Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 11/2003

Hanoi moi: Từ những phát hiện mới về thành Thăng Long
05/10/2003 09:27

Hiển nhiên không phải chờ đến thông báo kết quả khảo cổ học năm 2003 của Viện Khảo cổ học, mà trước đó 2-3 năm với nhiều phát hiện mới về thành Thăng Long xưa đã khiến các nhà khoa học lịch sử không thể bằng lòng với những gì họ đã có.

* Từ những viên gạch hình hoa chanh đến một điện Giảng Võ:

Con đường lát gạch hình hoa chanh được Viện Khảo cổ phát hiện vào năm 1999 tại di tích Đoan Môn có ý nghĩa xác định vị trí hoàng thành Thăng Long thời Lý - Trần - Lê. Con đường này rộng 2m chạy suốt dọc hố khai quật 15,80m có cấu trúc khá kiên cố và đẹp. Theo các nhà khảo cổ nó hoàn toàn nằm trong tầng văn hóa có niên đại Lý - Trần. Sau những phát hiện ở Đoan Môn, các nhà khảo cổ tiếp tục có các phát lộ về Bắc Môn và 62-64 Trần Phú (thành Hà Nội thời Nguyễn). Đó là những đoạn tường thành chạy theo hướng Bắc - Nam, phía dưới được xây bằng gạch xanh, bên trên có gạch đá ong và gạch vồ - đây là những đặc điểm tiêu biểu của kiến trúc thời Nguyễn. Tất cả đều cho thấy quy mô rộng lớn của thành Thăng Long. Điều này cũng đồng nghĩa với việc cần thay đổi những kết luận trước đây về quy mô và các tầng văn hóa của Thành Thăng Long. Tuy nhiên, đây cũng có thể không phải là kết luận cuối cùng. Bởi đã có những phát hiện mới tại khu vực 18 Hoàng Diệu (khu Ba Đình).

Bốn triệu hiện vật mới đã được phát lộ. Gồm các vật liệu kiến trúc để xây dựng cung điện (hình rồng, phượng trang trí dùng để lát bờ nóc, gạch trang trí, gạch hàng núi...). Đặc biệt là hai nền cung điện dài 24m, rộng 20m với bệ cột trang trí cánh sen cũng đã được tìm thấy. Những phát hiện này trùng khớp với những tài liệu lịch sử khác “Nằm ở phía Tây điện Càn Nguyên” (còn gọi là điện Kính Thiên, dấu vết của nó có thể tìm  thấy trong thành cổ Hà Nội).

Nhưng có một số nhà khoa học đã đi xa hơn khi họ đặt vấn đề: Liệu nền điện có diện tích lớn có phải là điện Giảng Võ? Câu hỏi này bắt nguồn từ cuốn Đại Việt sử ký toàn thư (công trình lịch sử có uy tín nhất cho đến thời điểm hiện nay). Sách này có ghi “Bên tả điện Càn Nguyên là điện Tập Hiền, bên hữu là điện Giảng Võ”. Và công trường đang khai quật tại khu vực Ba Đình là bên hữu điện Kính Thiên (điện Giảng Võ). Từ lập luận đó, các nhà khoa học đã đi đến một kết luận có thể mở rộng tiếp diện tích của thành Thăng Long thêm một lần nữa. Và không ai chắc chắn rằng diện tích này không chỉ  dừng lại ở đây...

* Đôi điều còn lại:

Đến thời điểm này Hà Nội là địa phương duy nhất có đề án quy hoạch khảo cổ với sự tham gia của nhiều cơ quan hữu quan. Điều này có nhiều nguyên nhân, nhưng có lẽ quan trọng nhất vì họ đang có những hoạt động chuẩn bị kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội. Bắt đầu từ năm 1998 nhiều cơ quan hữu quan của Hà Nội đã cùng Viện Khảo cổ, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nơi có lực lượng làm công tác khảo cổ lớn nhất của cả nước) tiến hành dự án trên. Và cũng bắt đầu từ đó có nhiều phát hiện ngẫu nhiên và phát  lộ từ công tác khai quật. Việc thám sát di tích đã bắt đầu được thực hiện ở một số công trình lớn. Đó được coi là biểu hiện đầu tiên và căn bản nhất của việc thực hiện Luật Di sản văn hóa. Tất nhiên, đây cũng chỉ là mới được thực hiện ở nước ta.

