Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 11/2003

Kể chuyện mùa thu Vác-xa-va

Nguyễn Khắc Phục

        Ba Lan có thể xem là cái mỏ của văn chương và giải thưởng Nobel. Ba Lan nhận cả thảy 6 giải Nobel thì đã 4 giải thuộc lĩnh vực văn chương, đó là Wislawa Szymborsk, Wtadyslaw Reymon, Henryk Sienkiewicz, Czeslaw Milosz. Những tên tuổi khác như Vaiđa, Kôpécních, và lừng lẫy nhất là nhạc sĩ thiên tài Sôpanh mà mỗi khi nhắc đến người ta phải thốt lên: “Đây, Ba Lan”. Nhà văn Nguyễn Khắc Phục bắt đầu kể về chuyến thăm cộng đồng người Việt Nam tại Vac-xa-va bằng nhận xét như vậy. Ông nói tiếp:

Đến Ba Lan lần đầu, không chút ngỡ ngàng, như trong tôi đã có sẵn Ba Lan vậy. Chỉ có chút quà của mùa thu Hà Nội muốn san sẻ với bạn bè, những người Việt Nam ở thành phố Vác-xa-va, ấy là bầu trời xanh, thoảng hương cốm xanh và gió lơ mơ vàng. Nhưng mùa thu ở đâu chả thế, gợi cảm và buộc người ta hoài niệm. Mà thu Vác-xa-va và thu Hà Nội giống nhau đến kỳ lạ. Cũng những con đường chiều đổ vàng và tràn ngập mùi hương của hoa sữa Hà Nội, và ở đây, phong vị đặc biệt thu của những chiếc là phong Vác-xa-va.

Tôi đến Ba Lan theo lời mời của một người bạn, chủ doanh nghiệp New Sun,  chuyên cho thuê bến bãi, kho chứa hàng ở chợ “Sân vận động 10 năm”. Ngoài việc kinh doanh, công ty này còn tổ chức các hoạt động sinh hoạt văn hóa lôi cuốn đông đảo đồng bào ở Ba Lan tham gia. Mới đây nhất, công ty mở ra một Nhà văn hóa Việt Nam với căng tin, thư viện, sân khấu ca nhạc, phòng hát karaoke. Nhân dịp kỷ niệm 49 năm giải phóng thủ đô (10-10- 1954), tôi được mời sang để kể chuyện Thăng Long- Hà Nội, cùng đi có hai nghệ sĩ của trường Cao đẳng nghệ thuật.

Vác-xa-va được chia đôi bởi con sông Vistuyn. Bên này sông là quận ngoại ô Praga sôi động và thừa đất hoang, người ta gọi vui là “quận liều”. Bên kia sông vẫn giữ nguyên một Vac-sa-va cổ kính, trầm mặc. Người Việt phần lớn tập trung ở “quận liều” Praga, họp nhau tại chợ Sân vận động. Khi mới dựng lên nó có cái tên khá lạ “Sân vận động 10 năm”, sau rồi biến thành một thứ chợ đầu mối, có phân lô, phân sạp cho Người Việt thuê bán hàng. Người Việt còn có mặt ở trung tâm Tàu, một kiểu trung tâm thương mại, nằm cách Vác-xa-va chừng 30km. Tôi không ở khách sạn mà ở ngay tại nhà của một ông bạn già cùng các bạn trẻ tuổi ngoài ba mươi. Vài người chung nhau một căn hộ không rộng rãi lắm nhưng cũng đủ tiện nghi.

Ước tính hiện có khoảng hai mươi ngàn người Việt ở Ba Lan, trong đó hơn một nửa sống tại Vác-xa-va. Người Việt đến Ba Lan bằng nhiều con đường, một số đi học tập, một số đi xuất khẩu lao động, và cũng có rất nhiều người đến từ các nước Đông Âu sau biến cố chính trị vào đầu những năm 90. Tôi đã gặp rất nhiều người từ bác sĩ, giáo sư , nghệ sĩ cho đến đạo diễn sân khấu, nhạc sĩ từng tốt nghiệp trường nhạc Tschaikốpski. Nhưng giờ đây, những chức danh, học vị kể trên dường như chỉ còn là “hoài niệm”. Chả hạn, một ông giáo sư tiến sĩ trường mỏ có thể ngồi coi thư viện của Nhà văn hóa Việt Nam, kèm cho thuê băng.

