng lựu đạn cay giải tán.  Trong khi đó, Trí Quang đã tuyệt thực nhiều ngày, sức khoẻ suy giảm.  Đỗ Cao Trí ra lệnh giới nghiêm.  Khoảng 18G30, quân đội lại tấn công mạnh Phật tử biểu tình tại chợ Bến Ngự.  Dùng cả chất  hóa học (blister gas), khiến 67 nạn nhân bị nôn mửa, lưu lại vết bỏng trên da. (36)

Được báo cáo, ngày 3/6 [sáng 4/6 Việt Nam] Bộ Ngoại Giao Mỹ hai lần  chỉ  thị Trueheart  phải yêu cầu Diệm hoà giải với Phật giáo và báo cáo rõ hơn về khói hóa học sử dụng để đàn áp Phật tử. (37)

Trueheart vội đến gặp Bộ trưởng Thuần vào khoảng 11G45 ngày 4/6.  Khác với Nolting, Trueheart trở lại thái độ công khai áp lực mà cựu Đại sứ Elbridge Durbrow đã áp dụng.  Trueheart cảnh cáo Diệm rằng Mỹ có thể ngưng yểm trợ nếu còn đàn áp Phật giáo.  Thuần tiết lộ Hội đồng chính phủ đã đề nghị thành lập một Ủy Ban Liên Bộ để cứu xét các đòi hỏi của Phật giáo như Trueheart yêu cầu từ ngày 1/6, và Diệm đã chấp thuận.  Nhu cũng hứa sẽ tiếp xúc với lãnh tụ Phật giáo.  Ngay chiều đó, Thuần còn mời Trueheart tới tư dinh, nói đã thành lập một ủy ban điều tra về vũ khí hơi độc ở Huế, do Trần Văn An, và trung tá Y sĩ Liêm cầm đầu. Diệm cũng sẽ tuyên bố thành lập Ủy Ban Liên Bộ [UBLB], gồm Phó Tổng Thống Nguyễn Ngọc Thơ, Bộ trưởng Nội Vụ Lượng và, Thuần. 

Nhưng khoảng 17G00, MACV lại xin ý kiến Trueheart về việc Bộ Tổng Tham Mưu yêu cầu MACV không vận 300 Cảnh sát từ Vũng Tàu ra Huế.  Trueheart không chấp thuận. (38)

II. TUYÊN CÁO CHUNG 16/6/1963:

Do áp lực của Mỹ, từ giữa tháng 5/1963, Diệm đã gặp các lãnh tụ Phật giáo để thảo luận về 5 đòi hỏi  ngày 10/5.  Tuy nhiên, chế độ Diệm chỉ muốn kéo dài thời gian để vô hiệu hóa dần cuộc tranh đấu. Họ không muốn nhìn nhận trách nhiệm vì cho đó là nhược điểm.  Diệm cũng không muốn thỏa mãn các nguyện vọng của Phật giáo vì sợ rằng Phật giáo sẽ tiếp tục đòi hỏi nhiều hơn.  Áp lực của Mỹ khuyên Diệm hòa hoãn thì được giải thích theo một ý nghĩa khác—thực ra, chế độ Diệm đang rơi vào một cuộc khủng hoảng niềm tin với Mỹ, và Nhu đang bí mật ve vãn Cộng Sản với sự tiếp tay của Pháp  và India. (39)

Trong khi đó, các lãnh tụ Phật giáo khéo léo phối hợp giữa biểu tình và ngoại giao, kể cả việc sử dụng các cơ quan truyền thông quốc tế, để đạt mục tiêu.  Nhưng biến cố gây xúc động nhất là cuộc tự thiêu của Thượng tọa Quảng Đức ở Sài Gòn ngày 11/6/1963.  Có thể nói đây là lần đầu tiên có một mặt trận đấu tranh chính trị tinh xảo đến thế.  Trong khi đó,  chính phủ Mỹ không ngừng áp lực Diệm phải giải quyết cuộc khủng hoảng.  Nhờ vậy, ngày 16/6, Diệm và Hòa thượng Thích Tịnh Khiết ra một  Thông cáo chung.  Nhưng Diệm không thực tâm  thi hành những điều đã ký kết.  Đặc biệt,  Thục  và vợ chồng Nhu-Lệ Xuân tìm mọi cách  ngăn chặn việc thực thi tuyên cáo ngày 16/6/1963.  Phật giáo cũng không lùi bước.

¡ A. THƯƠNG THUYẾT:

Ngày 5/6/1963, Ủy Ban Liên Bộ [UBLB] cùng các Thượng Tọa Thiện Minh và Thiện Hoa ngồi vào bàn thương thuyết.  Ngay sau buổi họp đầu, cả hai bên đều thất vọng về sự thiếu thành khẩn của nhau.  Dẫu vậy, Thuần cùng Thiện Minh, phụ tá của Trí Quang, bí mật đạt được những thỏa thuận sơ khởi trên 5 đòi hỏi của Phật giáo, với điều kiện phải gặp Diệm để được phê chuẩn. (40)

Hôm sau, 6/6, Diệm đọc một diễn văn truyền thanh ngắn, kêu gọi mọi người hãy bình tĩnh vì chính phủ cần thời gian để giải quyết cuộc khủng hoảng. (41)

Ngày này, UBLB cùng Thiện Minh và Thiện Hoa cũng đồng ý dự thảo thỏa ước: Chính phủ sẽ trút các đơn vị quân đội và an ninh khỏi vùng lân cận các chùa chiền, Đỗ Cao Trí phải ngừng ngay những cuộc biểu dương võ lực.  Ngược lại, phe Phật giáo ngừng các chiến dịch tuyên truyền chống chính phủ. 