Như vậy, một vấn đề không mới được xới lên. Và điều đáng nói ở đây là nhiều người vẫn ngộ nhận rằng đó là vấn đề mới. Còn các nhà khoa học rỉ tai nhau: “Quan trí” đã có sự thay đổi đáng kể - đó được xem là dấu hiệu đáng mừng. Vào thời điểm này những mối dây liên hệ giữa khoa học chuyên ngành và đa ngành hình như đã bắt đầu được hình thành. Minh chứng rõ ràng, điển hình nhất là việc xây dựng nhà Quốc hội và hội trường Ba Đình. Tuy vào thời điểm này các bên đang phải chờ quyết định cao hơn, nhưng rõ ràng các nhà khảo cổ và khoa học lịch sử đã có được vị thế xứng đáng của mình. Rồi sẽ còn có nhiều con đường gạch hình hoa chanh, những cung điện được phát lộ không chỉ ở Hà Nội. Bởi bây giờ đây chúng ta đang nỗ lực chứng minh nền văn hóa 4000 năm tuổi. Muốn vậy, phải làm một cái gì đó chứ ?

HNM

Ước một bảo tàng Long Thành
28/09/2003 07:40

Cơn mưa chưa dứt, các máy bơm đã hối hả chạy, đưa nước từ các hố khảo cổ ra ngoài. Tôi thật sự sững sờ trước dấu vết của một cung điện khá lớn hiện ra. Căn cứ vào những móng cột bằng đá nện đã khai quật, đường kính lớn tới 1,4 m, đã có thể hình dung được kiến trúc này ít ra cũng có 10 gian - vì còn một đoạn chưa đào tiếp - với diện tích trên 1500m. Với những đá tảng chân cột vuông mỗi cạnh tới 80 cm trên chạm hoa sen, các nhà khảo cổ khẳng định đây là công trình của thời Lý.

Điều đó thật tự hào vì cách đây gần 1000 năm, Thăng Long đã có những cung điện đồ sộ, tầm vóc xứng đáng. Mà đây mới chỉ là một cung điện phụ nằm trong khu vực Cấm Thành, chứ chưa phải là các điện chính như Kiền Nguyên, Long Trì, Long An, Long Thụy,...

Dấu tích cung điện này nằm ở phía Tây Đoan Môn. Theo  sách  “Việt sử lược” vào năm 1203, vua Lý Cao Tông cho xây thêm cung điện tại phía tây  tẩm  điện. ở giữa đặt điện Thiên Thụy, bên trái dựng điện Dương Minh, bên phải  dựng  điện Thiền Quang (1). Phải chăng đây là một điện trong số này?

 Phía trước điện có những cụm 6 hàng móng hình tròn, đoán định đây là móng của những phương đình ngồi chơi mát, uống trà, ngắm hoa, ngâm thơ, vọng nguyệt chăng ? Lại có dấu vết một con sông cổ chảy qua còn đọng lại vệt bùn đen và vỏ ốc hến ở đôi bờ. Đó là sông đào làm đẹp khu vườn trước điện hay là một nhánh nhỏ của sông Tô?

Cách hố A1 này không xa, khoảng hơn 50m, đã tìm ra vết tích một cung điện  nữa nhỏ hơn. Công trình này có lẽ bị  đốt cháy đổ ập xuống nên có lớp tro phủ lên trên các di vật. Từ trong đống đổ nát, đã tìm ra được những vật gốm nung đỏ au mang đầu phượng, lá đề trang trí hình phượng, ngói ống lợp có đắp con chim uyên ương nổi lên. Xác định được cung điện này dành cho nữ giới, của các hậu, phi,  công chúa; khác với bên cung điện lớn vật linh đặt trên nóc mái là đầu rồng, lá đề với đôi rồng cuộn uốn nhiều khúc, đầu không sừng, chầu mặt nguyệt để gắn giữa bờ nóc.