Tôi đi ăn ở quán phở Hiên, anh bạn cùng đi giới thiệu tôi là người về hưu sang đây làm ăn. Một vài bạn trẻ nhìn tôi lắc đầu thông cảm: “Bố ơi, tuổi bố ngần này còn sang đây làm gì. Tương lai mờ mịt lắm!”. Có người nào sung sướng hơn không? Trong khoảng dăm trăm người Việt có giấy tờ định cư lâu dài ở Ba Lan, cũng chỉ có một nhúm sống được sung túc. Họ có tiền đi du lịch khắp Châu Âu, có tiền thuê bảo mẫu trông nom con cái, có tiền cho chúng vào học ở các trường danh giá, tốn kém. Song điều đó không hoàn toàn có nghĩa là họ thật sự hạnh phúc và thanh thản!

Tôi đã ở trong một tòa biệt thự của một gia đình người Việt có thẻ định cư lâu dài. Một ngôi biệt thự mà nhiều người dân gốc Vác-xa-va cũng phải ao ước. Nhưng vợ chồng chủ nhân ngôi biệt thự ấy làm việc vất vả chẳng khác nào những người lao động phổ thông ở chợ “Sân vận động” mà tôi gặp. Vẫn phải dậy từ lúc tinh mơ, cho con cái ăn sáng, nhoáng nhoàng đưa chúng đến trường học cách vài chục cây số. Trở về nhà, hai vợ chồng họ chỉ kịp nuốt vội bát mì, bổ ra chợ bán hàng vào lúc 6h30, tối mịt trở về khi con cái đã lăn ra ngủ.   

Trong tất cả những người tôi gặp chẳng ai sống vì mình. Tất cả hình như đều sống cho cho tương lai. Tương lai của họ đơn giản là sự nuôi dậy, lo lắng cho con đường học vấn, thành đạt của con cái họ. Thật ra, những đứa trẻ ấy có thể được sống khá đầy đủ cả về ăn uống, sinh hoạt, tiện nghi và điều kiện tiếp cận văn minh phương tây. Tuy nhiên, chúng lại thiếu cái…”không khí quê hương- đất nước” trong ngôn ngữ, giao tiếp và thưởng thức nghệ thuật truyền thống.

Buổi nói chuyện của tôi tại Nhà Văn hóa Việt Nam có khoảng 30-40 người tham dự . Đây nguyên là phòng hát karaoke, chẳng có gì đặc biệt, sơ sài một vài hàng ghế, diễn giả không micrô, nghệ sĩ không dàn nhạc. Tôi tình cờ gặp lại TL, một người bạn đã xa cách 30 năm. Trong niềm vui hội ngộ, chúng tôi ôn lại những kỷ niệm ở chiến trường khu 5. Khi ấy TL là cô  văn công trẻ trung và xinh đẹp. Đất nước thống nhất, TL theo nghề sư phạm. Vì hoàn cảnh riêng tư mà sang Ba Lan lập nghiệp. Qua câu chuyện hôm nay, tôi tin trong lòng TL còn nguyên ngọn lửa của những năm tháng đẹp đẽ đó. Một người bạn khác từng học ở Nga với tôi, H, tối nay cũng có mặt. Hồi đó, tôi học đạo diễn điện ảnh, H học phê bình- lý luận âm nhạc. Con gái của H đã đạt khá nhiều giải cao tại các cuộc thi piano dành cho lứa tuổi dưới 16 toàn Ba La. Tôi đếm ra không ít con cái người Việt Nam đạt được những thành tích khá xuất sắc tại các trường Ba Lan. Ngoài hai mươi tuổi, đã có người  giành được bằng thạc sĩ, tiến sĩ…Họ say học tập, sáng tạo và mong được hiến dâng cho gia đình, quê hương, đất nước những điều tốt đẹp nhất. 