Thiện Minh lập tức lên đường ra Huế tường trình về những điều thỏa thuận với UBLB, mang theo một cư sĩ quen biết Thuần để bảo đảm rằng những phần tử "quá khích" [extremits elements] không phá hoại kết quả  thương thuyết.  Theo dự trù, Hoà thượng Tịnh Khiết, đang tuyệt thực ngoài Huế, cũng sẽ vào Sài Gòn ký tuyên cáo chung.  (42)

Nhưng tại Huế, tình hình thêm căng thẳng. Trong ngày 5/6, bạo động lại diễn ra khiến 4 Phật tử chết, hơn 100 bị thương và hơn 1,000 người bị bắt. Hai sinh viên bị mất tích.  3 y sĩ Germany [Đức]  và 2 y sĩ Mỹ đang phục vụ tại Huế đã tích cực giúp đỡ các Phật tử.  Diệm bèn cho lệnh hai y sĩ Germany, Erich Wulff và Hans Holterscheidt, phải lập tức rời cố đô.  Sau đó, trục xuất họ khỏi Sài Gòn với lý do "không được ưa chuộng" [Persona Non Grata]. (43)

Chính quyền Huế và các địa phương còn ngưng tiếp tế cho những người biểu tình bị cô lập.  Lãnh sự John J.  Helble báo cáo rằng tình trạng thực phẩm và nước uống tại chùa Từ Đàm đã ở vào tình trạng báo động đỏ.  Phi cơ chính phủ thì rải truyền đơn đả kích Trí Quang và đòi bắt giữ cả Tịnh Khiết. (44)

Tại Sài Gòn, thái độ họ Ngô cũng đột ngột cứng rắn hơn.  Vợ chồng Nhu-Lệ Xuân công khai trách mắng Thuần là đã nhân nhượng quá nhiều với Phật giáo.  Ngày 7/6, Phong Trào Phụ Nữ Liên Đới [PTPNLĐ] của Lệ Xuân ra "quyết nghị" lên án những cuộc biểu tình chống chính phủ là chống lại người quốc gia  (anti-nationalist), bị "Cộng sản khai thác và lợi dụng, dẫn đến hỗn loạn và trung lập." Và yêu cầu chính phủ không thể tiếp tục im lặng trước những mưu toan  chính trị, lập tức trục xuất những ngoại nhân chuyên phá hoại, dù mặc áo thày tu hay không, đặc biệt là những kẻ mưu toan biến Việt Nam thành chư hầu ngoại bang. (45)

Quyết nghị này được trao cho báo chí ngày hôm sau, 8/6/1963.  Ngày  này, Trueheart gặp Thuần về quyết nghị của PTPNLĐ trên nhưng Thuần thú nhận mình không giải quyết được gì.

Chiều đó, Truehart phải vào Dinh Gia Long gặp Diệm, đích thân phản đối lời tuyên bố của vợ Nhu, và dọa sẽ công khai không ủng hộ chính sách Phật giáo của Diệm.  Diệm nói không thể bác bỏ quyết nghị của PTPNLĐ, vì đây là một hội đoàn  tư nhân, nhưng sẽ cho lệnh Bộ trưởng Nội vụ phải  để những người biểu tình tại chùa Từ Đàm được  tiếp tế lương thực và nước uống. 

Diệm cũng nói không biết gì về việc phi cơ chính phủ thả truyền đơn sỉ nhục lãnh tụ Phật giáo.  Sau đó, Diệm khẳng định lập trường của chính phủ:

  Sẽ thương thuyết trong thế mạnh;

  Phật giáo vi phạm lời cam đoan tạm ngưng chiến dịch tuyên truyền, tiếp tục phát tài liệu cho  báo chí ngoại quốc (như Thiện Minh đã tiết lộ về những điều khoản thỏa thuận);

  Phật giáo thiếu thành tín (bad faith). 

Lần đầu tiên, Diệm thú nhận với Trueheart rằng  chính quyền địa phương bất lực trong việc đối xử với Phật giáo; vì mãi đến ngày 24/5—tức hơn hai tuần lễ sau cuộc thảm sát ở Huế—chuyên viên y khoa mới báo cáo là thương tích không do mảnh lựu đạn gây nên.  Nhưng Diệm nhấn mạnh sẽ sử dụng các biện pháp cần thiết để duy trì trật tự nếu hỗn loạn tiếp tục. (46)

Hôm sau, 9/6, báo Times of Vietnam [Việt Nam Thời Báo] đăng nghị quyết ngày 7/6 của PTPNLĐ.  Báo này nhấn mạnh vai trò của các tăng sĩ Nam tông (Nguyên thủy hay Therevada) trong những cuộc rối loạn hiện nay.  Hàm ý là các tăng sĩ Nam tông có liên hệ với chính sách trung lập hoá miền Nam của Tổng thống Charles de Gaulle và Norodom Sihanouk.  Các báo Việt ngữ không đăng.  Diệm cũng cho lệnh đài phát thanh không được nhắc đến lời Lệ Xuân đả kích Phật giáo.  Tuy nhiên, lệnh này chỉ được ban hành sau khi đài Sài Gòn đã phát thanh vài ba lần. 

