Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 11/2003

Nguồn gốc tôn giáo nhìn từ quan điểm tiến hóa

Nguyễn Văn Tuấn 

Chúng ta sống trong một thế giới đang bị phong tỏa bằng những cuộc xung đột giữa các tôn giáo, cái thế giới mà trong đó không có một niềm tin nào có vẻ an toàn trước những cạnh tranh về tín ngưỡng.  Trong cái thế giới gọi là "hiện đại" này, những thôi thúc có tính cách tôn giáo dường như đã trở thành một nguồn gốc của bạo lực, một cội nguồn của tình trạng bất khoan dung, trớ trêu thay, nhưng những thôi thúc và cội nguồn đó cũng có khí là một liều thuốc cho sự vững chải cũng như lòng vị tha.

Bằng động lực nào mà những tên giết người có thể cải hóa thành những con người giàu lòng nhân ái?  Bằng thế lực nội tâm nào mà thế giới có bản nhạc Messiah (của Handel), những công trình vĩ đại như Ravenna và Đền Borobudur.  Bằng niềm tin nào mà thế giới có những Osama bin Laden kêu gọi thù hận với Mỹ và Tây phương, hay những tay bỉnh bút không ngớt kêu gọi Mỹ nên xâm lấn các quốc gia Hồi giáo giết các lãnh tụ và cải đạo dân chúng theo Ki-tô giáo?  Có thể nói không ngoa rằng những sản phẩm trên đều do niềm tin tôn giáo mà ra.  Tôn giáo do đó là một con quái vật mạnh mẽ.

Theo quan điểm tiến hóa của Darwin, tôn giáo, với những cơ cấu tổ chức và những cảm tính kèm theo, là một đặc tính thích ứng vĩ đại, một đặc tính được tiến hóa để những người có niềm tin chiếm nhiều lợi thế hơn những người không có niềm tin.  Nhìn theo quan điểm này, tôn giáo chỉ là một sản phẩm của quá trình chọn lựa tự nhiên (natural selection).  Mới nghe qua thì có vẻ kỳ lạ, có khi là quái gở nữa, nhưng suy nghĩ kỹ thì thấy quan điểm này không phải là hoàn toàn vô lý.

Trong tác phẩm "Darwin's Cathedral: Evolution, Religion and the Nature of Society" (Nhà xuất bản University of Chicago), Tiến sĩ David Sloan Vinson lý giải rằng niềm tin tôn giáo được tiến hóa rất sớm trong giai đoạn đầu của văn minh con người, vì tôn giáo giúp cho con người quy tụ với nhau thành từng nhóm, làm cho con người hợp tác với nhau, và phát triển tình thân hữu để có thể chống lại các nhóm không có tổ chức hay các nhóm kẻ thù nói chung.  Với cách nhìn này, chúng ta có thể giải thích được những thành quả vinh quang cũng như những hành động tàn bạo của con người trong thời gian qua, và có thể tiên đoán cho tương lai.

Thế thì tôn giáo là gì?  Phần đông các nhà nghiên cứu định nghĩa tôn giáo là tập hợp những niềm tin vào các thế lực siêu thiên nhiên.  Nhưng định nghĩa này xem ra có vẻ rất nông cạn.  Chẳng hạn như Phật không chấp nhận và không tự mình gắn liền với một thần thánh hay thượng đế nào, thì giáo lý của Phật có mang tính tôn giáo không.  Hay, có người cho rằng tôn giáo là tập hợp những ý niệm về kiếp sau, nhưng định nghĩa này cũng rất hạn chế, vì nó loại bỏ một số niềm tin khác không dính dáng gì đến kiếp sau (chẳng hạn như đạo Juda).

Một khi chúng ta bước qua khỏi những định nghĩa sơ sài về tôn giáo, việc phân biệt những gì cơ bản về tôn giáo và những gì cơ bản thuộc về tổ chức xã hội không mấy khó khăn.  Chẳng hạn như ý niệm về thiêng liêng, và sự hiện hữu của một hệ thống biểu tượng phân biệt những gì thuộc về thiêng liêng từ những gì trần tục, cũng có mặt trong các tổ chức xã hội khác. 

Vậy thì tôn giáo có gì đặc biệt để trở thành một lực lượng quan trọng trong lịch sử con người?  Tôn giáo có khả năng sắp xếp những thứ lỉnh kỉnh phi tôn giáo trong đầu con người thành một hệ thống có thứ tự.  Niềm tin là một loại thực phẩm để cho con người tồn tại, dù trong tình huống thiếu thông tin và thiếu bằng chứng.

Theo Vinson, tôn giáo là một thành quả của của con người trong quá trình thích nghi hóa.  Những người tin tưởng vào tôn giáo thường so sánh nhóm của họ với các sinh vật khác.  Một trong những chìa khóa thành công của tôn giáo là nó nhấn mạnh đến sự bình đẳng đạo đức của những người trong một cộng đồng.  Ông A có thể giàu, ông B có thể nghèo, nhưng đứng trên góc độ tôn giáo, ông A và ông B bình đẳng nhau.  Bảo vệ sự bình đẳng này là một động cơ căn bản để cho con người cộng tác với nhau, và tổ chức thành các nhóm hùng mạnh như ong hay kiếng.

Thử xem qua quá trình tiến hóa của Ki-tô giáo như là một ví dụ điển hình.  So sánh những phúc âm được đưa vào kinh Tân Ước với những phúc âm bị loại bỏ, thì ai cũng có thể thấy những phúc âm được sử dụng là những kế hoạch cho các cộng đồng Ki-tô giáo đầu tiên tồn tại.  Những khác biệt giữa bốn phúc âm (Matthew, Mark, Luke và John) và việc Jesus được tiếp nhận tử tế trong một phúc âm này, nhưng bị quăng bỏ trong một phúc âm khác không phải là kết quả chọn lọc của thời gian hay quên lãng.  Những chọn lựa và bỏ qua đó nhắm vào việc phục vụ cho những nhu cầu khác nhau của các cộng đồng Ki-tô giáo trong các môi trường khác nhau.  Do vậy, những phúc âm này là những xương hóa thạch của quá trình thích nghi hóa.

Thành ra, tôn giáo sẽ và vẫn còn có vai trò của nó trong cái thế giới càng ngày càng cạnh tranh quyết liệt này.  Nhưng tôn giáo cũng chính là cội nguồn của những khủng bố có tổ chức.  Chiến tranh chống khủng bố, vì lý do tôn giáo hay tồn tại hay trả thù, thì tự nó vẫn là một cuộc khủng bố có tổ chức, là một biểu hiện của quá trình tiến hóa.