Nhìn những vật linh gốm nung trang trí bờ nóc còn khá nguyên vẹn, kích cỡ khác nhau, ta có thể đoán được tầm mái của cung điện phải vững chãi thế nào mới chịu được sức nặng của những vật này.

Từ vách đào của hố khai quật, ta thấy rõ ba bốn lớp địa tầng văn hóa chồng lên nhau. ở sâu hơn 3m là lớp văn hóa Đại La - thời kỳ tiền Thăng Long - với màu đất đen pha  mùn có nêm cọc gỗ lim, lớp Lý - Trần đan vào nhau màu hơi đỏ của đất đồi pha trộn, lớp Lê - Nguyễn ở gần bề mặt, sát với nền móng do Pháp xây thêm về sau.

Khu công trường khai quật khảo cổ này ở sau hội trường Ba Đình, nằm trong khuôn của ba con đường Bắc Sơn - Hoàng Diệu - Hoàng Văn Thụ với diện tích khoảng 60.000 m2. Hàng nghìn con người đã bền bỉ gần 9 tháng qua đào bới, nạo vét từng lớp đất mỏng một để nhặt lên từ một mảnh gốm, sứ vỡ nhỏ. Tôi là người ngoại đạo, cứ nghĩ chỉ cần lấy những di vật còn nguyên hoặc mẻ, vỡ còn đủ mảnh. Giáo sư Trần Quốc Vượng đoán được ý nghĩ của tôi, ông cười: “Khảo cổ là khoa học của những mảnh vỡ” chính từ những  mảnh vỡ này mà chúng tôi có thể đoán định được tuổi của di vật, tuổi của công trình.

Ông chỉ cho tôi cả một dãy núi gạch cổ đủ loại kích cỡ, hình dáng, có vuông, có chữ nhật, có dày, có mỏng, có viên gạch nung to bằng cái mặt bàn; ông bảo gạch này của nhiều thời đại mang hoa văn khác nhau, có cả gạch xám thời Đường, gạch thời Lý có viên đề niên hiệu “Lý gia đệ tam đế Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo” là làm năm thứ tư hiệu Long Thụy Thái Bình đời vua Lý Thánh Tông (1057).

Hệ thống cống thoát nước tầng nọ đè lên tầng kia cũng là của những thời đại khác nhau. Ba chiếc giếng tìm thấy cũng vậy. Cổ nhất là giếng thời Đường xếp đá, nhưng bên trên lại xây cơi lên bằng vỉa nghiêng các viên gạch nhà Lý.

Tôi còn ngạc nhiên hơn khi vào thăm kho cổ vật tìm thấy được dưới lòng đất cổ Cấm Thành. Nhiều tới hàng triệu đơn vị. Còn rất nhiều mảnh vỡ được xếp vào các hộp nhựa mắt cáo, có đánh dấu ký hiệu tìm thấy ở ô nào, độ sâu nào. Còn một số tiêu biểu đã được làm sạch đặt trên các giá và cũng đều có giấy dán ghi số liệu cẩn thận. Đó là những đầu rồng, đầu phượng, lá đề nóc mái, rất nhiều loại ngói, có ngói thời Cao Biền bịt đầu với hoa văn đầu rồng, ngói thời Lý có hoa văn hoa sen, ngói trang trí thanh lưu ly thời Lê, ngói bịt đầu hoa sen có chim uyên ương nổi lên, phần lớn đều là ngói ống.

Nhiều loại bình, vại nung thô men da lươn. Có những bình vôi rất nhỏ, những chiếc lọ con bằng ngón tay cái chắc để đựng hương liệu. Đồ sứ đều là vật dụng trong cung vua. Nào lá bát có chữ “quan” (do là công sản xuất riêng cho hoàng cung), bát có sóng nước, bát vẽ rồng 5 móng - loại chỉ  dùng cho vua, bát ghi chữ Trường Lạc, có lẽ là vật chỉ dùng ở cung Trường Lạc, vợ vua Lê Thánh Tông (1460 - 1497).  Điều đặc biệt là tìm thấy cảnh bát vỡ còn dính con kê, khuôn in để đóng vào đáy bát con tạo hoa văn, chùm bát dính vào nhau rúm ró khi nung. Điều ấy chứng tỏ vào thời thế kỷ 15, đã có lò gốm sứ dành riêng sản xuất cho nhà vua và hoàng tộc ở ngay trong hoàng thành. Sau đó, mới chuyển công việc này cho làng gốm Chu Đậu (Hải Dương).