Tại Huế, số Phật tử bị phong tỏa đã 3 ngày không có nước uống, thực phẩm và thuốc men.  Một số tư nhân mang tặng thực phẩm, nước uống.  Chính phủ cho chụp hình, loan báo đó là do chính phủ cung cấp.  Trong khi đó, điện thoại với Sài Gòn bỗng dưng bị "hư."  Lãnh sự Huế Helble không thể liên lạc được với Trueheart.  Thuần cũng lâm vào hoàn cảnh tương tự.  Phi cơ chính phủ thì tiếp tục rải truyền đơn, tố cáo Trí Quang, Phó Chủ tịch Phong trào Phật tử tranh đấu, là Cộng Sản.  Đây là bước đầu, chuẩn bị cho việc bắt giữ các lãnh tụ tranh đấu—vì chỉ cần "liên hệ với phiến Cộng" (tức phiến loạn Cộng Sản) đã là một trọng tội dưới chế độ Diệm, có thể bị kết án từ khổ sai tới tử hình.  Không ít người đã bị tra tấn đến chết  hay thủ tiêu. (47)

Tại Oat-shinh-tân, trưa ngày 8/6 [đêm 8 rạng 9/6 tại Việt Nam], Rusk chỉ thị cho Trueheart yêu cầu Thuần hay Diệm bác bỏ nghị quyết của PTPNLĐ, rút bỏ Sắc luật số 10, và cần xác định lời tuyên bố của Lệ Xuân có được chính phủ duyệt trước hay chăng.  Lời tuyên bố của Lệ Xuân, Rusk nhấn mạnh, làm suy giảm  vị thế của VNCH, và làm tổn hại uy tín của Mỹ, có thể gây khó khăn cho việc tiếp tục yểm trợ VNCH tại Quốc Hội cũng như dư luận Mỹ.  (48)

Gặp Thuần ngày 9/6, Trueheart cho Thuần biết chỉ thị của Bộ Ngọai giao Mỹ.  Rồi đả kích việc chính phủ đang chuẩn bị tổ chức phản biểu tình vào ngày 10 hay 11/6.  Kế hoạch phản biểu tình của Paul Hiếu này gồm có những thủ thuật sử dụng "sư giả" từ các tỉnh miền Nam, Thanh Niên Cộng Hoà và bọn tệ đoan xã hội ở Chợ Lớn giả làm sư.  Trueheart cảnh cáo rằng nếu quả thực như vậy, cần phải ngừng ngay.  Trueheart cũng nêu lên vấn đề giáo dân Đà Nẵng đang chuẩn bị ra nghị quyết cách chức thiếu tá Thiệt, Tỉnh trưởng Quảng-Nam, nhân dịp làm lễ cầu hồn cho Giáo hoàng John XXIII (1958-1963) vào ngày 10/6.  Nếu đúng sự thực, cần chấm dứt ngay.  Trueheart còn nêu lên vấn đề 4 ký giả (Michaud của AFP, Sheehan của UPI, Browne của AP và Parry của báo NY Times) đã bị bắt giữ 1 giờ đồng hồ tại Quận 3.  Hành động này, Trueheart bảo thẳng Thuần, là "khùng" và bất lợi. (49)

Mãi tới 9 giờ sáng ngày Thứ Hai, 10/6, Thuần mới gặp Trueheart để phúc đáp.  Theo Thuần, Thuần đã trình bày với Diệm và Nhu về những đề nghị của Mỹ.  Về Sắc luật số 10, Diệm không có quyền rút lại.  Quyết nghị của PTPNLĐ không phải là "tuyên bố của bà Nhu," mà là của "một tổ chức đại chúng"  (cả Thuần lẫn Trueheart đều mỉm cười). Diệm đã gọi điện thoại cho Hiếu trước mặt Thuần về vấn đề tổ chức phản biểu tình.  Hiếu chối không có kế hoạch đó.  Cũng không có kế hoạch ra nghị quyết đòi cách chức Tỉnh trưởng Quảng Nam. Đang dàn xếp cho những người trong chùa Từ Đàm ở Huế ra về không gặp trở ngại, ngoại trừ các công chức.  Chính phủ không đứng ra tổ chức lễ cầu hồn cho John XXIII.  Diệm khẳng định vẫn muốn thương thuyết, nhưng cần cô lập những thành phần quá khích.  UBLB của PTT Thơ sẽ họp lúc 10G00 để nghiên cứu lá thư mới nhất của UB Tranh đấu Phật giáo. (50)

B.  NGỌN LỬA CÚNG DƯỜNG ĐẠO PHÁP:

Biến cố khiến cuộc tranh đấu của Phật giáo được dư luận thế giới chú ý nhất là cuộc tự thiêu của Thượng tọa Quảng Đức tại ngã tư Phan Đình Phùng-Lê Văn Duyệt Sài Gòn (ngay trước Tòa Đại sứ  Cao Miên).