Tôi kể từ chuyện Thăng Long 1000 năm trước cho đến chuyện khai quật di chỉ văn hóa tại trung tâm Hà Nội. Những điều tôi nói có thể chẳng sâu sắc, mới mẻ gì, nhưng họ cảm nhận được rằng tôi đang chia sẻ với họ niềm đồng cảm, tình bạn bè, anh em và một chút gì như phong vị quê hương qua mỗi chi tiết tôi trình bày. Nào ai chủ, ai khách? Chỉ có những tâm hồn Việt nương tựa vào nhau trong giá lạnh mùa thu Vác-xa-va . Hai cô gái của trường Cao đẳng nghệ thuật say sưa với những bài hát về Hà Nội, cảm động nhất là bài “Về quê” của Phó Đức Phương và “Hà Nội đêm trở gió” của Trọng Đài- Chu Lai. Chiếc ghita mộc và người hát cũng mộc, ca từ cất lên từ con tim đồng điệu hai tiếng quê hương.

Chương trình dự kiến hai giờ đồng hồ. Nhưng đã hơn một giờ sáng, chuyện chưa vãn. Thêm những chai bia được bật nắp. “Cạn nào, cạn nào”, “Anh Phục này, nước Hồ Tây bây giờ thế nào ấy nhỉ?”. “Còn chuyện Si-ghêm nữa, nhà mình chuẩn bị đến đâu rồi?”…Tôi biết các bạn tôi đây cuộc sống dù còn lam lũ, đơn điệu, song tình cảm quê hương vẫn luôn nung nấu. Chẳng phải thiếu thông tin từ quê nhà, hàng ngày họ vẫn xem VTV4, vẫn đọc báo chí bên nhà gửi sang (chỉ chậm vài ngày), vẫn lên mạng “chat” cùng người thân…Nhưng chỉ một chữ “Hà Nội” thôi vẫn muốn được nghe đi, nghe lại không nhàm tai.

Hôm tiễn tôi ra sân bay, TL nắm chặt lấy tay tôi nói nghẹn ngào: “Anh ơi, biết đến khi nào em mới được trở về quê hương?”. TL hỏi tôi nhưng chính TL trả lời rồi đó. Có một ngàn lẻ lý do, người không đủ tiền mua vé để về, người từng vay nợ trước khi đi chưa kiếm tiền trả được, người vì hoàn cảnh riêng tư, lại có người cứ bị ám ảnh cái vụ đi Tây mà…về tay trắng...Mùa thu Vác-xa-va đẹp thật, nhưng hơi buồn…!

Minh Hoàn (ghi)

Bài thơ đọc đêm chia tay mùa thu Vác-sô-vi(*)

Tôi đi Hà Nội đang thu

Trời xanh hương cốm gió lơ mơ vàng

Cỏ non cũng ủ men nồng

Níu chân lữ khách ngại ngùng như say

Chưa lên đến chín tầng mây

Đã hồn cố quận mong ngày hồi hương

Mơ màng mấy khúc tang thương

Giật mình đã thấy phi trường Đờ-gôn

Nửa háo hức, nửa bồn chồn

Nửa vui phiêu lãng, nửa buồn quan san

Ôi Vác-sô-vi, giữa thu vàng

Rừng phong ngập nắng, mây nhàn nhạt trôi

Gặp em là mộng đấy thôi

Mộng từ ánh mắt nụ cười mộng đi

Những ai đánh mất xuân thì

Bừng lên khoảnh khắc, Vác-sô-vi đang chiều

Ngẩn ngơ nhớ bóng yêu kiều

Chập chùng bên suối một chiều chiến khu

Mây Trường Sơn phủ bốn mùa

Chỉ xuân ở lại để chờ lộc non

Em đi gót đỏ như son

Tóc xanh như lá, tay mềm như tơ

Mấy mùa binh lửa đã qua

Sao bây giờ lại mùa thu bẽ bàng?

Mai tôi trở lại cố hương…

Tháng 10- 2003

Nguyễn Khắc Phục

(*) Vác-sô-vi: Vác-xa-va