Giữa đám gốm sứ lại có một nòng súng thần công bằng đồng, đoán định đúc thời Lê. Súng không có lỗ cắm ngòi, nghĩa là chỉ dùng để bày ở cổng ra vào cho oai !

Ngẩn ngơ nửa ngày với các di vật, cổ vật, dấu tích cung điện lâu đài của Long Thành cũng chỉ là “cưỡi ngựa xem hoa”. Những di vật tìm được ở đây đã nhiều hơn cả số di vật tìm thấy ở vùng Vạn Phúc, Kim Mã, Giảng Võ, Ngọc Hà, Bách Thảo, Yên Thái... từ thời Pháp thuộc cho đến gần đây. Chứng tỏ rằng vị trí và diện tích của hoàng thành Thăng Long thời Lý - Trần - Lê rộng hơn nhiều về phía Tây thành Hà Nội thời Nguyễn, đúng như các nhà sử học, khảo cổ học đã nghiên cứu. Giá như trong lòng kiến trúc mới định xây nơi này có ngôi bảo tàng cho thấy dấu xưa vĩ đại ra sao thì thật là thỏa tâm nguyện.

Giang Quân

LĐ số 271 Ngày 28.09.2003 Cập nhật: 07:10:17 - 28.09.2003

Về việc đang khai quật khảo cổ học tại địa điểm sẽ xây dựng nhà Quốc hội mới:
Hội Khoa học Lịch sử VN đề nghị cho tiếp tục mở rộng

Trước sự kiện lần đầu tiên dấu tích của một bộ phận Hoàng thành Thăng Long, thành Hà Nội mới được các nhà khảo cổ học VN phát hiện ngay chính tại địa điểm sẽ xây dựng nhà Quốc hội (mới), ngày 24.9, Hội Khoa học Lịch sử VN đã có văn bản trình lên các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Quốc hội và Chính phủ. Trong đó, cho biết quan điểm của Hội trước sự việc này và xin ý kiến chỉ đạo. Báo Lao Động xin trích đăng những ý cơ bản trong văn bản này.

1. Để chuẩn bị xây dựng Nhà Quốc hội và Hội trường Ba Đình (mới), Viện Khảo cổ học đã được Chính phủ cho phép tiến hành khai quật khảo cổ trên diện tích lớn, bắt đầu từ tháng 12.2002 đến nay và đã khai quật được 14.000m2. Kết quả khai quật đã làm phát lộ một hệ di tích và một khối lượng di vật rất lớn phản ánh một diễn biến văn hoá vật thể liên tục từ thành Đại La thời thuộc Đường (TK VII - IX) và thời Đinh - Tiền Lê (TK X) cho đến Hoàng thành Thăng Long- Đông Đô - Đông Kinh thời Lý, Trần, Lê sơ, Lê Trung hưng (TK XI- XVIII), rồi thành Hà Nội thời Nguyễn (TK XIX). Đây là lần đầu tiên, dấu tích của một bộ phận Hoàng thành Thăng Long, thành Hà Nội được hiển thị qua một bề dày lịch sử từ thời Tiền Thăng Long cho đến thời Thăng Long và Hà Nội. Chúng tôi đánh giá đây là minh chứng của vị trí, quy mô và diện mạo của một phần Hoàng thành Thăng Long - thành Hà Nội xưa, là một bộ phận di sản văn hoá vật thể vô giá của dân tộc trên đất thủ đô.

2. Trước mắt, chúng tôi trân trọng đề nghị lãnh đạo Đảng và Nhà nước cho phép các nhà khảo cổ tiếp tục mở rộng công việc khai quật khảo cổ học trên toàn bộ diện tích dự định xây dựng nhà Quốc hội và Hội trường Ba Đình (mới). Trên cơ sở kết quả khai quật toàn bộ đó, mới có thể đưa ra phương án và giải pháp bảo tồn một cách khoa học và hợp lý nhất. Vì vậy, cần có kế hoạch dài hạn từng bước tiến hành điều tra, khai quật khảo cổ học trên toàn bộ khu vực Hoàng thành.