Quảng Đức, tục danh Lâm Văn Tức (1897-1963),  đang tu tại chùa Quán Thế Âm trên đường Nguyễn Huệ, Gia Định.  Lúc 9G30 sáng ngày 11/6 - giữa lúc Diệm và hầu hết nhân viên cao cấp trong chính phủ đang tham dự buổi quốc lễ cầu hồn cho Giáo Hoàng John XXIII - chiếc xe Austin của một Phật tử, dưới sự dẫn đường của một đoàn 400, 500 tăng sĩ, đưa Quảng Đức tới chỗ hóa thân.  Địa điểm này được các tăng ni làm hàng rào cản không cho Cảnh sát can thiệp.  Số khán giả tò mò lên tới khoảng 500 người, ngày càng đông.  Một số ký giả như  Sheehan của hãng UPI cũng được thông báo trước.  Từ xe bước xuống giữa ngã tư, Thượng tọa Quảng Đức ngồi xuống theo thế thiền định, nhờ một Đại đức  đổ xăng lên thân thể mình, rồi tự tay châm lửa bằng diêm (quẹt). Malcolm Browne, nhân viên hãng AP, thu được tấm hình này—bức hình rồi sẽ gây chấn động dư luận thế giới. (51)

Trưa đó, khoảng 400 tăng sĩ đưa thi hài Quảng Đức tới chùa Xá Lợi.  2,000 Phật tử cũng lũ lượt kéo nhau tới chùa.  Khoảng 1,000 Cảnh sát tới "bảo vệ an ninh," nhưng các tăng ni được di chuyển tự do trong khu vực này. (52)

Khoảng 12G30, quân đội được lệnh cấm quân. Bảy tiểu đoàn Dù được lệnh ứng chiến.  Đại tá Lê Quang Tung tăng cường 2 Đại đội  Lực Lượng Đặc Biệt [LLĐB] cho Sài Gòn, trí quân trong phi trường Tân Sơn Nhất.  Nhân viên Mỹ được nghỉ sớm, và khuyến cáo không nên đến gần các  đám biểu tình. (53)

Trong khi đó, Trueheart tới  gặp Thuần tại tư dinh,  bảo thẳng Thuần rằng Diệm phải có thái độ ngay chiều đó, bằng không Bộ Ngoại Giao Mỹ sẽ tuyên bố không liên hệ đến chính sách tôn giáo của Diệm.  Khi Thuần hỏi có thể dẫn lời Trueheart cho Diệm và Nhu nghe được không, Trueheart đồng ý. (54)

Phó Tổng thống Thơ và Ngoại trưởng Vũ Văn Mẫu cũng vào yết kiến Diệm yêu cầu phải có hành động tức khắc, đồng thời chỉ thị UBLB xúc tiến nhanh việc thương thuyết với Ủy Ban Liên Phái Phật giáo Tranh Đấu. (55)

Ngay tối 11/6 đó, Diệm đọc diễn văn, long trọng  cam kết là "phía sau Phật giáo còn có Hiến Pháp,  tức là có tôi." (56)

Hy vọng của Diệm và các cố vấn là diễn văn truyền thanh của Diệm sẽ trấn an dư luận cho tới hôm sau, khi UBLB sẽ gặp mặt Ủy Ban Liên Phái.

Tại Oat-shinh-tân, gần nửa đêm 11/6 [gần trưa 12/6 tại Việt Nam], Ngoại trưởng Rusk chỉ thị cho Trueheart: "Nếu Diệm không có những bước cấp tốc và hiệu lực để giải quyết cuộc khủng hoảng để gây lại niềm tin của Phật tử, chúng ta sẽ phải tái duyệt xét việc ủng hộ chế độ Diệm." (57)  Tối ngày 12/6, Trueheart mới gặp được Diệm. Không những thông báo cho Diệm biết cuộc tự thiêu của Quảng Đức đang gây sôi nổi dư luận thế giới, Trueheart còn trao cho Diệm một văn bản cảnh giác Diệm—theo đúng chỉ thị của Rusk—là Mỹ có thể sẽ công khai tuyên bố không ủng hộ chính sách Phật giáo của Diệm. Trước khi kiếu từ, Trueheart nêu lên  3 điểm:

1. Báo cáo ngày 11/6 cho biết chính quyền Huế và  Đà Nẵng tiếp tục bắt giữ những người biểu tình.

2. Chính phủ không thể truy tố những người "giúp" Thượng tọa Quảng Đức tự thiêu.  (Diệm nói có người giúp Quảng Đức đổ xăng lên mình, và châm lửa.  Trueheart nhấn mạnh rằng hai nhân chứng đích mắt thấy Quảng Đức tự mình tưới xăng và châm lửa). 

3. Có tin chính phủ đang cấm các tăng ni từ các tỉnh vào Sài Gòn. (Cả Diệm lẫn Thuần trả lời là vì lý do an ninh.  Diệm thêm rằng Quốc Hội đang thành lập tiểu ban nghiên cứu việc sửa đổi Sắc Luật số 10).  (58)

C. THÔNG CÁO CHUNG:

Từ sáng ngày 12/6, Hoà thượng Tịnh Khiết, cùng hai Thượng tọa Trí Quang và Thiện Minh rời Huế vào  Sài Gòn để thương thuyết với UBLB.  Ba lãnh tụ Phật giáo tới phi trường Tân Sơn Nhất lúc 13G15, và tạm trú tại chùa Xá Lợi. (59)

Phó TT Thơ viết thư yêu cầu hai bên họp ngay lúc 18G00 hôm đó để giải quyết mau chóng các đòi hỏi của Phật giáo.  Phe Phật giáo muốn trì hoãn ít ngày để bàn bạc với các đại diện miền Nam, nên nêu lý do Tịnh Khiết còn yếu sau 5 ngày tuyệt thực, cần tĩnh dưỡng ít ngày nữa.  Thơ lại đề nghị gặp nhau hôm sau, giờ và địa điểm do phe Phật giáo chọn.  Cuối cùng, Phật giáo đề nghị họp ngày 14/6, với điều kiện chính phủ phải nhân nhượng toàn bộ 5 đòi hỏi ngày 10/5/1963. (60)

Ngày Thứ Sáu, 14/6, phái đoàn Phật giáo do Thiện Minh làm Trưởng đoàn—gồm Thiện Hoa, Tâm Châu, Huyền Quang (Thư ký), và Đại đức Đức Nghiệp (Phó Thư ký)—bắt đầu họp bàn với UBLB.  Do áp lực của Trueheart, ngay sáng hôm đó, chính phủ Diệm nhượng bộ đòi hỏi thứ nhất: đồng ý cho Phật tử treo cờ Phật giáo.  Trong phiên họp chiều, đồng ý sửa lại Sắc luật số 10 của Bảo Đại.  Để chứng tỏ thiện chí, Tịnh Khiết kêu gọi Phật tử tạm ngưng biểu tình. (61)

Hôm sau, khoảng 18G30, việc thương thuyết hoàn tất.  Ngày Chủ Nhật, 16/6, hai bên ra thông cáo chung với những điều khoản sau: Tạm ngưng áp dụng Dụ số 10; cứu xét lại những khiếu nại của Phật giáo; xác nhận tự do tôn giáo; sẽ "trợ cấp" (không phải "bồi thường" như Phật giáo đòi hỏi) cho gia đình nạn nhân ở Huế. (62)

Sau đó, Tịnh Khiết và Diệm cùng ký vào bản Tuyên Cáo trong Dinh Gia Long.

Trong khi thương thuyết đang diễn ra, Phật tử và  một số lãnh tụ Phật giáo thiên về bạo động hơn.  Ngày 13/6, Phật tử khắp nơi treo cờ Phật giáo, chống lại lệnh cấm của Diệm (thực ra Diệm đã bí mật đồng ý).  Buổi lễ cầu siêu cho Quảng Đức ngày Chủ Nhật, 16/6, tại chùa Xá Lợi qui tụ hàng chục vạn người. Hơn 500,000 thanh niên, hoc sinh và Phật tử xuống đường biểu tình.  Xô xát Cảnh Sát kéo dài 45 phút trước chùa Xá Lợi. (63)

Buổi tối, Thiết Giáp phải đến tăng cường cho lực lượng Cảnh Sát.  Một thiếu niên 15 tuổi bị tử thương vì trúng đạn ở đầu.  3 tăng và 2 Phật tử bị thương.  Hàng ngàn người bị bắt giữ. (64)

Ba ngày sau, 19/6, nhờ Cảnh Sát, Công An nỗ lực ngăn chặn Phật tử tham dự, lễ an táng Quảng Đức bớt hỗn loạn hơn.

III .  GIAI ĐOẠN "HƯU CHIẾN,"

19/6 - 20/8/1963:

Thông cáo chung 16/6/1963 là cơ hội tốt nhất cho chính phủ Diệm giải quyết cuộc khủng hoảng Phật giáo.  Nhưng vì những nguyên do thầm kín, gia đình họ Ngô quyết định không tôn trọng những điều đã cam kết.  Phật giáo cũng chẳng phải không  đề phòng.  Các lãnh đạo Phật giáo chỉ tạm thời "ngưng chiến" trong vòng 2 tuần lễ, chờ đợi thành tâm của chính phủ.

A. NỖ LỰC PHÁ HOẠI THÔNG CÁO CHUNG 16/6/1963:

Có những dấu hiệu cho thấy vợ chồng Nhu-Lệ Xuân muốn phá hoại việc thực hiện thông cáo chung với Phật giáo. 

Một mặt, Nhu vận động các hội Phật giáo độc lập chống lại cuộc tranh đấu.  Ngày 20/6, Phật giáo Cổ Sơn Môn—mới thành lập tại chùa Giác Lâm,  Chợ Lớn; do Huệ Tâm, Hoà thượng trụ trì chùa Trung Nghĩa, Sa Đéc, thủ lĩnh Lục Hòa Tăng làm Tăng thống—tuyên bố ủng hộ chính sách tôn giáo của chính phủ, và đứng ngoài chính trị. (65)

Nhu còn cho lệnh cắt bỏ đoạn phim thời sự về cuộc thương thuyết giữa chính phủ và Phật giáo. 

Mặt khác, Nhu sai các tỉnh tổ chức mít-tinh lên án phong trào tranh đấu của Phật giáo và phong tỏa các chùa chiền.  Đoàn viên Thanh Niên Cộng Hoà [TNCH] mặc đồng phục xanh dương đi lấy chữ ký để ra thỉnh nguyện thư phản đối bản thông cáo chung 16/6/1963, và chuẩn bị biểu tình đòi xét lại thông cáo chung này.  Bản thông cáo số 3 của TNCH đệ trình lên "Tổng thủ lãnh" Nhu đề ngày 25/6/1963 gồm nhiều lời đả kích Phật giáo nặng nề như "dị đoan cuồng tín," "phản loạn, tay sai của kẻ thù chung," v.v... Đồng thời, lên án Bản Tuyên cáo chung 16/6/1963 là "không phù hợp với lý tưởng của Thanh Niên Cộng Hòa, có những đặc quyền và độc quyền cho một nhóm, có những chủ trương trái với luật lệ hành chánh." (66)

Trước sự phản kháng của Phật giáo với Thông cáo  số 3, ngày 1/7/1963, TNCH lại ra Tuyên cáo số 4,  ám chỉ các lãnh tụ Phật giáo tranh đấu là liên hệ với bọn phản loạn và phản quốc, trong khi đích thân Tổng thủ lãnh "cảnh giác để không cho phép bọn đầu cơ chính trị và Cộng Sản lợi dụng Thông cáo chung [16/6/1963] đó hầu làm sai lệch nó ra ngoài phạm vi  tôn giáo." (67)