Trên cơ sở đó, có thể xây dựng quy hoạch bảo tồn một phức hệ di tích lịch sử - văn hoá vô giá trải dài từ thành Đại La đến Hoàng thành Thăng Long - Đông Đô - Đông Kinh thời Lý, Trần, Lê sơ, Mạc, Lê Trung hưng, qua thành Hà Nội đời Nguyễn, kéo dài cho đến những di tích cách mạng và kháng chiến của thời đại Hồ Chí Minh.

Một quần thể di tích phong phú, đa dạng với bề dày lịch sử từ TK VII đến XX như vậy sẽ là một di sản văn hoá vô giá của dân tộc, nâng cao vị thế lịch sử - văn hoá của thủ đô Hà Nội. Nếu công việc nghiên cứu khoa học và bảo tồn tốt thì có nhiều khả năng sẽ được UNESCO công nhận là Di sản Văn hoá Thế giới.

Với tất cả ý thức trách nhiệm trước Đảng và Nhà nước cũng như trước nhân dân và lịch sử, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam thay mặt cho giới sử học và khảo cổ học cả nước xin trình bày những nhận thức và đề xuất của mình để các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước xem xét và quyết đinh.

TM. BCHTƯ Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam:
Chủ tịch: GS Phan Huy Lê

Cập nhật: 15:50:08 - 04.10.2003

Khai quật khảo cổ học tại địa điểm sẽ xây dựng nhà Quốc hội mới:
Diện mạo kiến trúc hoàng thành Thăng Long

Ở khu vực Hà Nội, chưa có cuộc khai quật khảo cổ nào lại mang đến số lượng di vật lớn và có giá trị như cuộc khai quật này. Do vậy, đại đa số các nhà khoa học đều đồng tình kiến nghị tiếp tục khai quật mở rộng.

Dấu vết con đường trải sỏi và hệ thống cống
thoát nước của cung điện thời Lý - Trần ở hố B5.

Từ trước đến nay, nhiều thư tịch cổ chép về trung tâm hoàng thành Thăng Long xưa với những cung điện nguy nga, tráng lệ trên một qui mô to lớn và được phát triển liên tục qua các triều đại. Nhưng chưa ai có thể định hình ra được nó nằm ở đâu, được xây dựng như thế nào, kiến trúc ra sao; bởi tất cả những công trình này đã bị vùi sâu trong lòng đất hàng ngàn năm do nhiều nguyên nhân khác nhau. Thế rồi cuộc khai quật khảo cổ học tại 18 Hoàng Diệu lần đầu tiên giúp cho giới sử học tận mắt nhìn thấy một phần lớn diện mạo kiến trúc hoàng thành Thăng Long thời Lý, thời Trần, thời Lê và nhiều di vật quan trọng khác.

Trước khi cuộc khai quật khảo cổ này được bắt đầu, trong giới khảo cổ, sử học đã có hai luồng ý kiến về vị trí của thành Thăng Long thời Lý, Trần, Lê. Một, trung tâm Thăng Long thời Lý, Trần, Lê là điện Kính Thiên vẫn còn nền móng và các thành bậc chạm rồng và hoa văn thời Lê sơ. Ý kiến sau cho rằng thành Thăng Long thời Lý, Trần ở phía tây Vườn bách thảo. Vào những năm cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, giới khảo cổ đã tổ chức khai quật một số địa điểm như Hậu Lâu, Tràng Tiền, Hàng Dầu, Đoàn Môn, Bắc Môn, Văn Miếu, Trần Phú... với mong muốn tìm kiếm các di tích kiến trúc của những cung điện Thăng Long - Hà Nội cổ, nhưng mới chỉ phát hiện được một vài dấu tích kiến trúc và một số di vật khác. Chính cuộc khai quật khảo cổ tại số 18 Hoàng Diệu lần này đã mở ra cho giới khảo cổ nhiều triển vọng tìm về trung tâm hoàng thành Thăng Long thời Lý, Trần, Lê.