Lệ Xuân thì cho PTPNLĐ họp tại trụ sở trung ương ngày 16/6, cho loa phóng thanh công bố Quyết nghị ngày 7/6.  Rồi ra một Bạc thư [Sách trắng], do vợ chồng Gene và Ann Gregory, chủ nhiệm báo Times of  Vietnam soạn thảo, đăng trên chính tờ Times of  Vietnam số ra ngày 17/6, miệt thị cuộc tranh đấu của Phật giáo, tố cáo cuộc tranh đấu của Phật tử không vì lý do tôn giáo mà chỉ vì lý do chính trị. (68)

Rồi đến việc thực hiện kế hoạch ăn mừng lớn suốt ba ngày, từ 25 tới 27 tháng 6/1963, để kỷ niệm 25 năm Thục được phong chức Giám mục (Lễ Ngân Khánh = Tea Deum). (69)

Có lẽ anh em Diệm-Nhu muốn sử dụng ngày lễ này để vận động sự ủng hộ của khối giáo dân Ki-tô chống lại Phật giáo.  Bởi thế, ngày 16/6, có lẽ do lời khuyên bảo của Đặc sứ Vatican d’Asta, Tổng Giám Mục Paul [Nguyễn Văn] Bình chỉ thị các họ đạo phải giữ tôn giáo biệt lập với chính quyền.  "Một giáo dân Ki-tô tốt, và đạo hạnh, là công dân thượng hạng, ràng buộc với tổ quốc, trung thành với chế độ cầm quyền, bất kể sự chính thống của chính quyền ấy." Đó là lời giải thích của Pie XI, trong Sắc Dụ ngày 31/12/1929." (70)

Hệ thống tuyên truyền của chế độ cũng bắt đầu tìm đủ cách hạ giá trị của các lãnh tụ Phật giáo và mục tiêu tranh đấu của Phật tử.  Cán bộ của chính phủ loan truyền tin đồn Cộng Sản đã nhúng tay vào máu khi ném lựu đạn vào đám đông đêm 8/5/1963 trước Đài Phát Thanh.  Khi những cuộc giải phẫu tử thi không tìm thấy mảnh lựu đạn, câu chuyện biến thành Cộng Sản dùng hai trái mìn từ lực.  Ít năm sau, lại mọc thêm chi tiết một đại úy cố vấn Mỹ đã chết từng tự nhận mình là tay đặt chất nổ.

Thượng tọa Trí Quang, linh hồn của cuộc tranh đấu miền Trung, bị cáo buộc là cán bộ Cộng Sản cao cấp, từng bị Pháp bắt giữ, âm mưu lật đổ chính quyền từ năm 1960. 

Hòa thượng Tịnh Khiết, theo những lời tuyên truyền này, không biết chữ quốc ngữ, chỉ ký vào những gì mà các sư trẻ, quá khích bắt buộc phải ký.

Cuộc tự thiêu của Quảng Đức, vẫn theo các lò sản xuất tin đồn của chính phủ, không do tự nguyện, mà là một hình tội sát nhân.  Quảng Đức, theo lập luận này, đã bị chích thuốc trước khi "sát nhân" đổ dầu và châm lửa đốt cháy.  Diệm và Nhu có ý định truy tố ra tòa những người đã trợ giúp thượng tọa hóa thân. Lệ Xuân, vợ Nhu, thì khẳng định rằng cuộc tự thiêu cúng dường cho đạo pháp của Quảng Đức chỉ là một màn "nướng thịt sư" [barbecue of a bonze]  với xăng nhập cảng.  Bác sĩ riêng của Diệm thì mật báo với Đại sứ Nolting rằng Quảng Đức bị một số sư trẻ thuyết phục nên tự thiêu; vì ít năm trước, Quảng Đức từng hứa với một người bạn là sẽ "đồng tử," và nay người bạn đó đã chết, Quảng Đức cần giữ lời thề.  Nói cách khác, theo viên y sĩ mà Nolting dấu tên, Quảng Đức không thích chính trị, và không tự thiêu để chống chính phủ. (71)

B.  NỖ LỰC HÒA GIẢI CỦA MỸ:

Kennedy và các cố vấn cực kỳ bối rối.  Trong một phiên họp Hội Đồng An Ninh Quốc Gia [ANQG], Kennedy đặt câu hỏi phải chăng Quảng Đức đã bị "thuốc" [drugged], nhưng các cố vấn khẳng định đức tin đã quá đủ cho những hy sinh tương tự.  Dù là một giáo dân Ki-tô, và ủng hộ Diệm từ thập niên 1950, Kennedy sai toà Đại sứ Mỹ ở Sài Gòn phải gây áp lực bắt Diệm đáp ứng ngay đòi hỏi của Phật giáo. 