Di vật đầu phượng.

Qua bóc tách các lớp đất ở độ sâu từ 1m trở xuống và dày 2 - 3,5m đã xuất hiện dấu vết các thời đại sắp chồng lên nhau. Qua các hố khai quật trên một diện tích hơn 14 nghìn m2, các nhà khảo cổ đã làm xuất lộ được gần hết di tích nền móng của một cung diện có chiều dài 62m, rộng 27m (diện tích 1.674m2 với chín gian nhà) thuộc thời Lý, Trần. Cung diện có một hệ thống 40 trụ móng cột được xử lý rất kiên cố bằng sỏi và gạch ngói. Tại hố khai quật A1 còn tìm thấy hệ thống móng trụ của thuỷ đình ven sông... Điều đáng ngạc nhiên hơn, tại đây đã phát hiện một giếng nước thời Lý xây gạch đường kính 68cm, sâu 2,5m cùng với hai giếng nước thời Lê. Một điều cũng gây ngạc nhiên và khá lý thú không chỉ đối với khảo cổ học mà còn với những nhà xây dựng hiện nay, đấy là những hệ thống cống thoát nước gần 1 nghìn năm vẫn còn khá nguyên vẹn.

Cuộc khảo cổ này mang lại khoảng hơn 3 triệu di vật gồm gạch, ngói và đồ gốm trang trí kiến trúc. Có đến hàng vạn viên gạch xây cung điện, lầu gác ở Thăng Long, trong đó đáng chú ý là các viên gạch có khắc chữ Hán "Đại Việt quốc quân thành chuyên" nói rõ là gạch xây kiến trúc của nước Đại Việt thời Đinh Lê; gạch "Lý gia đệ tam đế Long Thuỵ Thái Bình tứ niên tạo" là gạch xây cung điện nhà Lý năm 1057; gạch "Vĩnh Ninh trường" xây dựng các cung điện thời Trần; gạch "Tam phụ quân", "Tráng phong quân"... chỉ dùng xây dựng các kiến trúc quân đội thời Lê Thánh Tông. Các tượng rồng, phượng cũng được tìm thấy với kích thước khá lớn, cao gần đầu người, chứng tỏ các kiến trúc thời Lý, Trần, Lê ở đây được xây dựng rất công phu và đẹp đẽ. Trong một hố khai quật khác đã phát hiện các loại gốm sứ cao cấp với các biểu trưng chỉ dành riêng cho nhà vua như hình rồng năm móng và chữ "Quan", do Việt Nam tự sản xuất với kỹ thuật cao. Ngoài ra, còn có súng thần công, một số loại vũ khí, tiền đồng và đồ dùng sinh hoạt, đồ trang sức bằng kim loại đen, kim loại màu, kim loại có ánh vàng cũng được phát hiện.

Lá đề trang trí đôi chim phượng,
tìm thấy ở hố A2, A3.

Qua các di tích kiến trúc được tìm thấy, các nhà khảo cổ học bước đầu nhận định: toàn bộ các di tích đã phát hiện nằm trên qui hoạch mặt bằng tổng thể của một khu vực khoảng 40 nghìn m2 ở phía tây của hoàng thành Thăng Long thời Lý, Trần, Lê. Thời kỳ tiền Thăng Long đây là trung tâm thành Đại La. Thời kỳ Lý, Trần có thể là điện Càn Nguyên (hay còn gọi là điện Thiên An) và thời Lê đây là cung điện của một vị hoàng hậu của vua Lê Thánh Tông.

Trong cuộc họp mới đây do Trung tâm Khoa học xã hội & nhân văn quốc gia tổ chức, đại đa số các nhà khoa học đều đồng tình kiến nghị cần được tiếp tục khai quật mở rộng. Cuộc khai quật mới chỉ tiến hành trên một nửa diện tích, cho nên chưa có thể đánh giá được một cách đầy đủ về các di tích đã phát lộ, đặc biệt là trung tâm chính của hoành thành Thăng Long xưa.

(Theo TTCN)