Ngày 14/6 [11 giờ sáng 15/6/1963 VN],  Rusk chỉ thị Trueheart cứu xét việc đưa Phó Tổng thống Thơ  lên thay Diệm trong trường hợp bất trắc, và Trueheart phải tiếp xúc Thơ cùng những người không ủng hộ Diệm. (72)

Nhưng hai ngày sau, Trueheart trả lời là không tiện bàn với Thơ, vì tình hình đã có vẻ sáng sủa hơn—Phật giáo và UBLB đã đạt được thông cáo chung.  Trueheart chỉ hứa sẽ thuyết phục Diệm hoà hoãn với Phật giáo, và nếu Diệm không chịu thi hành những điểm hứa hẹn trong thông cáo chung, sẽ xúc tiến việc tìm "một giải pháp khác Diệm." (73)

Ngày Thứ Ba, 18/6, Trueheart bảo Thơ rằng chỉ nên coi những thỏa thuận như bước khởi đầu mà chưa phải hồi kết của cuộc khủng hoảng.  Diệm cần thực hiện những điều đã thỏa thuận.  Sáng đó, khi gặp Thuần, Trueheart cũng nói tương tự như trên, với lời lẽ cứng rắn hơn.  Trueheart đặc biệt nhắc nhở Thuần về luận điệu của tờ Times of Vietnam ngày 17/6 khi tường thuật về tuyên cáo chung, và những hành động  khiêu khích của PTPNLĐ. (74)

Tối ngày 19/6 [8G28 ngày 20/6/1963 tại VN], Roger Hilsman chỉ thị cho Trueheart nên lưu ý các viên chức Việt Nam là đừng nên đồng hoá một cá nhân với  chế độ miền Nam.  Thí dụ như lời tuyên bố "Phật giáo có thể tin cậy nơi Hiến pháp, nghĩa là tôi" của Diệm tạo nên những cảm tưởng xấu ở Mỹ.  Viên chức Việt cũng cần tiếp xúc thường xuyên với các lãnh tụ Phật giáo và đối xử đồng đẳng với họ.  Đặc biệt, thỏa ước 16/6/1963 phải được tôn trọng và nhanh chóng thực hiện để giảm thiểu sự nghi ngờ của Phật tử. (75)

Dư luận thế giới cũng đã chú ý hơn đến cuộc tranh đấu của Phật giáo.  Ngày Thứ Sáu, 14/6, Norodom Sihanouk viết thư cho Kennedy, phản đối việc đàn áp Phật giáo tại miền Nam VN.  Sihanouk cũng gửi cho TTK/LHQ U Thant, Thủ tướng Bri-tên McMillan, TT Charles de Gaulle và TT India, Radhakrishnan một thông điệp tương tự.  Sihanouk còn trao cho Đại biện VNCH tại Phnom Penh một công hàm về vụ tàn sát Phật tử ở Huế. (76)

Hôm sau, 15/6, lần đầu tiên tin tức về Phật giáo Việt Nam được lên trang nhất báo The New York Times [Nữu Ước Thời Báo], tờ báo uy tín của giới trung lưu Mỹ. Tai hại hơn nữa, Max Frankel, tác giả bài báo cho rằng nhân viên ngoại giao Mỹ đã nói thẳng với Diệm bằng một giọng điệu gay gắt rằng VNCH phải thỏa mãn các đòi hỏi của Phật giáo, bằng không chính phủ Mỹ sẽ tuyên bố không yểm trợ chính sách Phật giáo của Diệm. (77) Hầu hết các báo lớn và các lãnh tụ Mỹ đều chỉ trích chế độ Diệm.

Ngày 18/6, Thủ tướng Ceylon là Bandaranaike cũng gửi thư cho Kennedy, yêu cầu hòa giải để Phật tử, vốn giữ đa số tại Việt Nam, đư ợc quyền tự do tín ngưỡng.  Mười ngày sau, 28/6, đại biểu Cambodia, Ceylon và Nepal tại LHQ cũng gặp đại biểu Mỹ để bày tỏ sự quan tâm về tình hình Phật giáo tại Nam Việt Nam.  (78) Nhưng Diệm, đặc biệt là Thục và vợ chồng Nhu-Lệ Xuân, không muốn thực thi những điều đã thỏa thuận.  Tăng sĩ và Phật tử vẫn bị Mật Vụ và Công An âm thầm bắt giữ.  Đáng lưu ý là trong ba tháng đầu đấu tranh của Phật giáo, cả Hà Nội lẫn MT/GPMN đều không có một phản ứng rõ ràng nào.  Chỉ có dấu hiệu là cán bộ nằm vùng Cộng sản xâm nhập vào các cuộc tranh đấu, lôi kéo thanh thiếu niên nam nữ.  Có lúc,  an ninh Mỹ phải đặt câu hỏi thực chăng Cộng sản đã bỏ vùng thôn quê, dồn vào mặt trận tỉnh thị.

C. THAY ĐỔI ĐẠI SỨ MỸ:

Giữa thời gian này, Oat-shinh-tân gửi công hàm hỏi ý kiến Diệm về việc bổ nhiệm Henry Cabot Lodge làm Đại sứ thay Nolting.  Ngày 20/6/1963, BNG Mỹ chỉ thị cho Trueheart xin gặp Diệm để yêu cầu  chính phủ Diệm chấp nhận cho Lodge thay Nolting làm Đại sứ. (79)

Lúc 17 giờ ngày 22/6, Trueheart gặp Diệm khoảng 1 tiếng đồng hồ.  Ba ngày sau, 25/6, Thuần cho Truheart biết Diệm rất bất mãn việc thay đại sứ Mỹ ở Sài Gòn.  Diệm cho rằng Mỹ đang thay đổi chính sách và đang có nỗ lực bắt Diệm phải làm theo Mỹ hay sẽ bị loại bỏ.

[Diem thought a new American policy was involved and an effort to force him to do our bidding or to unseat him].  Diệm đã tuyên bố, và Thuần cố gắng dẫn đúng lời Diệm: "they can send ten Lodges, but I will not permit myself or my country to be humiliated, not if they train their artillery on this Palace". (80)

Theo Thuần, Diệm sẽ trở nên cứng đầu hơn.  Truheart nói không biết Lodge đã nhận được những chỉ thị gì, nhưng cách tốt nhất để tránh đương đầu với Mỹ là chính phủ Diệm nên bắt đầu thay đổi cách làm việc. (81)

Ngày 26/6, Thứ trưởng Ngoại giao George W. Ball chỉ thị cho Trueheart gặp Diệm, giải thích rằng chính sách của Mỹ không thay đổi; đó là yểm trợ chính phủ chống Cộng miền Nam.  Riêng việc bổ nhiệm Lodge đã được quyết định từ tháng 4/1963, trước khi xảy ra cuộc khủng hoảng Phật giáo, vì Đại sứ Nolting đã ở Việt Nam hai năm.  Mục đích của Mỹ là cảnh giác Diệm về những hiểm họa có thể tránh, không để làm suy yếu Diệm.  Nhưng quyết định và hành động là trách nhiệm của riêng Diệm. (82)

Hôm sau, Diệm tiếp Trueheart khoảng 2 tiếng rưỡi đồng hồ, tuyên bố sẽ thực hiện việc dân chủ hóa từ nông thôn lên, nhưng không muốn vợ chồng Nhu bị tách xa cá nhân mình. (83)

Thuần cũng thông báo với Trueheart là Chính phủ Việt Nam sẽ ra chỉ thị cho các tỉnh thi hành nghiêm chỉnh bản tuyên cáo chung 16/6/1963.  Cá nhân Diệm có thể sẽ ra Huế để nghiên cứu và giải quyết mọi sự; Diệm cũng sẽ đọc diễn văn về việc thực thi tuyên  cáo chung. 

Nhưng ngày 27/6, Bộ trưởng Nội Vụ Lượng lại  tuyên bố với một nhân viên CIA rằng Cộng sản đã xâm nhập phong trào tranh đấu của Phật giáo, và trong vài ngày tới, sẽ ra thông cáo về việc những người bị bắt giữ.  (84)

Lời cáo buộc của Lượng báo hiệu chính sách mới của họ Ngô với Phật giáo.  Rất có thể chính sách này được thảo luận kỹ càng hơn trong dịp anh em họ Ngô về Huế dự lễ kỷ niệm 25 năm ngày thụ phong Giám mục của Thục, trong các cuộc họp mật vào cuối tháng 6/1963. (85)

C. ĐỢT TRANH ĐẤU THỨ HAI CỦA  PHẬT GIÁO:

Phần Phật giáo vẫn chuẩn bị tiếp tục tranh đấu, nếu cần.  Ngày 26/6, Thiện Minh viết thư phản đối với UBLB về việc thành lập Phật giáo Cổ Sơn Môn.  Không hài lòng với thư trả lời ngày 28/6 của UBLB, nhóm Phật giáo tranh đấu quyết định xuống đường.  Ngày 30/6, hàng ngàn tăng ni Sài Gòn bắt đầu tuyệt thực.  Qua đầu tháng 7/1963, sinh viên, học sinh  Sài Gòn biểu tình trước Quốc hội để yểm trợ cuộc tuyệt thực của các tăng ni. 

Ngay 1/7, tờ Times of Vietnam cho đăng trên trang nhất bản tin tựa đề: "Mysterious Scotch Tape and End to Schizophrenia In Sight." [Băng keo Scotch bí ẩn và Đoạn kết chứng hoang tưởng đã ló dạng].  Bài này hàm ý có sự chia rẽ giữa Nhu và Thơ-Thuần, cáo buộc Quảng Đức đã bị "thuốc" trước khi tự thiêu, và đưa ra nhận định thời gian hưu chiến hai tuần  đã qua, nhưng Sài Gòn vẫn yên tĩnh; ngoại trừ có một biến cố đặc biệt nào, thí dụ như một cuộc tự thiêu khác, có thể kết luận rằng những đòi hỏi của Phật giáo đã được thỏa mãn." (86)

Hai ngày sau, 3/7, Phó TT Thơ tuyên bố vào là, theo sự điều tra của chính phủ, chính "Việt Cộng" đã gây nên cuộc thảm sát đẫm máu ở Huế. 

Ngày Thứ Hai, 1/7, Micheal Forrestal yêu cầu cho  Đại sứ Nolting trở lại Việt Nam vì Phật giáo có thể biểu tình trở lại sau thời gian "hưu chiến."  Tối 1/7 đó, Ball chuyển cho Trueheart chỉ thị của Hilsman  và Nolting là phải gặp Diệm ngay, bảo thẳng Diệm rằng dư luận Mỹ cho rằng người thân của Diệm đang cố tình phá hoại sự thỏa thuận với Phật giáo.  Đúng hay sai, dư luận Mỹ cũng cho rằng đang có bách hại tôn giáo ở miền Nam.  Khi Trueheart gặp Thuần, Trueheart yêu cầu Thuần đọc bài viết trên Times of Vietnam, và đề nghị Mỹ muốn Lệ Xuân  đừng nên tuyên bố gì hết; bài báo trên Times of Vietnam hàm ý thách thức Phật giáo  tiếp tục tự thiêu.  Rồi thêm chẳng lẽ Diệm không hiểu rằng chỉ cần một vụ tự thiêu nữa là chính phủ Mỹ sẽ  tuyên bố không dính líu gì đến chính sách  tôn giáo của Diệm?  Thuần trả lời rằng Diệm không biết điều đó, và đề nghị Trueheart nên nói thẳng  với Diệm. (87)